Deze begrippenlijst omvat de hoofdstukken die relevant zijn voor het tentamen van de cursus:
Biologische grondslagen Cognitie (PB0602) van de Open Universiteit: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 14 en 15.
De lijst bevat naast de begrippen die in het boek als kernbegrippen zijn gemarkeerd ook andere
relevante termen die het leren gemakkelijker maken. Verder zijn ook begrippen toegevoegd uit de
kennisclips en artikelen van het digitale werkboek die als tentamenstof zijn aangemerkt.
Voor sommige begrippen en termen heb ik geen goede Nederlandse vertaling kunnen vinden. In
die gevallen heb ik de Engelstalige term/begrip gebruikt.
Deze begrippenlijst vormt één geheel samen met de schematische samenvatting. Ook te koop via
Stuvia of samen in één bundel (scheelt in de prijs).
Thema 1: Het brein ontleed
• Begrippen uit de kennisclips van het digitale werkboek,
• Begrippen uit hoofdstuk 2: Introducing the brain, blz. 15-30 uit het boek The Student’s Guide
to Cognitive Neuroscience.
Samengesteld door Mireille Nefkens
Begrip Beschrijving Engels
Cerebellum Kleine hersenen. Cerebellum
Belangrijk bij behendigheid en soepel uitvoeren
van beweging. Integreren van motorsignalen met
feedback over de huidige status van actie.
Hersenstam Deel van de hersenen dat het ruggenmerg verbindt Hindbrain
met de hersenen.
Bestaat uit:
- Mesencephalon
- Pons
- Medulla oblongata.
Grote hersenen Ook wel cerebrum of telencephalon genoemd. Cerebrum
Deel van de hersenen dat bestaat uit de cerebrale
cortex en de subcortex (limbisch systeem, basale
ganglia en diencephalon).
Hersenvlies Structuur die ligt tussen de schedel en de cortex. Meninges
Loopt om de kleine hersenen en de hersenstam tot
aan het einde van het ruggenmerg.
Het hersenvlies bestaat uit 3 vliezen.
Dura mater Hersenvlies 1: Dura mater
Harde hersenvlies. Dit is de buitenste laag.
Arachnoid Hersenvlies 2: Arachnoid
Bevindt zich tussen het harde en het zachte
hersenvlies. Het is de middelste laag van de 3
vliezen.
Pia mater Hersenvlies 3: Pia mater
Het zachtste en binnenste vlies om de hersenen.
Sulcus Gleuf in de sterk gevouwen cortex. Meervoud is Sulcus
sulci.
1
,Gyrus Het hogere deel van de hersenwinding in de sterk Gyrus
gevouwen cortex. Meervoud is gyri.
Fissuur Grote groeve of kloof in de hersenenvouwen. Fissure
Corpus callosum Belangrijkste verbinding tussen de 2 hersenhelften Corpus callosum
(hemisferen). Het is een zenuwbundel die bestaat
uit witte stof.
Hemisfeer Hersenhelft. Hemisphere
Myeline Vette substantie rondom de axon. In het bijzonder Myelin
bij motorneuronen. Het blokkeert het transport
van NA+/K+ zodat actiepotentiaal springt. De
geleiding van signalen verloopt daardoor extra
snel.
Synaps Kleine opening aan het einde van de axon. Door Synapse
deze spleet worden neurotransmitters vrijgelaten
waardoor communicatie tussen neuronen
plaatsvindt. Ziet er een beetje plat uit.
Dendriet Vertakte deel van het neuron dat informatie Dendrite
ontvangt van andere neuronen die in de buurt
liggen. Het speelt een rol in de communicatie
tussen neuronen.
Witte stof Bestaat uit axonen en steuncellen (gliacellen). White matter
Vermoedelijk komt het wit van de myeline dat om
veel axonen zit.
Grijze stof Bestaat uit cellichamen van neuronen. Grey matter
Cortex Hersenschors. Buitenste laag van de grote Cortex
hersenen. Samen met de subcorticale structuren
vormt het de grote hersenen.
Bestaat uit 4 lobben of kwabben:
- Frontale lob,
- Pariëtale lob,
- Temporale lob,
- Occipitale lob.
Subcortex Gebied onder de hersenschors dat veelal bestaat Subcortex
uit grijze materie. Samen met de cortex vormt het
de grote hersenen. Het staat uit 3 hoofdgebieden:
- De basale ganglia,
- Het limbisch systeem,
- Het diencephalon.
Ventrikels Holle ruimtes in het brein die hersenvocht Ventricles
bevatten.
Ventrikels hebben meerdere functies:
- Bevatten afval,
- Transporteren boodschapssignalen,
- Voorzien de hersenen van een beschermend
kussen.
Hersenvocht Hiermee zijn de ventrikels gevuld. Cerebrospinal fluid
Het vocht heeft meerdere functies: (CSF)
- Slaat afval op,
- Transporteert boodschapssignalen,
- Zorgt voor bescherming van de hersenen
(kussen).
2
,Lobben Term voor de 4 gebieden in de cerebrale cortex. Lobes
- Frontale lob,
- Parietale lob,
- Temporale lob,
- Occipitale lob.
Kwabben Andere term voor lobben. Lobes
Frontale lob Bevindt zich aan de voorkant van de cortex. Speelt Frontal lobe
o.a. een rol bij de aansturing van beweging,
impulsbeheersing, beoordelingsvermogen,
probleemoplossing, planning, sociaal gedrag, taal
(centrum van Broca) en geheugen.
Temporale lob Het bevindt zich aan de zijkant van de cortex, net Temporal lobe
achter de oren. De temporale lob is o.a.
verantwoordelijk voor de auditieve cortex en werkt
samen met de hippocampus. Ook licht het gebied
van Wernicke in dit gebied (taalbegrip).
Pariëtale lob Ligt aan de achter-/bovenzijde van de cortex. Parietal lobe
Dit gebied is o.a. betrokken bij zintuigelijke en
cognitieve functies (aandacht, ruimtelijk inzicht,
lezen en rekenen). Het voorste deel ontvangt
informatie van de thalamus.
Occipitale lob Ligt in het achterhoofd. Dit gebied speelt o.a. een Occipital lobe
rol bij het verwerken van visuele informatie.
Prefrontale cortex Dit is het voorstel gedeelte van de frontale lob. Het Prefrontal cortex
gebied is betrokken bij cognitieve en emotionele
functies zoals beslissingen nemen, plannen, sociaal
gedrag en impulsbeheersing.
Motorische cortex Het meest naar achteren geleden deel van de Motor cortex
frontale lob, net voor de sulcus centralis. Het
gebied is verantwoordelijk voor de programmering
en uitvoering van beweging.
Somatosensorische Ligt in het voorste gedeelte van de pariëtale lob. Somatosensory
cortex Hier worden somatische lichaamssignalen cortex
verwerkt. Het gebied is verantwoordelijke voor de
verwerking van tast-, pijn- en temperatuurprikkels.
Thalamus Maakt deel uit van het diencephalon. Ligt in het Thalamus
centrum van de hersenen. Het speelt een
belangrijke rol bij het doorsturen van signalen naar
andere delen van de hersenen, met name de
zintuigelijke signalen (behalve geur). De thalamus
ontvangt ook signalen om bepaalde prikkels te
onderdrukken zodat we die niet voelen
(bijvoorbeeld als we ons concentreren, dan horen
we niet).
Hypothalamus Maakt deel uit van het diencephalon. Ligt aan de Hypothalamus
voor- en onderzijde van de thalamus. Het is een
regelcentrum voor de homeostase, de balans van
ons interne lichaam. Het wordt aangestuurd door
het autonome zenuwstelsel en is verantwoordelijk
voor ademhaling, hartslag, lichaamstemperatuur,
honger, seks en het endocriene systeem.
3
, Basale ganglia Een van de 3 gebieden in de subcortex. Liggen Basal ganglia
rondom de thalamus. Het zijn verschillende
gebieden die met elkaar in verbinding staan en
betrokken zijn bij het controleren van bewegingen,
bij motivatie en beloning. Ze vergemakkelijken
gangbare bewegingen en onderdrukken andere
bewegingen. Basale ganglia zijn:
- Nucleus caudatus,
- Putamen,
- Globus pallidus.
Caudate nucleus Eén van de basale ganglia. Het gebied speelt een Caudate nucleus
rol bij de regulatie van vrijwillige bewegingen.
Daarnaast speelt het een rol bij het leren en
herinneren en maakt het deel uit van het
beloningssysteem van de hersenen.
Putamen Eén van de basale ganglia. Putamen is verbonden Putamen
met de andere basale ganglia. Het gebied speelt
een rol bij de regulatie van bewegingen en het
beïnvloeden van verschillende soorten leren.
Putamen produceert de neurotransmitters:
- GABA,
- Acetylcholine,
- Enkefaline.
Globus pallidus Eén van de basale ganglia. Het is betrokken bij het Globus pallidus
reguleren van vrijwillige bewegingen. Het heeft
een inhiberende functie die de werking van het
cerebellum in balans houdt.
Limbisch systeem Een van de 3 gebieden in de subcortex. Het ligt net Limbic system
onder de cerebrale cortex. Het is betrokken bij
emoties, leren, geheugen, motivatie, herinneringen
en seksueel gedrag.
Het bestaat uit 5 onderdelen:
- Amygdala,
- Cingulate cortex,
- Hippocampus,
- Olfactory bulbs,
- Mamillaire lichamen.
Hippocampus Onderdeel van het limbisch systeem. Ligt aan de Hippocampus
onder- en voorkant van de temporale lob. Speelt
een rol bij de opslag van informatie in het
geheugen, ruimtelijke oriëntatie en het
controleren van gedrag dat belangrijk is voor de
overleving.
Amygdala Onderdeel van het limbisch systeem. Staat in Amygdala
verbinding met de orbitofrontale cortex, de
thalamus, hypothalamus en de hippocampus. Is
betrokken bij het aansturen en verwerken van
emoties, zoals agressie en angst.
Brein Hersenen. Brain
Neuron Zenuwcel. Neuron
Nucleus Kern van een cel. Cellichaam. Nucleus
4
Biologische grondslagen Cognitie (PB0602) van de Open Universiteit: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 14 en 15.
De lijst bevat naast de begrippen die in het boek als kernbegrippen zijn gemarkeerd ook andere
relevante termen die het leren gemakkelijker maken. Verder zijn ook begrippen toegevoegd uit de
kennisclips en artikelen van het digitale werkboek die als tentamenstof zijn aangemerkt.
Voor sommige begrippen en termen heb ik geen goede Nederlandse vertaling kunnen vinden. In
die gevallen heb ik de Engelstalige term/begrip gebruikt.
Deze begrippenlijst vormt één geheel samen met de schematische samenvatting. Ook te koop via
Stuvia of samen in één bundel (scheelt in de prijs).
Thema 1: Het brein ontleed
• Begrippen uit de kennisclips van het digitale werkboek,
• Begrippen uit hoofdstuk 2: Introducing the brain, blz. 15-30 uit het boek The Student’s Guide
to Cognitive Neuroscience.
Samengesteld door Mireille Nefkens
Begrip Beschrijving Engels
Cerebellum Kleine hersenen. Cerebellum
Belangrijk bij behendigheid en soepel uitvoeren
van beweging. Integreren van motorsignalen met
feedback over de huidige status van actie.
Hersenstam Deel van de hersenen dat het ruggenmerg verbindt Hindbrain
met de hersenen.
Bestaat uit:
- Mesencephalon
- Pons
- Medulla oblongata.
Grote hersenen Ook wel cerebrum of telencephalon genoemd. Cerebrum
Deel van de hersenen dat bestaat uit de cerebrale
cortex en de subcortex (limbisch systeem, basale
ganglia en diencephalon).
Hersenvlies Structuur die ligt tussen de schedel en de cortex. Meninges
Loopt om de kleine hersenen en de hersenstam tot
aan het einde van het ruggenmerg.
Het hersenvlies bestaat uit 3 vliezen.
Dura mater Hersenvlies 1: Dura mater
Harde hersenvlies. Dit is de buitenste laag.
Arachnoid Hersenvlies 2: Arachnoid
Bevindt zich tussen het harde en het zachte
hersenvlies. Het is de middelste laag van de 3
vliezen.
Pia mater Hersenvlies 3: Pia mater
Het zachtste en binnenste vlies om de hersenen.
Sulcus Gleuf in de sterk gevouwen cortex. Meervoud is Sulcus
sulci.
1
,Gyrus Het hogere deel van de hersenwinding in de sterk Gyrus
gevouwen cortex. Meervoud is gyri.
Fissuur Grote groeve of kloof in de hersenenvouwen. Fissure
Corpus callosum Belangrijkste verbinding tussen de 2 hersenhelften Corpus callosum
(hemisferen). Het is een zenuwbundel die bestaat
uit witte stof.
Hemisfeer Hersenhelft. Hemisphere
Myeline Vette substantie rondom de axon. In het bijzonder Myelin
bij motorneuronen. Het blokkeert het transport
van NA+/K+ zodat actiepotentiaal springt. De
geleiding van signalen verloopt daardoor extra
snel.
Synaps Kleine opening aan het einde van de axon. Door Synapse
deze spleet worden neurotransmitters vrijgelaten
waardoor communicatie tussen neuronen
plaatsvindt. Ziet er een beetje plat uit.
Dendriet Vertakte deel van het neuron dat informatie Dendrite
ontvangt van andere neuronen die in de buurt
liggen. Het speelt een rol in de communicatie
tussen neuronen.
Witte stof Bestaat uit axonen en steuncellen (gliacellen). White matter
Vermoedelijk komt het wit van de myeline dat om
veel axonen zit.
Grijze stof Bestaat uit cellichamen van neuronen. Grey matter
Cortex Hersenschors. Buitenste laag van de grote Cortex
hersenen. Samen met de subcorticale structuren
vormt het de grote hersenen.
Bestaat uit 4 lobben of kwabben:
- Frontale lob,
- Pariëtale lob,
- Temporale lob,
- Occipitale lob.
Subcortex Gebied onder de hersenschors dat veelal bestaat Subcortex
uit grijze materie. Samen met de cortex vormt het
de grote hersenen. Het staat uit 3 hoofdgebieden:
- De basale ganglia,
- Het limbisch systeem,
- Het diencephalon.
Ventrikels Holle ruimtes in het brein die hersenvocht Ventricles
bevatten.
Ventrikels hebben meerdere functies:
- Bevatten afval,
- Transporteren boodschapssignalen,
- Voorzien de hersenen van een beschermend
kussen.
Hersenvocht Hiermee zijn de ventrikels gevuld. Cerebrospinal fluid
Het vocht heeft meerdere functies: (CSF)
- Slaat afval op,
- Transporteert boodschapssignalen,
- Zorgt voor bescherming van de hersenen
(kussen).
2
,Lobben Term voor de 4 gebieden in de cerebrale cortex. Lobes
- Frontale lob,
- Parietale lob,
- Temporale lob,
- Occipitale lob.
Kwabben Andere term voor lobben. Lobes
Frontale lob Bevindt zich aan de voorkant van de cortex. Speelt Frontal lobe
o.a. een rol bij de aansturing van beweging,
impulsbeheersing, beoordelingsvermogen,
probleemoplossing, planning, sociaal gedrag, taal
(centrum van Broca) en geheugen.
Temporale lob Het bevindt zich aan de zijkant van de cortex, net Temporal lobe
achter de oren. De temporale lob is o.a.
verantwoordelijk voor de auditieve cortex en werkt
samen met de hippocampus. Ook licht het gebied
van Wernicke in dit gebied (taalbegrip).
Pariëtale lob Ligt aan de achter-/bovenzijde van de cortex. Parietal lobe
Dit gebied is o.a. betrokken bij zintuigelijke en
cognitieve functies (aandacht, ruimtelijk inzicht,
lezen en rekenen). Het voorste deel ontvangt
informatie van de thalamus.
Occipitale lob Ligt in het achterhoofd. Dit gebied speelt o.a. een Occipital lobe
rol bij het verwerken van visuele informatie.
Prefrontale cortex Dit is het voorstel gedeelte van de frontale lob. Het Prefrontal cortex
gebied is betrokken bij cognitieve en emotionele
functies zoals beslissingen nemen, plannen, sociaal
gedrag en impulsbeheersing.
Motorische cortex Het meest naar achteren geleden deel van de Motor cortex
frontale lob, net voor de sulcus centralis. Het
gebied is verantwoordelijk voor de programmering
en uitvoering van beweging.
Somatosensorische Ligt in het voorste gedeelte van de pariëtale lob. Somatosensory
cortex Hier worden somatische lichaamssignalen cortex
verwerkt. Het gebied is verantwoordelijke voor de
verwerking van tast-, pijn- en temperatuurprikkels.
Thalamus Maakt deel uit van het diencephalon. Ligt in het Thalamus
centrum van de hersenen. Het speelt een
belangrijke rol bij het doorsturen van signalen naar
andere delen van de hersenen, met name de
zintuigelijke signalen (behalve geur). De thalamus
ontvangt ook signalen om bepaalde prikkels te
onderdrukken zodat we die niet voelen
(bijvoorbeeld als we ons concentreren, dan horen
we niet).
Hypothalamus Maakt deel uit van het diencephalon. Ligt aan de Hypothalamus
voor- en onderzijde van de thalamus. Het is een
regelcentrum voor de homeostase, de balans van
ons interne lichaam. Het wordt aangestuurd door
het autonome zenuwstelsel en is verantwoordelijk
voor ademhaling, hartslag, lichaamstemperatuur,
honger, seks en het endocriene systeem.
3
, Basale ganglia Een van de 3 gebieden in de subcortex. Liggen Basal ganglia
rondom de thalamus. Het zijn verschillende
gebieden die met elkaar in verbinding staan en
betrokken zijn bij het controleren van bewegingen,
bij motivatie en beloning. Ze vergemakkelijken
gangbare bewegingen en onderdrukken andere
bewegingen. Basale ganglia zijn:
- Nucleus caudatus,
- Putamen,
- Globus pallidus.
Caudate nucleus Eén van de basale ganglia. Het gebied speelt een Caudate nucleus
rol bij de regulatie van vrijwillige bewegingen.
Daarnaast speelt het een rol bij het leren en
herinneren en maakt het deel uit van het
beloningssysteem van de hersenen.
Putamen Eén van de basale ganglia. Putamen is verbonden Putamen
met de andere basale ganglia. Het gebied speelt
een rol bij de regulatie van bewegingen en het
beïnvloeden van verschillende soorten leren.
Putamen produceert de neurotransmitters:
- GABA,
- Acetylcholine,
- Enkefaline.
Globus pallidus Eén van de basale ganglia. Het is betrokken bij het Globus pallidus
reguleren van vrijwillige bewegingen. Het heeft
een inhiberende functie die de werking van het
cerebellum in balans houdt.
Limbisch systeem Een van de 3 gebieden in de subcortex. Het ligt net Limbic system
onder de cerebrale cortex. Het is betrokken bij
emoties, leren, geheugen, motivatie, herinneringen
en seksueel gedrag.
Het bestaat uit 5 onderdelen:
- Amygdala,
- Cingulate cortex,
- Hippocampus,
- Olfactory bulbs,
- Mamillaire lichamen.
Hippocampus Onderdeel van het limbisch systeem. Ligt aan de Hippocampus
onder- en voorkant van de temporale lob. Speelt
een rol bij de opslag van informatie in het
geheugen, ruimtelijke oriëntatie en het
controleren van gedrag dat belangrijk is voor de
overleving.
Amygdala Onderdeel van het limbisch systeem. Staat in Amygdala
verbinding met de orbitofrontale cortex, de
thalamus, hypothalamus en de hippocampus. Is
betrokken bij het aansturen en verwerken van
emoties, zoals agressie en angst.
Brein Hersenen. Brain
Neuron Zenuwcel. Neuron
Nucleus Kern van een cel. Cellichaam. Nucleus
4
