Samenvatting Cognitieve Psychologie 1

1. Inleiding en geschiedenis
1.1 Inleiding
 Cognitieve psychologie: wetenschappelijke studie van mentale processen
o Wordt gebruik gemaakt vd experimentele methode
 Manipulatie onafhankelijke variabelen
 Effect op afhankelijke variabele (reactietijden, naurkeurigheden)
 Controlevariabelen (storende variabelen onder controle houden adhv
randomizatie, counterbalancing, matching
 Populaties zijn meestal gezonde volwassenen, studenten, maar dit kan
verschillen afhankelijk vh onderzoek
o Obv experimenteel onderzoek tracht de cognitieve psychologie theorieën te
ontwikkelen
 Deze zijn een samenvatting, een verklaring en een voorspelling vd data
 Zonder een goede theorie is zelfs de beste data waardeloos
o Het verband tussen onderzoek en theorievorming  onderzoekscyclus
 Data kunnen enkel verklaard worden door theorieën
 Theorieën kunnen enkel tot stand komen via data
o Wetenschappelijk denken: vereist een goed begrip vh verband tussen
onderzoek en theorievorming
 Geen zwart-wit denken maar standpunten ondersteunen door zoveel
mogelijk onderzoeksevidentie te verzamelen
 Vraagt veel oefening (=practicum) maar kan aangeleerd worden
o Theorievorming is niet enkel belangrijk voor fundamentele psychologie, maar
ook voor toegepaste psychologie


1.2 Geschiedenis
 Interesse in de mentale processen is al eeuwenoud  filosofische studie vh bewustzijn
en de geest (Aristoteles, Socrates)

1.2.1 Eerste cognitieve psychologen
 Donders: vader vd mentale chronometrie
o Bestudeerde hoeveel tijd mentale processen in beslag nemen adhv
reactietijdtaken (RT = tijd tussen aanbieding ve stimulus en reactie daarop)
 Enkelvoudige reactietijdtaak: als lampje brandt dan reactie geven, als
lampje niet brandt dan geen reactie geven
 A-reactie: eenvoudige motorische reactie
 Keuzereactietijdtaak: als rood lampje brandt dan reactie 1 geven, als
groen lampje brandt dan reactie 2 geven
 B-reactie: zowel A-reactie als stimulusdiscriminatie en
stimulusidentificatie als responsselectie (juiste respons kiezen)
 Go-no Go reactietijdtaak: als rood lampje brand dan reactie geven, als
groen lampje brand dan geen reactie geven



1

,  C-reactie: zowel A-reactie als stimulisdiscriminatie en
stimulusidentificatie
o Substractiemethode
 A-RT – C-RT: tijd dat het proces van stimulusdiscriminatie en
stimulusidentificatie in beslag neemt
 B-RT – C-RT: tijd dat het proces van responsselectie in beslag neemt
o Mentale processen kunnen niet rechtstreeks waargenomen worden, maar
dienen afgeleid te worden uit het gedrag
o Dondersinstituut
 Ebbinghaus
o Eerste geheugenexperimenten
o Hoeveel vergeten we en hoe snel gaat dit?
o Besparingsmethode
 Lijsten zinloze lettergrepen (bv: DAX) aanleren en nadien herleren
 Retentie: de tijd tussen het leren en het herleren
 Besparing: (beurten leren – beurten herleren) / beurten leren in %
o Vergeetcurve: in het begin vergeet je veel, maar nadien is er een afvlakking
 De psychologische scholen
o Wundt: introspectie
 Zijn ideeën en methoden monden uit in de structuralistische stroming:
wat is de structuur vh bewustzijn
 Kritiek: betrouwbaarheid vd introspectieve methode
o James: bewustzijn is een stream of consciousness
 Inspireerde het funtionalisme: wat is de functie vh bewustzijn en hoe
past het brein zich aan aan zijn omgeving
 Principles of Psychology: onderscheid tussen primair en secondair
geheugen en de verschillende functies van aandacht
 Kritiek: gebruikte geen experimentele methode, maar observaties waar
kritiek op kwam vd structuralistische stroming

1.2.2 Opkomst behaviourisme (cognitieve psychologie geraakt op de achtergrond)
 Geen vage concepten zoals mentale processen en bewustzijn, maar objectieve
gegevensverzameling om wetmatigheden in stimulus-respons relaties te definiëren
o De cognitieve psychologie bestudeerde de black box
 De stroming was vooral dominant in de VS (‘cognitieve winter’), maar in Europa bleef
de cognitieve psychologie wel aanwezig (Piaget & Gestalt psychologie)
 Kritiek behaviourisme door Skinner en Chomsky
o Chomsky zag taal als een voorgeprogrammeerd biologisch programma gedeeld
over alle culturen (nature)
 Een aantal resultaten van leerexperimenten konden niet verklaard worden zonder
cognitie (bv: latent leren experiment van Tolman en Honzik)
o Latent leren: leren dat niet onmiddellijk waarneembaar is in het gedrag
o Experiment: de ratten in een doolhof weten na een aantal keer oefenen de
uitgang wel, maar dit uit zich pas onder specifieke omstandigheden (= met de
juiste motivatie = bekrachtiging)
 Het was duidelijk dat mentale processen ook bestudeerd moesten worden



2

,1.2.3 Cognitieve revolutie
 WO2 stimuleerde de ontwikkeling vd cognitieve psychologie
o Interesse voor de studie naar aandacht en vermoeidheid
o Technologische vooruitgang leidt tot ontwikkeling vd computer
 Computermodel/computer-brein analogie
o Informatieverwerkingsbenadering
 Computermodel is een metafoor voor menselijke infoverwerking
 Filtermodel Broadbent
o Cognitieve modellering
 Computermodel kan menselijke cognitie simuleren
 Doel is om de cognitie te verklaren en voorspellingen te doen
 Niet hetzelfde als artificiële intelligentie: bootst niet noodzakelijk
cognitief gedrag na
 Geboortejaar: 1965
o Groei cognitieve psychologie: men sprak pas 10 jaar later over ‘cognitieve
psychologie’
o Neiser: vader vd cognitieve psychologie
 Cognitieve revolutie was eerder een evolutie dan een revolutie, maar het idee was wel
revolutionair  men ging terug mentale processen bestuderen

1.2.4 Hedendaagse cognitieve psychologie
 Volwassen wetenschap met talrijke experimentele paradigma’s en theorieën en
verschillende subdomeinen
 Nieuwere benaderingen
o Connectionisme: onderzoek naar communicatie tussen hersencellen
o Cognitieve neurowetenschappen: welke hersengebieden zijn betrokken bij
mentale processen




3

, 2. Perceptie
2.1 Wat is perceptie
 Zintuigen registreren enkel, hersenen nemen waar
 Waarneming/perceptie is geen exacte kopie vd werkelijkheid
 Perceptie is een actief proces, geen passieve registratie vd info
o We bouwen een interne representatie vd werkelijkheid obv prikkels
 Van prikkel tot perceptie
o Waarneming start bij het ontvangen van prikkels door sensoren vd
zintuigen/sensorische modaliteit = stimulatie
 Elk zintuig reageert op een verschillend soort prikkel
 Exteroceptie: perceptie van externe omgevingsprikkels
 Proprioceptie: perceptie van interne, lichaamseigen prikkels
o Prikkels worden door de sensoren omgezet naar elektrische impulsen zodat de
hersenen het kunnen interpreteren = transductie
 Resultaat: sensatie/gewaarwording (= ruw, zonder betekenis)
 Nog geen classificatie, herkenning of interpretatie
o Het brein interpreteerd het patroon van sensorische zenuwimpulsen en de
interne representatie wordt opgebouwd
 Resultaat: percept/waarneming (= met betekenis)
 De representatie verschilt vd werkelijkheid
o Soms zien we dingen die er niet zijn
 Perceptueel systeem maakt assumpties over een verband van prikkels,
maar soms zijn die assmpties fout: illusies, onmogelijke figuren
o Soms falen we dingen te zien die er wel zijn
 Beperkingen vd zintuigen: ultratonen, te trage bewegingen, automatisch
sluiten vd ogen bij fel licht,…


2.2 Psychofysica
 Onderzoeksdomein: de relatie tussen een prikkel en zijn waarneming
 3 centrale vragen
o Detectiedrempel: hoeveel stimulatie is er nodig opdat de prikkel bewust wordt
gedetecteerd
 Komt overeen met de A-reactietaak van Donders
 Het is geen alles-of-niets reactie, maar een graduele overgang
 Absolute drempel: het punt waarop in 50% vd gevallen de prikkel
waargenomen wordt
 Hoeveelheid vereiste stimulatie is relatief, het is afhankelijk van
verschillende factoren: omgeving, vermoeidheid, aandacht,…
o Verschilt tussen sensorische modaliteiten (bv: kaarsvlam
zichtbaar op 48km in de nacht)
o Verschildrempel: hoe goed kan je 2 prikkels onderscheiden



4