Inleiding:
In de hedendaagse hulpverlening en in de visie op zorg aan mensen met een verstandelijke beperking
staat de individuele cliënt centraal. Iedere cliënt is uniek en vraagt om een op de persoon afgestemde
ondersteuningsaanbod. De wensen en mogelijkheden bepalen hoe de zorg wordt vormgegeven. Het doel
van de hulpverlening is dat we mensen willen ondersteunen in hun deelname aan de maatschappij. Bij
deze ondersteuning doe jij als begeleiding bewust een stapje terug. Je geeft mensen de kans om zelf tot een
oplossing te komen voor hun problemen. Je geeft het individu de ruimte om zijn eigen leven te leiden en
daardoor zijn eigen regie te voeren.
Werken met een ontwikkelingsniveau helpt ons als begeleiders een stapje verder in de zoektocht naar
afstemming op de cliënt. Het is een handvat om in te schatten op wat voor een manier mensen naar de
wereld kijken. Het helpt ons om het gedrag van cliënten beter te begrijpen, beter te plaatsen en daar
vervolgens bij aan te sluiten. Daarnaast zegt een ontwikkelingsleeftijd iets over de behoeften die de
persoon ervaart, en daarmee over de ondersteuningsvragen die hij aan ons stelt.
Spelregels van het niveaudenken:
- Spelregel 1: Niveaudenken is één instrument uit een volle koffer (Het denken in
ontwikkelingsleeftijden is een manier om naar een persoon te kijken en zijn zorgvraag in beeld te
brengen. Het is een van de hulpmiddelen om in de golfbeweging van het zoeken naar afstemming
dicht bij de cliënt te kunnen blijven).
- Spelregel 2: het niveaudenken is een middel om en doel te bereiken, geen doel op zichzelf.
- Spelregel 3: Gebruik je kennis van de ontwikkelingspsychologie niet om zelf een inschatting te
maken van het ontwikkelingsniveau van de cliënt, maar juist om je handelen verder af te stemmen
op de beeldvorming zoals die er al ligt.
- Spelregel 4: Spreek mensen altijd aan op een volwaardige, volwassen toon.
- Spelregel 5: Niveaudenken is bedoeld om mensen in staat te stellen het beste uit zichzelf te halen,
niet om ze klein te houden.
Hoofdstuk 1: De ontwikkelingsbenadering
Het niveaudenken helpt ons om af te stemmen op de mogelijkheden en onmogelijkheden van de persoon.
1.1 ontwikkeling:
Ontwikkeling kan omschreven worden als systematische en blijvende veranderingen in het individu die
optreden tussen de conceptie en het overlijden.
1.2 Verstandelijke ontwikkeling:
Heeft te maken met de ontwikkeling van het denken. Hierbij gaat het om processen als waarnemen,
geheugen, aandacht, begripsvorming, taal en abstractie.
Een belangrijke theoreticus voor de verstandelijke ontwikkeling is Piaget. Hij omschrijft de cognitieve
ontwikkeling in verscheidene stadia’s. Deze worden hier uitgelegd.
1. De sensorisch-motorische periode (0-2 jaar): De motorische reacties op zintuigelijke
(sensorische) prikkels staan hier centraal. In deze periode is denken vooral gelijk aan doen.
2. De pre-operationele periode (2-7 jaar): Het denken is veelal statisch, logische denkstrategieën
ontbreken hier nog. Het kind kan een probleem maar vanuit een invalshoek bekijken. Daarom
halen kinderen in deze fase fantasie en realiteit nog door elkaar. Kenmerkend in het egocentrisme.
3. De concreet-operationele periode (7-11 jaar): Kinderen zijn in staat tot logisch denken, zij het
vanuit de eigen concrete ervaringen. Op basis van logica gaan ze voorspellen wat er zou kunnen
gebeuren in een bepaalde situatie.
, 4. De formeel-operationele periode (11 en ouder): In deze fase komt het abstract logisch denken
tot ontwikkeling.
1.3 verstandelijke ontwikkeling bij mensen met een verstandelijke beperking:
Mensen met een verstandelijke beperking doorlopen dezelfde fasen in hun ontwikkeling. Deze fasen duren
echter langer en stoppen eerder.
Mate van verstandelijke IQ Ontwikkelingsleeftijd Cognitieve fase volgens
beperking Piaget
Diep/zeer ernstig IQ beneden 20/25 Ontwikkelingsleeftijd Sensorisch-motorisch
verstandelijk beperkt beneden 1,6/2 jaar
Ernstig verstandelijk IQ 20/25 tot 35/40 Ontwikkelingsleeftijd Pre-operationeel
beperkt 1,6/2 jaar tot 4 jaar
Matig verstandelijk IQ 35/40 tot 50/55 Ontwikkelingsleeftijd 4 Pre-operationeel (pre-
beperkt tot 7 jaar logisch)
Licht verstandelijk IQ 50/70 Ontwikkelingsleeftijd 7 Concreet operationeel
beperkt tot 12 jaar (logisch)
1.4 Sociaal-emotionele ontwikkeling:
Bij sociaal-emotioneel functioneren gaat het over het aankunnen. Bij het sociale gaat het over de interactie
met de omgeving, met de ander. Bij het emotionele gaat het over de beleving van het individu, over zijn
gemoedstoestand en gevoel.
1. Eerste adaptatiefase (0-6 maanden): Adaptatie betekent aanpassen. Een baby is voornamelijk
bezig zich fysiek aan te passen aan zijn nieuwe omgeving. Een baby is volledig afhankelijk van de
zorg van anderen. Het kind functioneert volgens het principe van relaxatie/excitatie. De opvoeder
heeft als taak om die spanning/onlust te reguleren. Er is sprake van een symbiotische relatie.
2. Eerste socialisatiefase (6-18 maanden): Het hechtingsproces tussen kind en verzorgers en het
opbouwen van een basale emotionele veiligheid staan centraal. Het kind begint te leren dat
contact met anderen hem plezier en een veilig gevoel kunnen geven. In deze fase treedt
eenkennigheid op (wanneer een veilige hechting ontstaat, durft het kind uiteindelijk wat fysieke
afstand te nemen van de ouder en gaat het de omgeving verkennen (exploreren).
3. Eerste individuatiefase (18-36 maanden): het kind gaat meer afstand nemen van lichamelijk
contact, het wordt namelijk mobieler. Het kan gaan communiceren op enige afstand vanwege de
ontwikkeling van gesproken taal. Hier begint het kind echt te beseffen dat het ook een eigen
persoontje is. Autonomie en individuatie staan hier centraal. Met betrekking tot de omgang met
materiaal geldt dat het kind zijn lichaam nu echt kan inzetten tot doelgericht handelen.
4. Eerste identificatiefase (3-7 jaar): Er is sprake van ego-vorming en het kind gaat zicht
identificeren met de ouder van de eigen sekse. Het kind neemt regels van sociaal gedrag over en
een beginnende gewetensvorming ontstaat.
5. Realiteitsbewustwording (7-12 jaar): Het kind gaat logisch denken, er komt inzicht in oorzaak-
gevolgrelaties en daardoor gaat het kind rekening houden met reële situaties. Een gevoel van
competitie dient zich aan. Het wordt belangrijk om gewaardeerd te worden door leeftijdsgenoten.
Hoofdstuk 2: 0 tot 12 maanden
2.1 de ontwikkeling van 0 tot 12 maanden:
In het eerste levensjaar is het eigen lichaam de centrum van de ervaring. Een baby heeft een lust of onlust
en de reactie daarop is meteen zichtbaar. Uitstel van de bevrediging van de behoeften is niet mogelijk. Voor
het reguleren van lust en onlust is een baby volledig afhankelijk van de zorg van anderen.
In de hedendaagse hulpverlening en in de visie op zorg aan mensen met een verstandelijke beperking
staat de individuele cliënt centraal. Iedere cliënt is uniek en vraagt om een op de persoon afgestemde
ondersteuningsaanbod. De wensen en mogelijkheden bepalen hoe de zorg wordt vormgegeven. Het doel
van de hulpverlening is dat we mensen willen ondersteunen in hun deelname aan de maatschappij. Bij
deze ondersteuning doe jij als begeleiding bewust een stapje terug. Je geeft mensen de kans om zelf tot een
oplossing te komen voor hun problemen. Je geeft het individu de ruimte om zijn eigen leven te leiden en
daardoor zijn eigen regie te voeren.
Werken met een ontwikkelingsniveau helpt ons als begeleiders een stapje verder in de zoektocht naar
afstemming op de cliënt. Het is een handvat om in te schatten op wat voor een manier mensen naar de
wereld kijken. Het helpt ons om het gedrag van cliënten beter te begrijpen, beter te plaatsen en daar
vervolgens bij aan te sluiten. Daarnaast zegt een ontwikkelingsleeftijd iets over de behoeften die de
persoon ervaart, en daarmee over de ondersteuningsvragen die hij aan ons stelt.
Spelregels van het niveaudenken:
- Spelregel 1: Niveaudenken is één instrument uit een volle koffer (Het denken in
ontwikkelingsleeftijden is een manier om naar een persoon te kijken en zijn zorgvraag in beeld te
brengen. Het is een van de hulpmiddelen om in de golfbeweging van het zoeken naar afstemming
dicht bij de cliënt te kunnen blijven).
- Spelregel 2: het niveaudenken is een middel om en doel te bereiken, geen doel op zichzelf.
- Spelregel 3: Gebruik je kennis van de ontwikkelingspsychologie niet om zelf een inschatting te
maken van het ontwikkelingsniveau van de cliënt, maar juist om je handelen verder af te stemmen
op de beeldvorming zoals die er al ligt.
- Spelregel 4: Spreek mensen altijd aan op een volwaardige, volwassen toon.
- Spelregel 5: Niveaudenken is bedoeld om mensen in staat te stellen het beste uit zichzelf te halen,
niet om ze klein te houden.
Hoofdstuk 1: De ontwikkelingsbenadering
Het niveaudenken helpt ons om af te stemmen op de mogelijkheden en onmogelijkheden van de persoon.
1.1 ontwikkeling:
Ontwikkeling kan omschreven worden als systematische en blijvende veranderingen in het individu die
optreden tussen de conceptie en het overlijden.
1.2 Verstandelijke ontwikkeling:
Heeft te maken met de ontwikkeling van het denken. Hierbij gaat het om processen als waarnemen,
geheugen, aandacht, begripsvorming, taal en abstractie.
Een belangrijke theoreticus voor de verstandelijke ontwikkeling is Piaget. Hij omschrijft de cognitieve
ontwikkeling in verscheidene stadia’s. Deze worden hier uitgelegd.
1. De sensorisch-motorische periode (0-2 jaar): De motorische reacties op zintuigelijke
(sensorische) prikkels staan hier centraal. In deze periode is denken vooral gelijk aan doen.
2. De pre-operationele periode (2-7 jaar): Het denken is veelal statisch, logische denkstrategieën
ontbreken hier nog. Het kind kan een probleem maar vanuit een invalshoek bekijken. Daarom
halen kinderen in deze fase fantasie en realiteit nog door elkaar. Kenmerkend in het egocentrisme.
3. De concreet-operationele periode (7-11 jaar): Kinderen zijn in staat tot logisch denken, zij het
vanuit de eigen concrete ervaringen. Op basis van logica gaan ze voorspellen wat er zou kunnen
gebeuren in een bepaalde situatie.
, 4. De formeel-operationele periode (11 en ouder): In deze fase komt het abstract logisch denken
tot ontwikkeling.
1.3 verstandelijke ontwikkeling bij mensen met een verstandelijke beperking:
Mensen met een verstandelijke beperking doorlopen dezelfde fasen in hun ontwikkeling. Deze fasen duren
echter langer en stoppen eerder.
Mate van verstandelijke IQ Ontwikkelingsleeftijd Cognitieve fase volgens
beperking Piaget
Diep/zeer ernstig IQ beneden 20/25 Ontwikkelingsleeftijd Sensorisch-motorisch
verstandelijk beperkt beneden 1,6/2 jaar
Ernstig verstandelijk IQ 20/25 tot 35/40 Ontwikkelingsleeftijd Pre-operationeel
beperkt 1,6/2 jaar tot 4 jaar
Matig verstandelijk IQ 35/40 tot 50/55 Ontwikkelingsleeftijd 4 Pre-operationeel (pre-
beperkt tot 7 jaar logisch)
Licht verstandelijk IQ 50/70 Ontwikkelingsleeftijd 7 Concreet operationeel
beperkt tot 12 jaar (logisch)
1.4 Sociaal-emotionele ontwikkeling:
Bij sociaal-emotioneel functioneren gaat het over het aankunnen. Bij het sociale gaat het over de interactie
met de omgeving, met de ander. Bij het emotionele gaat het over de beleving van het individu, over zijn
gemoedstoestand en gevoel.
1. Eerste adaptatiefase (0-6 maanden): Adaptatie betekent aanpassen. Een baby is voornamelijk
bezig zich fysiek aan te passen aan zijn nieuwe omgeving. Een baby is volledig afhankelijk van de
zorg van anderen. Het kind functioneert volgens het principe van relaxatie/excitatie. De opvoeder
heeft als taak om die spanning/onlust te reguleren. Er is sprake van een symbiotische relatie.
2. Eerste socialisatiefase (6-18 maanden): Het hechtingsproces tussen kind en verzorgers en het
opbouwen van een basale emotionele veiligheid staan centraal. Het kind begint te leren dat
contact met anderen hem plezier en een veilig gevoel kunnen geven. In deze fase treedt
eenkennigheid op (wanneer een veilige hechting ontstaat, durft het kind uiteindelijk wat fysieke
afstand te nemen van de ouder en gaat het de omgeving verkennen (exploreren).
3. Eerste individuatiefase (18-36 maanden): het kind gaat meer afstand nemen van lichamelijk
contact, het wordt namelijk mobieler. Het kan gaan communiceren op enige afstand vanwege de
ontwikkeling van gesproken taal. Hier begint het kind echt te beseffen dat het ook een eigen
persoontje is. Autonomie en individuatie staan hier centraal. Met betrekking tot de omgang met
materiaal geldt dat het kind zijn lichaam nu echt kan inzetten tot doelgericht handelen.
4. Eerste identificatiefase (3-7 jaar): Er is sprake van ego-vorming en het kind gaat zicht
identificeren met de ouder van de eigen sekse. Het kind neemt regels van sociaal gedrag over en
een beginnende gewetensvorming ontstaat.
5. Realiteitsbewustwording (7-12 jaar): Het kind gaat logisch denken, er komt inzicht in oorzaak-
gevolgrelaties en daardoor gaat het kind rekening houden met reële situaties. Een gevoel van
competitie dient zich aan. Het wordt belangrijk om gewaardeerd te worden door leeftijdsgenoten.
Hoofdstuk 2: 0 tot 12 maanden
2.1 de ontwikkeling van 0 tot 12 maanden:
In het eerste levensjaar is het eigen lichaam de centrum van de ervaring. Een baby heeft een lust of onlust
en de reactie daarop is meteen zichtbaar. Uitstel van de bevrediging van de behoeften is niet mogelijk. Voor
het reguleren van lust en onlust is een baby volledig afhankelijk van de zorg van anderen.
