bIOLOGIE
[Lewenswetenskap]
1 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, CHEMIE VAN LEWE
ORGANIESE 9(
VERBINDINGS
→ koolstof (C), waterstof (H) & suurstof (O)
KOOLHIDRATE Z Atome van koolstof, waterstof & suurstof
Z HOOFFUNKSIE = verskaf energie aan lewende organismes
KLASSE:
1. MONOSAKKARIEDE
[ > eenvoudige / enkelsuikers (bv. glukose) = basiese eenhede]
TOETS : Benedict-oplossing / Fehling A & B oplossing [rooibruin]
2. DISAKKARIEDE
[ > verenig van enkelsuikers = dubbelsuikers (bv. sukrose) > TWEE
SUIKERS]
Bv. : Melk = laktose
Suikerriet = sukrose
GLUKOSE : FRUKTOSE: SUKROSE:
3. POLISAKKARIEDE
STYSELS:
Z Stoor energie in organismes : 100de glukosemolekules wat verbind is
Z Gestoor in PLANTSELLE > opgegaar in lewer & spiere
TOETS : jodiumoplossing = blouswart
SELLULOSE:
Z HOOFKOMPONENT van plantselwande [nie in diere]
Z Soortgelyke struktuur as stysel MAAR > kan nie verteer & energie
verkry nie > vorm VESEL / growwigheid in dieet
TOETS : Schultz-oplossing = pers
GLIKOGEEN:
LIPIEDE (VETTE) Z Koolstof , waterstof en suurstof [soms ook fosfor (P)]
TOETS : organiese oplosmiddels
2 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, BELANGRIKHEID [lipiede] = gaar energie op & maak selstrukture (bv.
selmembrane]
STRUKTUUR:
[vloeibaar / solied > afhangend van verbinding > gliserolmolekules &
lipiedmolekule]
GLISEROL 3 X VETSUUR
VERSADIGDE VETTE ONVERSADIGDE VETTE
> diere > plante
> solied (kamertemperatuur) > vloeibaar (kamertemperatuur)
Bv. varkvet & botter
> hoë bloedcholesterol &
hartsiektes
NUKLEÏENSUUR Z STIKSTOFHOUSENDE VERBINDINGS NUKLEÏENSUUR:
’n organiese verbinding wat die
elemente koolstof, waterstof,
FUNKSIE = beheer die struktuur + funksies suurstof, stikstof en fosfor bevat .
van ‘n sel ⇨Polinukleotied [DNA & RNA]
Twee soorte nukleïensure:
STRUKTUUR:
→ koolstof, waterstof, suurstof, stikstof & fosfor u deoksiribonukleïensuur
→ bestaan uit nukleotiede (DNS)
u ribonukleïensuur (RNS)
RNA / RNS DNA / DNS
→ nukleolus, sitoplasma & → kern
ribosome → berg oorerflike inligting
→ bou proteiene uit amoniosure
ENSIEME Z Proteiene wat as KATALISATORS optree
Z Katalisator [ → stof wat tempo van chemiese reaksie versnel]
[GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
ROL [ensieme]:
Z Reguleer CHEMIESE REAKSIE in lewende selle
Z Verbind molekules & verbreek molekules
Z Sonder ensieme = metaboliese tempo te stadig vir oorlewing
HOE WERK ENSIEME?:
[“slot-en-sleutel-model”]
3 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, Z Ensieme = streek met spesifieke vorm [AKTIEWE STREEK];
substraatmolekule (ensiem inwerk) > vorm stem ooreen met
aktiewe streek [ensiem + substraat PAS INMEKAAR]
Z Ensiem & substraat > verbind = chemiese reaksie > produk /
resultaat = losgemaak van ensiem & kan dan WEER GEBRUIK WORD
GEVOELIG VIR TEMPERATUUR:
temperatuur = reaksietempo
Nog temperatuur = vorm van aktiewe streek verander
[gedenatureer]
** ENSIEME KAN NIE FUNKSIONEER AS DIT GEDENATUREER IS NIE!
temperatuur = reaksietempo
[geen denatureer]
GEVOELIG VIR pH:
[pH → maatstaaf van hoe stuur / alkalies ‘n stof is]
** As die medium waarin die ensiem werk verander (te suur / alkalies)
= gedenatureer
ENSIEME [ALLERDAAGSE LEWE]:
Z Waspoeier > proteienverterende ensieme > vlekke word afgebreek
tot oplosbare molekules > oplossing van waspoeier + water oplos
Z Vervaardiging van produkte:
W Babakos : SPYSVERTERINGSENSIEM
W Bierbroubedryf : stysel → suiker (gisting)
W Rubberbedryf : ontwikkel suurstof uit peroksied > lateks
W Suiwelbedryf : SPYSVERTERINGSENSIEM
W Vrugtesap : afbreek van sellulose + pektien > verhelder
W Brood bak : afbreek van stysel in meel > gis produseer
koolstofdioksied > brood rys
PROTEÏENE Z Koolstof, waterstof, suurstof & stikstof (soms swael, fosfor &
yster)
[GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
BELANGRIKHEID:
Z Selstrukture & funksionering [ensieme]
Z 50% van droë massa > vorm liggaamweefsel & -strukture
4 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
[Lewenswetenskap]
1 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, CHEMIE VAN LEWE
ORGANIESE 9(
VERBINDINGS
→ koolstof (C), waterstof (H) & suurstof (O)
KOOLHIDRATE Z Atome van koolstof, waterstof & suurstof
Z HOOFFUNKSIE = verskaf energie aan lewende organismes
KLASSE:
1. MONOSAKKARIEDE
[ > eenvoudige / enkelsuikers (bv. glukose) = basiese eenhede]
TOETS : Benedict-oplossing / Fehling A & B oplossing [rooibruin]
2. DISAKKARIEDE
[ > verenig van enkelsuikers = dubbelsuikers (bv. sukrose) > TWEE
SUIKERS]
Bv. : Melk = laktose
Suikerriet = sukrose
GLUKOSE : FRUKTOSE: SUKROSE:
3. POLISAKKARIEDE
STYSELS:
Z Stoor energie in organismes : 100de glukosemolekules wat verbind is
Z Gestoor in PLANTSELLE > opgegaar in lewer & spiere
TOETS : jodiumoplossing = blouswart
SELLULOSE:
Z HOOFKOMPONENT van plantselwande [nie in diere]
Z Soortgelyke struktuur as stysel MAAR > kan nie verteer & energie
verkry nie > vorm VESEL / growwigheid in dieet
TOETS : Schultz-oplossing = pers
GLIKOGEEN:
LIPIEDE (VETTE) Z Koolstof , waterstof en suurstof [soms ook fosfor (P)]
TOETS : organiese oplosmiddels
2 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, BELANGRIKHEID [lipiede] = gaar energie op & maak selstrukture (bv.
selmembrane]
STRUKTUUR:
[vloeibaar / solied > afhangend van verbinding > gliserolmolekules &
lipiedmolekule]
GLISEROL 3 X VETSUUR
VERSADIGDE VETTE ONVERSADIGDE VETTE
> diere > plante
> solied (kamertemperatuur) > vloeibaar (kamertemperatuur)
Bv. varkvet & botter
> hoë bloedcholesterol &
hartsiektes
NUKLEÏENSUUR Z STIKSTOFHOUSENDE VERBINDINGS NUKLEÏENSUUR:
’n organiese verbinding wat die
elemente koolstof, waterstof,
FUNKSIE = beheer die struktuur + funksies suurstof, stikstof en fosfor bevat .
van ‘n sel ⇨Polinukleotied [DNA & RNA]
Twee soorte nukleïensure:
STRUKTUUR:
→ koolstof, waterstof, suurstof, stikstof & fosfor u deoksiribonukleïensuur
→ bestaan uit nukleotiede (DNS)
u ribonukleïensuur (RNS)
RNA / RNS DNA / DNS
→ nukleolus, sitoplasma & → kern
ribosome → berg oorerflike inligting
→ bou proteiene uit amoniosure
ENSIEME Z Proteiene wat as KATALISATORS optree
Z Katalisator [ → stof wat tempo van chemiese reaksie versnel]
[GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
ROL [ensieme]:
Z Reguleer CHEMIESE REAKSIE in lewende selle
Z Verbind molekules & verbreek molekules
Z Sonder ensieme = metaboliese tempo te stadig vir oorlewing
HOE WERK ENSIEME?:
[“slot-en-sleutel-model”]
3 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
, Z Ensieme = streek met spesifieke vorm [AKTIEWE STREEK];
substraatmolekule (ensiem inwerk) > vorm stem ooreen met
aktiewe streek [ensiem + substraat PAS INMEKAAR]
Z Ensiem & substraat > verbind = chemiese reaksie > produk /
resultaat = losgemaak van ensiem & kan dan WEER GEBRUIK WORD
GEVOELIG VIR TEMPERATUUR:
temperatuur = reaksietempo
Nog temperatuur = vorm van aktiewe streek verander
[gedenatureer]
** ENSIEME KAN NIE FUNKSIONEER AS DIT GEDENATUREER IS NIE!
temperatuur = reaksietempo
[geen denatureer]
GEVOELIG VIR pH:
[pH → maatstaaf van hoe stuur / alkalies ‘n stof is]
** As die medium waarin die ensiem werk verander (te suur / alkalies)
= gedenatureer
ENSIEME [ALLERDAAGSE LEWE]:
Z Waspoeier > proteienverterende ensieme > vlekke word afgebreek
tot oplosbare molekules > oplossing van waspoeier + water oplos
Z Vervaardiging van produkte:
W Babakos : SPYSVERTERINGSENSIEM
W Bierbroubedryf : stysel → suiker (gisting)
W Rubberbedryf : ontwikkel suurstof uit peroksied > lateks
W Suiwelbedryf : SPYSVERTERINGSENSIEM
W Vrugtesap : afbreek van sellulose + pektien > verhelder
W Brood bak : afbreek van stysel in meel > gis produseer
koolstofdioksied > brood rys
PROTEÏENE Z Koolstof, waterstof, suurstof & stikstof (soms swael, fosfor &
yster)
[GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
BELANGRIKHEID:
Z Selstrukture & funksionering [ensieme]
Z 50% van droë massa > vorm liggaamweefsel & -strukture
4 © Noted Summaries [Graad 10 Biologie] www.notedsummaries.co.za
