Theorie van het Stadsontwerp - M. Van Acker: Samenvatting

Theorie van het stadsontwerp Maarten Van Acker, 1 MA AR

1. Case Kempen ________________________________________________________________ 3
1.1. Kempens Heidenlandschap voor 1840
1.2. Kanaliseren & koloniseren Kempen – 1838-1900
1.2.1. Van ‘terra incognita’ naar ‘site aedificandum’
1.2.2. Een wijdverspreid & fijnvertakt netwerk
1.2.3. Kolonies als urbanisatiemodel
1.2.3.1. Eerste kolonie in Lommel
1.2.4. Landschappelijke impact
1.3. Tweede leven kempische kanalen – 1879-1914
1.4. Endogene trajecten naar nationale industrie – 1894-1914
1.5. Kempens zwarte goud – 1901-1939
1.6. Infrastructuur entert verstedelijking – 1962-1965
1.7. Re-mining Midden-Limburg

2. Case Antwerpen _____________________________________________________________ 8
2.1. Geschiedenis van het ringlandschap
2.2. Over de ring
2.3. Ring scaping: stedenbouwkundige & landschappelijke ontwerpconcepten
2.3.1. Conductor
2.3.2. Infrastructure
2.3.3. Artefact
2.3.4. Testspace
2.3.5. Soft infrastructure
2.4. Metabolisme van Antwerpen: stad van stromen

3. Nieuwe patronen ___________________________________________________________ 17
3.1. Op zoek naar patronen in de stedenbouwgeschiedenis
3.2. Kevin Lynch – The image of the city
3.3. Christopher Alexander – A pattern language
3.4. Philippe Panerai & Jean Castex – Elements d’analyse urbaine
3.5. Maar … Cedric Prica – City as an egg
3.6. Carsten-Juel Christiansen – Monument and Niche
3.7. Stefano Boeri – Eclectric Atlases
3.8. Willem-Jan Neutelings – Tapijtmetropool
3.9. MVRDV – Farmax
3.10. Marcel Smets – Grid, casco, clearing and montage
3.11. Xavier de Geyter – After Sprawl

4. Collectieve ruimte ___________________________________________________________ 25
4.1. Theoretische kader
4.1.1. Urbs – publieke ruimte als systeemvereiste
4.1.2. Civitas – publieke ruimte als gemeenschapsruimte
4.2. Ontwerpambitie
4.2.1. Publieke karakter & functie van de publieke ruimte garanderen
4.2.2. Wisselwerking tss nieuw publieke ruimte & bestaande ruimtelijke context activeren
4.2.3. Tijd: streven naar een publieke ruimte met hoge toekomstwaarde
4.2.4. Omgaan met hedendaagse maatschappelijke uitdagingen
4.3. Angst & ruimte
4.4. Beweegvriendelijke stad

,5. Geïntegreerd ontwerpen _____________________________________________________ 30
5.1. Stationsomgevingen
5.1.1. Intermodality – verschillende soorten mobiliteit
5.1.2. Embedding - barrières
5.1.3. Reload – programma van de omgeving
5.1.4. Publieke ruimte
5.1.5. Artefact – stationsgebouw zelf
5.1.6. Synopsis
5.2. Passages
5.2.1. Verbindingen - links
5.2.2. Plekken - places
5.2.3. Transitie - transition

,1/ Case Kempen
 Grenzen van de Kempen zijn vaag trotse kempenaars door de bijzondere geschiedenis
 Bestond uit veel heide en bosgronden moeilijk bewerkbare gronden
 vernevelde en uitgespreide verstedelijking  veel lintbebouwing

1.1 Kempens heidelandschap <1840
 natuurlijke Kempense landschap
verandert in 20e eeuw in een vd meest
geïndustrialiseerde regio’s in België
 zandelijk landschap met naaldbomen
= woeste grond
 Kempen = campus = streek v velden
o Weinig te zien  hoopjes
zand en enkele kerken
o Kerken: pogingen om te
cultiveren
 Bijna gn bebouwing of mensen
 Verstedelijkingspatroon is wanordelijk
(diffuse rasterstad)
 Leegheid w in stand gehouden: BE net
onafhankelijk  Kempen vormt buffer
tegen NL
o Weinig wegen aangelegd uit
schrik voor NL leger
 1e stedenbouwkundige ontwikkelingen z
militair  gericht op isolement
o Kunstenaars, militair, etc
o Militaire basis v Leopoldsburg: 1 vd weinige plekken waar authentieke Kempen te vinden zijn

1.2 Kanaliseren en koloniseren Kempen – 1838-1900
 Lang vr oprichting BE: wou kanalen dr Kempen vr transport
o Napoleon Bonaparte: kanaal als verbinding tss Schelde & Maas  nt gekomen


1.2.1 Van ‘terra incognita’ naar ‘site aedificandum’
 Eerste helft 19e eeuw: landbouwoogsten mislukken  landbouwcrisis
o tijdens een exponentiele bevolkingsgroei  dreiging acute hongersnood
o idee: Kempen gebruiken voor landbouw  werk voor W- & O-Vlaamse boeren
 Landbouw nt onmogelijk  reeds kleine boertjes die soms toch landbouwgrond vd zandgrond
konden maken  dr water & meststoffen
 Water nodig, mr gn rivieren
 Ontwikkeling Kempen mislukte dr gebrek aan transportinfrastructuur

1.2.2 Een wijdverspreid & fijnvertakt netwerk
 Kempens ontginningsproject
 plan uittekenen vr valorisatie v/d Kempen  alleen haalbaar op
regionale schaal + kanalisatieproject nodig
 Kanaal: voor transport én als waterbassin om over landbouwpercelen
te laten vloeien
 Meer vertakkingen/armen & kunstmatige vloeiweiden tot i/d uithoeken
o Grasteelt mogelijk  veeteelt  mest om heide om te zetten tot landbouwgrond

,  Kanalen rondom Kempense plateauhoogvlakte  anders veel sluizen
nodig
 1e fase: te smalle kanalen (waren vooral vr de ontginning)
 2e fase: transport ook belangrijk (vervoer mest & landbouwoverschotten)
 Vb. Lommel: kanaaltjes nu nog zichtbaar  wouden naast kanalen
bevolking/boeren gaan huisvesten vanuit stedenbouwkundig aspect

1.2.3 Kolonies als urbanisatiemodel
 Reeds gebruikt in Europa in 18e eeuw
 mensen tegen hun wil te huisvesten, moesten ook velden bewerken
 Stichting versch kolonies (Wortel, Merksplas, Hoogstraten)
 Kolonie: model v aaneenschakeling kleinere boerderijen langs kanalen met
gemeenschapsvoorzieningen
o soort voorbeeldondernemingen  hoopten dat privé & andere
boeren geïnspireerd zouden raken (pilootproject)

1.2.3.1 Eerste kolonie in Lommel
 reclame om vrijwillige arbeiders te lokken
 Waternetwerk en wegennetwerk werd vastgelegd
 2x10 boerderijen aan beide zijden begrensd dr weg
 Landbouwkavels met 5ha eigen grond
 Gemeenschapsvoorzieningen langs centrale weg
o Kerk, pastorie & school

1.2.4 Landschappelijke impact
 Ontginningswet 1847: iedereen die stuk grond v gemeente wil kopen om
te bewerken, moet daartoe in staat zijn  commons w geprivatiseerd
o Voorwaarde; grond bewerken (landbouw) én coniferenhout aanplanten (enorme vraag nr
hout vr mijnen)
 Landbouw moeilijk  massaal bomen planten om te verkopen aan Waalse industrie/mijnen
o Heel kempische regio w bebost volgens strakke rasters  nu nog bomenrijen langs
kanalen
 Grootschalige ontginningsproject nt succesvol  slechts 10% v voorzien ha vloeiweiden gerealiseerd
 Alles liep fout: ziektes, mislukte oogst, nt genoeg water in kanalen, meer winst uit hout,…
 Privé-eigenaars wel enthousiast om Kempen te gaan ontwikkelen kanaal armatuur v verdere
ontwikkeling
 Ingenieur Van Schendel: idee: gigantisch netwerk v kanalen met grid v
wegen
o Sociaal beloningsmodel: kanalen en wegen bakenen blokken af
 boeren met grootste opbrengsten mochten volgende blok
ontwikkelen/opzichter
o  Nooit gerealiseerdkomen

1.3 Tweede leven kempense kanalen – 1879-1914
 Yzeren Ryn = spoorweg dwars dr BE om Duitse Ruhrgebied &
haven v Antw te verbinden
 België 1e vasteland om spoorweg te implementeren
 Industrie krijgen naar Kempen dr spoorwegen
 D wil ook snelle verbindingen nr Noordzee
 Er was al spoorweg in BE nr D maar i/h Zuiden
o Mechelen-Luik (veel kronkels & omwegen dr
topografie  vertraging)
 NL wou gn spoorweg dr hun grondgebied (was kortste weg)
 Elk dorp wou aansluiting