Individuele verschillen deel 1
Inhoudsopgave
Inleiding ............................................................................................................................................... - 4 -
DEEL 1: PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN: WAT EN HOE?
1. Doelstelling en geschiedenis ............................................................................................................. - 5 -
1.1 Doelstelling .................................................................................................................................... - 5 -
1.1.1 Wat? ........................................................................................................................................... - 6 -
1.1.2. Doel? ......................................................................................................................................... - 7 -
1.1.3. Door wie? .................................................................................................................................. - 7 -
1.2 Geschiedenis .................................................................................................................................. - 8 -
1.2.1. De benaming differentiële psychologie/ PID ............................................................................. - 8 -
1.2.2. Meten en beschrijven van individuele verschillen .................................................................... - 9 -
1.2.3. Proximale verklaringen van individuele verschillen ................................................................ - 11 -
1.2.4. Distale verklaringen van individuele verschillen ..................................................................... - 13 -
2. Methoden in de psychologie van individuele verschillen ................................................................ - 15 -
2.1. Verzamelen van gegevens .............................................................................................................. - 15 -
2.1.1. Soorten gegevens .................................................................................................................... - 15 -
2.1.2. Variabelen ............................................................................................................................... - 21 -
2.2. Verbanden tussen verschillen ......................................................................................................... - 22 -
2.2.1. Kwalitatief-kwalitatief ............................................................................................................. - 23 -
2.2.2. Kwalitatief-kwantitatief ........................................................................................................... - 23 -
2.2.3. Kwantitatief-kwantitatief: de correlatie ................................................................................. - 23 -
2.3. Evaluatie van informatie over verschillen tussen mensen .............................................................. - 28 -
2.3.1. Betrouwbaarheid..................................................................................................................... - 28 -
2.3.2. Validiteit .................................................................................................................................. - 29 -
2.4. Correlationeel vs experimenteel onderzoek .................................................................................... - 30 -
Samenvatting .................................................................................................................................... - 31 -
2.5. Factoranalyse.................................................................................................................................. - 31 -
2.5.1. Inleiding ................................................................................................................................... - 31 -
2.5.2. Factoranalyse met 1 factor ...................................................................................................... - 35 -
2.5.3. Factoranalyse met 2 factoren.................................................................................................. - 40 -
2.5.4. Factoranalyse met meerdere factoren .................................................................................... - 47 -
2.5.5. Factoranalyse: opmerkingen ................................................................................................... - 49 -
DEEL 2: PSYCHOLOGIE VAN DE PERSOONLIJKHEID
1. Inleiding en vraag ........................................................................................................................... - 51 -
1.1. Definitie van persoonlijkheid........................................................................................................... - 51 -
1.2. Een fundamentele vraag ................................................................................................................. - 53 -
-1-
,2. Trekpsychologie ............................................................................................................................. - 55 -
2.1. Nomothetische trekpsychologie...................................................................................................... - 55 -
2.1.1. Wat is een persoonlijkheidstrek? ............................................................................................ - 55 -
2.1.2. Gevolgen en implicaties .......................................................................................................... - 56 -
2.1.3. Consistentie van menselijk gedrag .......................................................................................... - 56 -
2.1.4. Identificeren van de belangrijkste trekken .............................................................................. - 59 -
2.2. Nomothetische trektaxonomieën van persoonlijkheid ................................................................... - 61 -
2.2.1. Freud (pyscho-analyse) ........................................................................................................... - 61 -
2.2.2. Eysenck (Hierarchial Model of Personality) ............................................................................. - 62 -
2.2.3. Cattell (The 16 Personality Factor System).............................................................................. - 64 -
2.2.4. Wiggins (Circumplex) ............................................................................................................... - 65 -
2.2.5. 5-factorenmodel ...................................................................................................................... - 66 -
2.2.6. Andere typologieën ................................................................................................................. - 71 -
2.2.7. Nuanceringen .......................................................................................................................... - 71 -
2.3. Act frequentie visie op persoonlijkheid ........................................................................................... - 71 -
3. Interactionisme .............................................................................................................................. - 74 -
3.1. Inleiding .......................................................................................................................................... - 74 -
3.2. Implicatie van interactie ................................................................................................................. - 75 -
3.3. Oorzaken van interactie .................................................................................................................. - 76 -
3.4. Visies op interactionisme ................................................................................................................ - 78 -
3.4.1. Fleeson .................................................................................................................................... - 78 -
3.4.2. Mischel .................................................................................................................................... - 80 -
4. Krachtmeting ................................................................................................................................. - 89 -
4.1. Procentuele bijdrage van situationele en individuele verschilsvariantie tot gedrag ....................... - 89 -
4.1.1. In laboratoriumstudies ............................................................................................................ - 90 -
4.1.2. In S-R vragenlijsten .................................................................................................................. - 92 -
4.2. Onderzoek naar stabiliteit van gedrag ........................................................................................... - 94 -
4.2.1. Methode .................................................................................................................................. - 94 -
4.2.2. Relatieve cross-temporele stabiliteit....................................................................................... - 96 -
4.2.3. Relatieve cross-situationele stabiliteit van gedrag .................................................................. - 97 -
4.2.4. Relatieve cross-uitingsstabiliteit van gedrag ........................................................................... - 98 -
4.3. Onderzoek naar de personality coefficient ..................................................................................... - 98 -
4.3.1. Resultaten (van onderzoek naar personality coëfficiënt) ....................................................... - 99 -
4.3.2. Moderatoren ........................................................................................................................... - 99 -
4.3.3. Recent onderzoek.................................................................................................................. - 100 -
4.4. Onderzoek naar consistentie op lange termijn ............................................................................. - 102 -
4.4.1. Conceptuele begrippen ......................................................................................................... - 102 -
4.4.2. Gemiddelde niveau stabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd .............................. - 103 -
4.4.3. Rangordestabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd............................................... - 105 -
4.4.4. Persoonlijkheidscoherentie over de tijd: voorspelling van sociaal relevante uitkomsten .... - 107 -
4.5. Conclusies (persoon-situatie debat) .............................................................................................. - 110 -
DEEL 3: PSYCHOLOGIE VAN DE INTELLIGENTIE
1. Inleiding en definities ................................................................................................................... - 111 -
1.1. Inleiding ........................................................................................................................................ - 111 -
1.2. Definitie volgens de leek ............................................................................................................... - 111 -
-2-
, 1.3. Definitie volgens de experts .......................................................................................................... - 113 -
1.3.1. Symposia van 1921 en 1986 .................................................................................................. - 113 -
1.3.2. Operationele definitie van Boring (1923) .............................................................................. - 113 -
1.3.3. Definitie van Sternberg (1985) .............................................................................................. - 114 -
1.4. Intelligentie en IQ.......................................................................................................................... - 118 -
1.4.1. Galton .................................................................................................................................... - 118 -
1.4.2. Binet ...................................................................................................................................... - 118 -
1.4.3. Wechsler................................................................................................................................ - 120 -
1.4.4. IQ ........................................................................................................................................... - 121 -
1.5. Het meten van intelligentie sinds Galton en Binet ........................................................................ - 122 -
1.5.1. Terman .................................................................................................................................. - 122 -
1.5.2. Yerkes .................................................................................................................................... - 123 -
1.5.3. Wechsler: de WAIS ................................................................................................................ - 124 -
1.5.4. Raven’s progressive matrices ................................................................................................ - 126 -
2. De structuur van intelligentie ....................................................................................................... - 127 -
2.1. Inleiding ........................................................................................................................................ - 127 -
2.2. Psychometrische modellen............................................................................................................ - 128 -
2.2.1. Spearman .............................................................................................................................. - 128 -
2.2.2. Vernon (groepsfactoren) ....................................................................................................... - 130 -
2.2.3. Thurstone .............................................................................................................................. - 132 -
2.2.4. Guilford.................................................................................................................................. - 134 -
2.2.5. Cattell .................................................................................................................................... - 137 -
2.2.6. Recente inzichten: Carroll: .................................................................................................... - 139 -
2.2.7. Evaluatie factoranalytisch onderzoek ................................................................................... - 140 -
2.3. Theoretische modellen .................................................................................................................. - 142 -
2.3.1. Gardner: multiple intelligences ............................................................................................. - 142 -
2.3.2. Sternberg ............................................................................................................................... - 144 -
2.4. Slotconclusies ................................................................................................................................ - 147 -
3. Topics in intelligentieonderzoek ................................................................................................... - 148 -
3.1. Elementaire processen in intelligentie .......................................................................................... - 148 -
3.1.1. Cognitieve correlaten ............................................................................................................ - 148 -
3.1.2. Cognitieve componenten ...................................................................................................... - 151 -
3.2. Oorzaken van intteligentie: genen en opvoeding ......................................................................... - 152 -
3.2.1. Klassiek onderzoek ................................................................................................................ - 153 -
3.2.2. Hedendaagse gedragsgenetica .............................................................................................. - 155 -
3.3. Controversen ................................................................................................................................. - 156 -
3.3.1. Flynn effect (rond opvoeding) ............................................................................................... - 156 -
3.3.2. Compensatorische opvoedingsprogrammas (rond opvoeding) ............................................ - 157 -
3.3.3. Groepsverschillen in intelligentie (rond biologische basis) ................................................... - 160 -
-3-
,Inleiding
Er bestaan grote verschillen tussen mensen
--> Iedereen is anders
§ Qua fysiek, voorkomen
§ Maar ook psychologisch
Þ Spreken over de gemiddelde persoon is spreken over iemand die niet bestaat
Þ Als we echt menselijk gedrag, gedachten en gevoelens willen begrijpen, hebben we nood aan
een psychologie van individuele verschillen
=> Onderzoek emoties
Emoties = belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
§ Gevoelens als blijheid, kwaadheid, verdriet, …
…kleuren ons leven, bepalen onze voor-en afkeuren, ons gedrag, spelen belangrijke rol in ons
welzijn, etc.
Gevoelens sturen beslissingen en bepalen (grotendeels) mentaal welzijn
Emoties = manier van reageren op situaties/ gebeurtenissen die voor ons van belang zijn
Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren
- sommigen steeds uitgelaten en excited
- anderen meer bedrukt en somber
® Er zijn relatief stabiele verschillen TUSSEN mensen i
in hoe ze zich doorgaans voelen
= inter-individuele verschillen (-> verschillen tussen mensen)
® Mensen verschillen sterk in emoties die ze ervaren van ene situatie op andere:
- een moment uitgelaten
- ander moment intriest
- ander moment kwaad
-> Mensen vertonen emotionele schommelingen over de tijd
= intra-individuele verschillen (-> verschillen binnen mensen)
Dergelijke verschillen bestaan niet enkel op vlak van emoties, maar ook op vlak van:
- meer algemeen: persoonlijkheid, gedrag, gedachten en gevoelens
- intelligentie
VERSCHILLEN zijn STUDIEOBJECT van de psychologie van individuele verschillen
Men gaat deze:
- beschrijven
- verklaren
(itt sociale psych, functieleer)
-4-
,Deel 1: psychologie van individuele verschillen: wat en hoe?
1. Doelstelling en geschiedenis
1.1 Doelstelling
Verschillende takken uit psychologie zijn begaan met ontdekken van
“algemene wetmatigheden”
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties en affect?
bv. oorzaak van onze emoties?
- Sociale psychologie: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
bv. sociale oorzaken, functie, en gevolgen van emoties?
- Biologische psychologie: hoe kunnen onze gedachten, gevoelens, en gedragingen
verklaard worden door onze biologie?
bv. neurale processen onderliggend aan emoties
Zoektocht naar algemene wetmatigheden --> zeer belangrijk en waardevol,
MAAR niet gehele plaatje
WANT er zijn grote verschillen tussen en binnen mensen inzake ons gedrag, prestaties, cognities,
gevoelens, etc.
bv. onze emoties
= onderwerp van psychologie van individuele verschillen
PID = psychologie van verschillen tussen mensen:
↔ algemene psychologie (functieleer, sociale psychologie)
DOEL:
1. beschrijven:
- van verschillen: op welke vlakken verschillen mensen van elkaar/zichzelf?
Welke zijn de belangrijkste verschillen?
bv. Agressie (fysiek of verbaal? Hoe agressief? …), intelligentie, persoonlijkheid, ...
(want, ook bij uiterlijke kenmerken zijn sommige gedefiniërder dan andere, bv haarkleur en
grootte vs lengte teennagels --> wat is belangrijker?)
- van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen?
bv. hoe onzekerder, hoe agressiever? Of omgekeerd? Of beide mogelijk?
--> wat zijn verbanden tussen verschillen?
2. verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
genetisch? opvoeding? biologisch? cultuur? leergeschiedenis? ervaringen?
-> op verschillende niveau’s
(Omgeving: omringd door welke mensen? -> omgeving leeftijdsgenoten is bepalender dan
thuissituatie)
PID
Is geen tak van psychologie die in isolatie bestaat, maar heeft implicaties voor alle
toepassingsgebieden van de psychologie en daarbuiten
1. Organisaties, bedrijven
-5-
, - selectie/rekrutering/promotie (bepaald door verschillen tussen mensen)
- wat maakt sommige mensen betere leiders?
- wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out? etc.
2. School- en klinische psychologie
- wat verklaart verschillen tussen leerlingen in schools presteren
- (hoe) kunnen we minder presterende studenten helpen?
- wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
- wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig? Cfr. illustratie COVID
3. Theorie en Onderzoek
1.1.1 Wat?
PID = psychologie van verschillen
1.1.1.1. Beschrijven verschillen:
-> impliceert vergelijking
§ (vooral) tussen mensen (tussen individuen, tussen mannen en vrouwen, tussen
groepen..)
§ (in mindere mate) binnen mensen (over de tijd, in verschillende situaties)
≠ Algemene psychologie: algemene wetten
Þ meerdere soorten verschillen mogelijk:
- Tussen individuen → interindividuele verschillen
- Tussen groepen → intergroepsverschillen (bv. geslacht, culturen, leeftijdsgroepen)
§ Verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve vaardigheden, emotionaliteit
§ Cultuurverschillen in intelligentie of persoonlijkheid
• Onderzoek Terraciano: culturele stereotypen (cfr Toledo)
- Binnen één persoon → intra-individuele verschillen
(= profiel over situaties of tijdstippen)
Interindividuele verschillen in intraindividuele verschillen = interindividuele verschillen in profielen
Beschrijven verschillen inzake?
-> op welke vlakken verschillen mensen van elkaar? Wat zijn relevante verschillen? ...
2 grote deeldomeinen:
1. Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ : prestaties op cognitieve taken (product)
Cognitieve stijlen -> manier van verwerken bij cognitieve taken (proces)
bv. analytisch vs. holistisch
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2. Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
bv. karakter, emoties, sociaal gedrag
= PID van persoonlijkheid
1.1.1.2 Beschrijven van verbanden tussen verschillen
® Verschillen op vlak van 1 variabele
-6-
, Bv. geslacht, intelligentie, zelfwaarde, SES
in verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
Bv. agressie/woede, profielen van agressie/woede over situaties
Hoe hangen deze samen? Doel:
1.1.2. Doel?
1. Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen
+ onderlinge samenhang van verschillen op verschillende vlakken
2. Verschillen verklaren: wat ligt er aan basis van deze verschillen?
Bv agressie: mogelijke oorzaken? (-> conceptueel/ karakter/ ...)
Verschillende niveau’s --> genetisch? Opvoeding? Biologisch? Leergeschiedenis?
Verschillende verklaringen:
§ proximale verklaringen
® factoren die in de tijd en ruimte min of meer samengaan met te verklaren (verbanden tussen)
verschillen (situatie op moment zelf)
Vb. Fysiologie en emoties; hitte en agressie
§ distale verklaringen
® factoren die verderaf liggen in de tijd
Vb. Evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen, genen,
gebeurtenissen in vroege levensfasen, bv. hechtingstheorieën
1.1.3. Door wie?
Wie beoefent psychologie van verschillen? wetenschappers of leken?
® beter verwijzen naar onderscheid tussen expliciete vs impliciete theorieën over individuele
verschillen:
§ Expliciete theorieën over verschillen:
§ Theorieën en bevindingen in wetenschappelijke en publieke wereld over aard en
oorzaken van verschillen tussen mensen
§ voor anderen kenbaar want bv. gepubliceerd
§ doorgaans door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
§ behoort tot domein van PID
§ Impliciete theorieën over verschillen:
§ Impliciete opvattingen die elke mens heeft over aard en oorzaken menselijk gedrag
en verschillen tussen mensen
§ niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
§ kunnen onrechtstreeks onderzocht worden (afgeleid worden), bv. via inferenties die
persoon in kwestie maakt
§ doorgaans door leken uitgevonden en door wetenschappers onthuld, of door media
beschreven
§ behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie (sociale psychologie)
Þ Elke mens is een (minstens impliciete) differentieel psycholoog
2 zijn onafhankelijk, maar beïnvloeden elkaar:
-7-
Inhoudsopgave
Inleiding ............................................................................................................................................... - 4 -
DEEL 1: PSYCHOLOGIE VAN DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN: WAT EN HOE?
1. Doelstelling en geschiedenis ............................................................................................................. - 5 -
1.1 Doelstelling .................................................................................................................................... - 5 -
1.1.1 Wat? ........................................................................................................................................... - 6 -
1.1.2. Doel? ......................................................................................................................................... - 7 -
1.1.3. Door wie? .................................................................................................................................. - 7 -
1.2 Geschiedenis .................................................................................................................................. - 8 -
1.2.1. De benaming differentiële psychologie/ PID ............................................................................. - 8 -
1.2.2. Meten en beschrijven van individuele verschillen .................................................................... - 9 -
1.2.3. Proximale verklaringen van individuele verschillen ................................................................ - 11 -
1.2.4. Distale verklaringen van individuele verschillen ..................................................................... - 13 -
2. Methoden in de psychologie van individuele verschillen ................................................................ - 15 -
2.1. Verzamelen van gegevens .............................................................................................................. - 15 -
2.1.1. Soorten gegevens .................................................................................................................... - 15 -
2.1.2. Variabelen ............................................................................................................................... - 21 -
2.2. Verbanden tussen verschillen ......................................................................................................... - 22 -
2.2.1. Kwalitatief-kwalitatief ............................................................................................................. - 23 -
2.2.2. Kwalitatief-kwantitatief ........................................................................................................... - 23 -
2.2.3. Kwantitatief-kwantitatief: de correlatie ................................................................................. - 23 -
2.3. Evaluatie van informatie over verschillen tussen mensen .............................................................. - 28 -
2.3.1. Betrouwbaarheid..................................................................................................................... - 28 -
2.3.2. Validiteit .................................................................................................................................. - 29 -
2.4. Correlationeel vs experimenteel onderzoek .................................................................................... - 30 -
Samenvatting .................................................................................................................................... - 31 -
2.5. Factoranalyse.................................................................................................................................. - 31 -
2.5.1. Inleiding ................................................................................................................................... - 31 -
2.5.2. Factoranalyse met 1 factor ...................................................................................................... - 35 -
2.5.3. Factoranalyse met 2 factoren.................................................................................................. - 40 -
2.5.4. Factoranalyse met meerdere factoren .................................................................................... - 47 -
2.5.5. Factoranalyse: opmerkingen ................................................................................................... - 49 -
DEEL 2: PSYCHOLOGIE VAN DE PERSOONLIJKHEID
1. Inleiding en vraag ........................................................................................................................... - 51 -
1.1. Definitie van persoonlijkheid........................................................................................................... - 51 -
1.2. Een fundamentele vraag ................................................................................................................. - 53 -
-1-
,2. Trekpsychologie ............................................................................................................................. - 55 -
2.1. Nomothetische trekpsychologie...................................................................................................... - 55 -
2.1.1. Wat is een persoonlijkheidstrek? ............................................................................................ - 55 -
2.1.2. Gevolgen en implicaties .......................................................................................................... - 56 -
2.1.3. Consistentie van menselijk gedrag .......................................................................................... - 56 -
2.1.4. Identificeren van de belangrijkste trekken .............................................................................. - 59 -
2.2. Nomothetische trektaxonomieën van persoonlijkheid ................................................................... - 61 -
2.2.1. Freud (pyscho-analyse) ........................................................................................................... - 61 -
2.2.2. Eysenck (Hierarchial Model of Personality) ............................................................................. - 62 -
2.2.3. Cattell (The 16 Personality Factor System).............................................................................. - 64 -
2.2.4. Wiggins (Circumplex) ............................................................................................................... - 65 -
2.2.5. 5-factorenmodel ...................................................................................................................... - 66 -
2.2.6. Andere typologieën ................................................................................................................. - 71 -
2.2.7. Nuanceringen .......................................................................................................................... - 71 -
2.3. Act frequentie visie op persoonlijkheid ........................................................................................... - 71 -
3. Interactionisme .............................................................................................................................. - 74 -
3.1. Inleiding .......................................................................................................................................... - 74 -
3.2. Implicatie van interactie ................................................................................................................. - 75 -
3.3. Oorzaken van interactie .................................................................................................................. - 76 -
3.4. Visies op interactionisme ................................................................................................................ - 78 -
3.4.1. Fleeson .................................................................................................................................... - 78 -
3.4.2. Mischel .................................................................................................................................... - 80 -
4. Krachtmeting ................................................................................................................................. - 89 -
4.1. Procentuele bijdrage van situationele en individuele verschilsvariantie tot gedrag ....................... - 89 -
4.1.1. In laboratoriumstudies ............................................................................................................ - 90 -
4.1.2. In S-R vragenlijsten .................................................................................................................. - 92 -
4.2. Onderzoek naar stabiliteit van gedrag ........................................................................................... - 94 -
4.2.1. Methode .................................................................................................................................. - 94 -
4.2.2. Relatieve cross-temporele stabiliteit....................................................................................... - 96 -
4.2.3. Relatieve cross-situationele stabiliteit van gedrag .................................................................. - 97 -
4.2.4. Relatieve cross-uitingsstabiliteit van gedrag ........................................................................... - 98 -
4.3. Onderzoek naar de personality coefficient ..................................................................................... - 98 -
4.3.1. Resultaten (van onderzoek naar personality coëfficiënt) ....................................................... - 99 -
4.3.2. Moderatoren ........................................................................................................................... - 99 -
4.3.3. Recent onderzoek.................................................................................................................. - 100 -
4.4. Onderzoek naar consistentie op lange termijn ............................................................................. - 102 -
4.4.1. Conceptuele begrippen ......................................................................................................... - 102 -
4.4.2. Gemiddelde niveau stabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd .............................. - 103 -
4.4.3. Rangordestabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd............................................... - 105 -
4.4.4. Persoonlijkheidscoherentie over de tijd: voorspelling van sociaal relevante uitkomsten .... - 107 -
4.5. Conclusies (persoon-situatie debat) .............................................................................................. - 110 -
DEEL 3: PSYCHOLOGIE VAN DE INTELLIGENTIE
1. Inleiding en definities ................................................................................................................... - 111 -
1.1. Inleiding ........................................................................................................................................ - 111 -
1.2. Definitie volgens de leek ............................................................................................................... - 111 -
-2-
, 1.3. Definitie volgens de experts .......................................................................................................... - 113 -
1.3.1. Symposia van 1921 en 1986 .................................................................................................. - 113 -
1.3.2. Operationele definitie van Boring (1923) .............................................................................. - 113 -
1.3.3. Definitie van Sternberg (1985) .............................................................................................. - 114 -
1.4. Intelligentie en IQ.......................................................................................................................... - 118 -
1.4.1. Galton .................................................................................................................................... - 118 -
1.4.2. Binet ...................................................................................................................................... - 118 -
1.4.3. Wechsler................................................................................................................................ - 120 -
1.4.4. IQ ........................................................................................................................................... - 121 -
1.5. Het meten van intelligentie sinds Galton en Binet ........................................................................ - 122 -
1.5.1. Terman .................................................................................................................................. - 122 -
1.5.2. Yerkes .................................................................................................................................... - 123 -
1.5.3. Wechsler: de WAIS ................................................................................................................ - 124 -
1.5.4. Raven’s progressive matrices ................................................................................................ - 126 -
2. De structuur van intelligentie ....................................................................................................... - 127 -
2.1. Inleiding ........................................................................................................................................ - 127 -
2.2. Psychometrische modellen............................................................................................................ - 128 -
2.2.1. Spearman .............................................................................................................................. - 128 -
2.2.2. Vernon (groepsfactoren) ....................................................................................................... - 130 -
2.2.3. Thurstone .............................................................................................................................. - 132 -
2.2.4. Guilford.................................................................................................................................. - 134 -
2.2.5. Cattell .................................................................................................................................... - 137 -
2.2.6. Recente inzichten: Carroll: .................................................................................................... - 139 -
2.2.7. Evaluatie factoranalytisch onderzoek ................................................................................... - 140 -
2.3. Theoretische modellen .................................................................................................................. - 142 -
2.3.1. Gardner: multiple intelligences ............................................................................................. - 142 -
2.3.2. Sternberg ............................................................................................................................... - 144 -
2.4. Slotconclusies ................................................................................................................................ - 147 -
3. Topics in intelligentieonderzoek ................................................................................................... - 148 -
3.1. Elementaire processen in intelligentie .......................................................................................... - 148 -
3.1.1. Cognitieve correlaten ............................................................................................................ - 148 -
3.1.2. Cognitieve componenten ...................................................................................................... - 151 -
3.2. Oorzaken van intteligentie: genen en opvoeding ......................................................................... - 152 -
3.2.1. Klassiek onderzoek ................................................................................................................ - 153 -
3.2.2. Hedendaagse gedragsgenetica .............................................................................................. - 155 -
3.3. Controversen ................................................................................................................................. - 156 -
3.3.1. Flynn effect (rond opvoeding) ............................................................................................... - 156 -
3.3.2. Compensatorische opvoedingsprogrammas (rond opvoeding) ............................................ - 157 -
3.3.3. Groepsverschillen in intelligentie (rond biologische basis) ................................................... - 160 -
-3-
,Inleiding
Er bestaan grote verschillen tussen mensen
--> Iedereen is anders
§ Qua fysiek, voorkomen
§ Maar ook psychologisch
Þ Spreken over de gemiddelde persoon is spreken over iemand die niet bestaat
Þ Als we echt menselijk gedrag, gedachten en gevoelens willen begrijpen, hebben we nood aan
een psychologie van individuele verschillen
=> Onderzoek emoties
Emoties = belangrijk onderdeel van onze persoonlijkheid, van ons leven
§ Gevoelens als blijheid, kwaadheid, verdriet, …
…kleuren ons leven, bepalen onze voor-en afkeuren, ons gedrag, spelen belangrijke rol in ons
welzijn, etc.
Gevoelens sturen beslissingen en bepalen (grotendeels) mentaal welzijn
Emoties = manier van reageren op situaties/ gebeurtenissen die voor ons van belang zijn
Mensen verschillen sterk in de emoties die ze ervaren
- sommigen steeds uitgelaten en excited
- anderen meer bedrukt en somber
® Er zijn relatief stabiele verschillen TUSSEN mensen i
in hoe ze zich doorgaans voelen
= inter-individuele verschillen (-> verschillen tussen mensen)
® Mensen verschillen sterk in emoties die ze ervaren van ene situatie op andere:
- een moment uitgelaten
- ander moment intriest
- ander moment kwaad
-> Mensen vertonen emotionele schommelingen over de tijd
= intra-individuele verschillen (-> verschillen binnen mensen)
Dergelijke verschillen bestaan niet enkel op vlak van emoties, maar ook op vlak van:
- meer algemeen: persoonlijkheid, gedrag, gedachten en gevoelens
- intelligentie
VERSCHILLEN zijn STUDIEOBJECT van de psychologie van individuele verschillen
Men gaat deze:
- beschrijven
- verklaren
(itt sociale psych, functieleer)
-4-
,Deel 1: psychologie van individuele verschillen: wat en hoe?
1. Doelstelling en geschiedenis
1.1 Doelstelling
Verschillende takken uit psychologie zijn begaan met ontdekken van
“algemene wetmatigheden”
- Functieleer: hoe werkt ons geheugen, perceptie, emoties en affect?
bv. oorzaak van onze emoties?
- Sociale psychologie: hoe is ons gedrag functie van sociale factoren?
bv. sociale oorzaken, functie, en gevolgen van emoties?
- Biologische psychologie: hoe kunnen onze gedachten, gevoelens, en gedragingen
verklaard worden door onze biologie?
bv. neurale processen onderliggend aan emoties
Zoektocht naar algemene wetmatigheden --> zeer belangrijk en waardevol,
MAAR niet gehele plaatje
WANT er zijn grote verschillen tussen en binnen mensen inzake ons gedrag, prestaties, cognities,
gevoelens, etc.
bv. onze emoties
= onderwerp van psychologie van individuele verschillen
PID = psychologie van verschillen tussen mensen:
↔ algemene psychologie (functieleer, sociale psychologie)
DOEL:
1. beschrijven:
- van verschillen: op welke vlakken verschillen mensen van elkaar/zichzelf?
Welke zijn de belangrijkste verschillen?
bv. Agressie (fysiek of verbaal? Hoe agressief? …), intelligentie, persoonlijkheid, ...
(want, ook bij uiterlijke kenmerken zijn sommige gedefiniërder dan andere, bv haarkleur en
grootte vs lengte teennagels --> wat is belangrijker?)
- van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen?
bv. hoe onzekerder, hoe agressiever? Of omgekeerd? Of beide mogelijk?
--> wat zijn verbanden tussen verschillen?
2. verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze verschillen?
genetisch? opvoeding? biologisch? cultuur? leergeschiedenis? ervaringen?
-> op verschillende niveau’s
(Omgeving: omringd door welke mensen? -> omgeving leeftijdsgenoten is bepalender dan
thuissituatie)
PID
Is geen tak van psychologie die in isolatie bestaat, maar heeft implicaties voor alle
toepassingsgebieden van de psychologie en daarbuiten
1. Organisaties, bedrijven
-5-
, - selectie/rekrutering/promotie (bepaald door verschillen tussen mensen)
- wat maakt sommige mensen betere leiders?
- wat maakt sommige mensen gevoeliger voor burn-out? etc.
2. School- en klinische psychologie
- wat verklaart verschillen tussen leerlingen in schools presteren
- (hoe) kunnen we minder presterende studenten helpen?
- wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
- wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig? Cfr. illustratie COVID
3. Theorie en Onderzoek
1.1.1 Wat?
PID = psychologie van verschillen
1.1.1.1. Beschrijven verschillen:
-> impliceert vergelijking
§ (vooral) tussen mensen (tussen individuen, tussen mannen en vrouwen, tussen
groepen..)
§ (in mindere mate) binnen mensen (over de tijd, in verschillende situaties)
≠ Algemene psychologie: algemene wetten
Þ meerdere soorten verschillen mogelijk:
- Tussen individuen → interindividuele verschillen
- Tussen groepen → intergroepsverschillen (bv. geslacht, culturen, leeftijdsgroepen)
§ Verschil tussen jongens en meisjes in agressie, cognitieve vaardigheden, emotionaliteit
§ Cultuurverschillen in intelligentie of persoonlijkheid
• Onderzoek Terraciano: culturele stereotypen (cfr Toledo)
- Binnen één persoon → intra-individuele verschillen
(= profiel over situaties of tijdstippen)
Interindividuele verschillen in intraindividuele verschillen = interindividuele verschillen in profielen
Beschrijven verschillen inzake?
-> op welke vlakken verschillen mensen van elkaar? Wat zijn relevante verschillen? ...
2 grote deeldomeinen:
1. Cognitief functioneren
Intelligentie, IQ : prestaties op cognitieve taken (product)
Cognitieve stijlen -> manier van verwerken bij cognitieve taken (proces)
bv. analytisch vs. holistisch
= PID van intelligentie en cognitieve stijlen
2. Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
bv. karakter, emoties, sociaal gedrag
= PID van persoonlijkheid
1.1.1.2 Beschrijven van verbanden tussen verschillen
® Verschillen op vlak van 1 variabele
-6-
, Bv. geslacht, intelligentie, zelfwaarde, SES
in verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
Bv. agressie/woede, profielen van agressie/woede over situaties
Hoe hangen deze samen? Doel:
1.1.2. Doel?
1. Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen
+ onderlinge samenhang van verschillen op verschillende vlakken
2. Verschillen verklaren: wat ligt er aan basis van deze verschillen?
Bv agressie: mogelijke oorzaken? (-> conceptueel/ karakter/ ...)
Verschillende niveau’s --> genetisch? Opvoeding? Biologisch? Leergeschiedenis?
Verschillende verklaringen:
§ proximale verklaringen
® factoren die in de tijd en ruimte min of meer samengaan met te verklaren (verbanden tussen)
verschillen (situatie op moment zelf)
Vb. Fysiologie en emoties; hitte en agressie
§ distale verklaringen
® factoren die verderaf liggen in de tijd
Vb. Evolutionaire theorieën van geslachtsverschillen, genen,
gebeurtenissen in vroege levensfasen, bv. hechtingstheorieën
1.1.3. Door wie?
Wie beoefent psychologie van verschillen? wetenschappers of leken?
® beter verwijzen naar onderscheid tussen expliciete vs impliciete theorieën over individuele
verschillen:
§ Expliciete theorieën over verschillen:
§ Theorieën en bevindingen in wetenschappelijke en publieke wereld over aard en
oorzaken van verschillen tussen mensen
§ voor anderen kenbaar want bv. gepubliceerd
§ doorgaans door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
§ behoort tot domein van PID
§ Impliciete theorieën over verschillen:
§ Impliciete opvattingen die elke mens heeft over aard en oorzaken menselijk gedrag
en verschillen tussen mensen
§ niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
§ kunnen onrechtstreeks onderzocht worden (afgeleid worden), bv. via inferenties die
persoon in kwestie maakt
§ doorgaans door leken uitgevonden en door wetenschappers onthuld, of door media
beschreven
§ behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie (sociale psychologie)
Þ Elke mens is een (minstens impliciete) differentieel psycholoog
2 zijn onafhankelijk, maar beïnvloeden elkaar:
-7-
