Geschiedenis van het recht
H1: De overhaastige triomftocht v/h Westerse constitutionele
model
1. Einde v/d Koude Oorlog en het Charter v/e Nieuw Europa
1.1De Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki
en Parijs
1990 (19–21 november, Parijs): leiders van 32 Europese landen, de VS en
Canada kwamen samen voor de CVSE.
1975 (Helsinki, Slotakte): doel was vreedzaam samenleven tussen twee
blokken aan beide kanten van de Ijzeren Gordijn
o Westen (democratie, VS)
o Oosten (communisme, Sovjet-Unie)
1990 (Parijs):
o Grote veranderingen:
1989: Europa nog verdeeld door het IJzeren Gordijn.
1990 (3 oktober): Duitsland herenigd.
Oost-Europese communistische regimes gevallen → landen kiezen
democratie en vrijemarkteconomie.
In Sovjet-Unie: partij verloor grip, deelrepublieken vroegen
onafhankelijkheid.
o Doel: einde Koude Oorlog + nieuwe constitutionele ordering voor Europa
uittekenen
o Resultaat: Charter voor een Nieuw Europa (21 november 1990).
Bevestigde Helsinki, maar met andere boodschap: niet samenleven
in verdeeld Europa, maar éénmaking.
Motto president George H.W. Bush: Europe Whole and Free .
Voorwaarde voor vrede: alle landen moesten kiezen voor
democratie, mensenrechten, rechtsstaat en
vrijemarkteconomie.
1.2 Belangrijke figuren
Thomas Buergenthal (1934–2023):
o Joodse overlever WO II (getto Kielce, Auschwitz, Sachsenhausen).
o Emigreerde naar VS na WOII, werd leidende mensenrechtenspecialist
o 1990: schreef CVSE-document (basis Charter).
o 2000–2010: rechter Internationaal Gerechtshof (Den Haag).
George H.W. Bush (1924–2018):
o Gevechtspiloot WO II, later olie-industrie en politiek als lid v/d
Republikeinse Partij
o Functies: congreslid, VN-ambassadeur, CIA-directeur, vicepresident
(Reagan).
o 1989–1993: president VS.
o Vader van George W. Bush (2001–2009).
Michail Gorbatsjov (1931–2022):
o Leider Sovjet-Unie (1985–1991).
o Secretaris generaal v/d CPSU
o Hervormingen (perestrojka, glasnost).
o 1991: na ontbinding Sovjet-Unie macht overgedragen aan Boris Jeltsin.
, François Mitterrand (1916–1996):
o President Frankrijk (1981–1995).
o Steunde Duitse eenmaking in ruil voor monetaire integratie van Europa.
Helmut Kohl (1930–2017):
o Kanselier BRD (1982–1997, CDU/CSU + FDP).
o Architect Duitse eenmaking samen met Bush.
Margaret Thatcher (1925–2013):
o Premier VK van Conservatieve Partij (1979–1990).
o Tegen Duitse eenmaking, maar werkte toch mee om Duitsland in westers
kamp te houden.
o Viel tijdens CVSE-top in Parijs.
1.3 Fukayama en het einde v/d geschiedenis
Wat wij mogen meemaken is niet enkel het einde van de Koude Oorlog, of het
einde van een bepaalde periode uit de naoorlogse geschiedenis. Het is het einde
van de geschiedenis zelf; dat betekent, het einde van de ideologische ontwikkeling
van de mensheid en de universele verspreiding van de westerse, liberale
democratie als de finale menselijke regeringsvorm.
Francis Fukuyama (Amerikaanse filosoof) schreef in 1989 het artikel ‘The
End of History?’ in The National Interest .
Idee: de val van het communisme betekende het einde van de grote
ideologische strijd van de 20e eeuw:
o Fascisme → verslagen in WO II.
o Communisme → verloor geloofwaardigheid in 1989–1990.
o Alleen liberale democratie (met vrije verkiezingen, mensenrechten en
vrijemarkteconomie) bleef over.
Volgens Fukuyama: dit westerse model was het logische eindpunt van de
geschiedenis.
o Geen andere ideologie had nog wereldwijde aantrekkingskracht.
o Hij baseerde zich op Hegel (1770–1831) die geschiedenis zag als een
leerproces met een eindpunt.
o Verwees naar het succes van de liberale democratie om de klassenstrijd
tussen kapitalisten en arbeiders en de sociale en economische ongelijkheid
binnen de ontwikkelde landen onder controle te brengen.
Boek: The End of History and the Last Man (1992) werd een bestseller.
Fukuyama zei niet dat democratie automatisch overal zou komen.
o Wel: geen concurrerende ideologieën meer.
o Spanningen konden nog ontstaan door religie en nationalisme, maar die
noemde hij “posthistorisch” (achterhoedegevechten).
Toekomst van politiek: vooral technische kwesties zoals economie, milieu en
beleid, gestuurd door logica van de markt.
1.4Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
Michail Gorbatsjov (1931–2022) werd in 1985 secretaris-generaal van de
Communistische Partij (CPSU).
o Jongste lid van het Politburo, bekend als hervormer.
, o Kreeg steun van jonge hervormers, oudere leiders het leger en de KGB-
inlichtingsdienst
o Aanleiding: economische stagnatie, technologische achterstand, dure
wapenwedloop met de VS.
Drievoudige visie:
o Economische hervormingen om landbouw en industrie nieuw leven te
geven.
o Meer vrijheid en inspraak door de macht van de partij te verminderen.
o Betere relaties met het Westen om wapenwedloop te stoppen en economie
te redden.
Binnenlands beleid = perestrojka (economische herstructurering) en glasnost
(politieke liberalisering):
o Perestrojka: bedrijven kregen meer vrijheid om zelf te beslissen over
productie, inkoop en verkoop.
o Glasnost: meer debat, persvrijheid, vrijlating dissidenten, voorzichtige
democratische hervormingen.
Aanvankelijk wilde Gorbatsjov het monopolie van de partij behouden.
o Pas in 1990 erkende hij andere partijen.
1989: gedeeltelijk vrije verkiezingen voor het Congres van Volksafgevaardigden.
o Hervormers wonnen, maar conservatieven bleven sterk.
o Gorbatsjov raakte klem tussen conservatieven en radicale
hervormers/nationalisten.
1990 (maart): Litouwen verklaarde zich onafhankelijk.
o Vanaf dan vocht Gorbatsjov om zelf én de Sovjet-Unie politiek te overleven.
1.5 Gorbatsjov en het einde v/d Koude Oorlog
Derde pijler van Gorbatsjovs beleid= Nieuw politiek denken in
internationale zaken:
o Wereldwijde problemen (atoomwapens, milieu, migratie, armoede)
dwongen tot samenwerking
o Klassenstrijd (communisme vs. Westen) werd minder belangrijk.
Relatie met de VS:
o Gorbatsjov zocht dialoog met president Ronald Reagan.
o Beiden droomden van een wereld zonder kernwapens.
o 1987 (INF-verdrag): alle middellangeafstandsraketten uit Europa
verwijderd.
België: 48 Amerikaanse kruisraketten weg.
Nederland: geplande plaatsing ging niet door.
Verdrag werd in 2018 door president Trump opgezegd.
o 1991 (START I-verdrag, Moskou): vermindering van
langeafstandsraketten.
o 1988–1989: Sovjettroepen trokken zich terug uit Afghanistan.
Deze stappen maakten duidelijk dat de Koude Oorlog zijn eindfase naderde.
Relatie met West-Europa:
o Vanaf 1988: meer nadruk op samenwerking met Frankrijk, Groot-
Brittannië en West-Duitsland.
o Doel: toegang tot westerse technologie en kredieten.
, o Belemmering: Amerikaans Congres → geen handel of kredieten zolang
Sovjet-Unie mensenrechten schond (bv. Joodse emigratie naar Israël) of
Baltische staten bezet hield.
o Reizen en contacten (o.a. met Mitterrand en Felipe González) overtuigden
Gorbatsjov van de welvaart in West-Europa.
1.6 Het Gemeenschappelijke Europese Huis en de val v/h communisme
Onrust in West-Europa
o Vrees dat nucleaire ontwapening de Amerikaanse atoomparaplu
verzwakte.
o Sovjetleger bleef sterker in conventionele wapens (tanks, artillerie,
vliegtuigen).
o Angst dat Gorbatsjovs charme de VS-Europese alliantie zou verzwakken.
o 1986: Helmut Kohl vergeleek hem met Goebbels (propagandaminister
van Hitler).
Charmepolitiek (vanaf 1988) langs drie sporen:
1. Conventionele ontwapening:
1988 (VN-toespraak): reductie Sovjetleger in Europa met 500.000
manschappen.
Start NAVO–Warschaupact onderhandelingen → 1990 (CFE-
verdrag): drastische vermindering conventionele wapens.
2. Afstand van de Brezjnevdoctrine (recht om met geweld
communistische regimes in andere landen overeind te houden).
Gorbatsjov liet landen als Polen, DDR, Tsjechoslowakije, Hongarije,
Roemenië en Bulgarije vrij hun koers bepalen.
Bekend als Sinatradoctrine ( I did it my way ).
1989: Polen → Solidariteit gelegaliseerd, gedeeltelijk vrije verkiezingen
→ coalitieregering.
Andere landen volgden, waardoor communistische regimes
instortten.
3. Het Gemeenschappelijke Europese Huis:
=idee v/e vreedzaam, verenigd Europa waarin zowel Oost- als West-
Europese landen samenwerken op basis van gelijkheid, veiligheid en
economische en politieke samenwerking zonder ideologische blokken of
militaire tegenstellingen
àbelangrijkste elementen: geen verdeling tussen Oost en West,
soeverneiniteit en gelijkheid van staten, economische samenwerking en
collectieve veiligheid
Idee: Europa loopt van Atlantische Oceaan tot Vladivostok → Sovjet-
Unie integraal deel van Europa.
“Huis met vele kamers”: landen konden eigen politieke en
economische systemen kiezen.
Gorbatsjov dacht dat veel volkeren uiteindelijk communisme zouden
omarmen.
Hoop: einde van de militaire blokken (NAVO en Warschaupact) →
vervangen door een Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa (OVSE), een soort regionale VN voor vrede.
Hij aanvaardde voorlopig de Amerikaanse aanwezigheid, maar hoopte
dat dit tijdelijk zou zijn → veroorzaakte angst voor verdeeldheid in het
Westen.
H1: De overhaastige triomftocht v/h Westerse constitutionele
model
1. Einde v/d Koude Oorlog en het Charter v/e Nieuw Europa
1.1De Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki
en Parijs
1990 (19–21 november, Parijs): leiders van 32 Europese landen, de VS en
Canada kwamen samen voor de CVSE.
1975 (Helsinki, Slotakte): doel was vreedzaam samenleven tussen twee
blokken aan beide kanten van de Ijzeren Gordijn
o Westen (democratie, VS)
o Oosten (communisme, Sovjet-Unie)
1990 (Parijs):
o Grote veranderingen:
1989: Europa nog verdeeld door het IJzeren Gordijn.
1990 (3 oktober): Duitsland herenigd.
Oost-Europese communistische regimes gevallen → landen kiezen
democratie en vrijemarkteconomie.
In Sovjet-Unie: partij verloor grip, deelrepublieken vroegen
onafhankelijkheid.
o Doel: einde Koude Oorlog + nieuwe constitutionele ordering voor Europa
uittekenen
o Resultaat: Charter voor een Nieuw Europa (21 november 1990).
Bevestigde Helsinki, maar met andere boodschap: niet samenleven
in verdeeld Europa, maar éénmaking.
Motto president George H.W. Bush: Europe Whole and Free .
Voorwaarde voor vrede: alle landen moesten kiezen voor
democratie, mensenrechten, rechtsstaat en
vrijemarkteconomie.
1.2 Belangrijke figuren
Thomas Buergenthal (1934–2023):
o Joodse overlever WO II (getto Kielce, Auschwitz, Sachsenhausen).
o Emigreerde naar VS na WOII, werd leidende mensenrechtenspecialist
o 1990: schreef CVSE-document (basis Charter).
o 2000–2010: rechter Internationaal Gerechtshof (Den Haag).
George H.W. Bush (1924–2018):
o Gevechtspiloot WO II, later olie-industrie en politiek als lid v/d
Republikeinse Partij
o Functies: congreslid, VN-ambassadeur, CIA-directeur, vicepresident
(Reagan).
o 1989–1993: president VS.
o Vader van George W. Bush (2001–2009).
Michail Gorbatsjov (1931–2022):
o Leider Sovjet-Unie (1985–1991).
o Secretaris generaal v/d CPSU
o Hervormingen (perestrojka, glasnost).
o 1991: na ontbinding Sovjet-Unie macht overgedragen aan Boris Jeltsin.
, François Mitterrand (1916–1996):
o President Frankrijk (1981–1995).
o Steunde Duitse eenmaking in ruil voor monetaire integratie van Europa.
Helmut Kohl (1930–2017):
o Kanselier BRD (1982–1997, CDU/CSU + FDP).
o Architect Duitse eenmaking samen met Bush.
Margaret Thatcher (1925–2013):
o Premier VK van Conservatieve Partij (1979–1990).
o Tegen Duitse eenmaking, maar werkte toch mee om Duitsland in westers
kamp te houden.
o Viel tijdens CVSE-top in Parijs.
1.3 Fukayama en het einde v/d geschiedenis
Wat wij mogen meemaken is niet enkel het einde van de Koude Oorlog, of het
einde van een bepaalde periode uit de naoorlogse geschiedenis. Het is het einde
van de geschiedenis zelf; dat betekent, het einde van de ideologische ontwikkeling
van de mensheid en de universele verspreiding van de westerse, liberale
democratie als de finale menselijke regeringsvorm.
Francis Fukuyama (Amerikaanse filosoof) schreef in 1989 het artikel ‘The
End of History?’ in The National Interest .
Idee: de val van het communisme betekende het einde van de grote
ideologische strijd van de 20e eeuw:
o Fascisme → verslagen in WO II.
o Communisme → verloor geloofwaardigheid in 1989–1990.
o Alleen liberale democratie (met vrije verkiezingen, mensenrechten en
vrijemarkteconomie) bleef over.
Volgens Fukuyama: dit westerse model was het logische eindpunt van de
geschiedenis.
o Geen andere ideologie had nog wereldwijde aantrekkingskracht.
o Hij baseerde zich op Hegel (1770–1831) die geschiedenis zag als een
leerproces met een eindpunt.
o Verwees naar het succes van de liberale democratie om de klassenstrijd
tussen kapitalisten en arbeiders en de sociale en economische ongelijkheid
binnen de ontwikkelde landen onder controle te brengen.
Boek: The End of History and the Last Man (1992) werd een bestseller.
Fukuyama zei niet dat democratie automatisch overal zou komen.
o Wel: geen concurrerende ideologieën meer.
o Spanningen konden nog ontstaan door religie en nationalisme, maar die
noemde hij “posthistorisch” (achterhoedegevechten).
Toekomst van politiek: vooral technische kwesties zoals economie, milieu en
beleid, gestuurd door logica van de markt.
1.4Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
Michail Gorbatsjov (1931–2022) werd in 1985 secretaris-generaal van de
Communistische Partij (CPSU).
o Jongste lid van het Politburo, bekend als hervormer.
, o Kreeg steun van jonge hervormers, oudere leiders het leger en de KGB-
inlichtingsdienst
o Aanleiding: economische stagnatie, technologische achterstand, dure
wapenwedloop met de VS.
Drievoudige visie:
o Economische hervormingen om landbouw en industrie nieuw leven te
geven.
o Meer vrijheid en inspraak door de macht van de partij te verminderen.
o Betere relaties met het Westen om wapenwedloop te stoppen en economie
te redden.
Binnenlands beleid = perestrojka (economische herstructurering) en glasnost
(politieke liberalisering):
o Perestrojka: bedrijven kregen meer vrijheid om zelf te beslissen over
productie, inkoop en verkoop.
o Glasnost: meer debat, persvrijheid, vrijlating dissidenten, voorzichtige
democratische hervormingen.
Aanvankelijk wilde Gorbatsjov het monopolie van de partij behouden.
o Pas in 1990 erkende hij andere partijen.
1989: gedeeltelijk vrije verkiezingen voor het Congres van Volksafgevaardigden.
o Hervormers wonnen, maar conservatieven bleven sterk.
o Gorbatsjov raakte klem tussen conservatieven en radicale
hervormers/nationalisten.
1990 (maart): Litouwen verklaarde zich onafhankelijk.
o Vanaf dan vocht Gorbatsjov om zelf én de Sovjet-Unie politiek te overleven.
1.5 Gorbatsjov en het einde v/d Koude Oorlog
Derde pijler van Gorbatsjovs beleid= Nieuw politiek denken in
internationale zaken:
o Wereldwijde problemen (atoomwapens, milieu, migratie, armoede)
dwongen tot samenwerking
o Klassenstrijd (communisme vs. Westen) werd minder belangrijk.
Relatie met de VS:
o Gorbatsjov zocht dialoog met president Ronald Reagan.
o Beiden droomden van een wereld zonder kernwapens.
o 1987 (INF-verdrag): alle middellangeafstandsraketten uit Europa
verwijderd.
België: 48 Amerikaanse kruisraketten weg.
Nederland: geplande plaatsing ging niet door.
Verdrag werd in 2018 door president Trump opgezegd.
o 1991 (START I-verdrag, Moskou): vermindering van
langeafstandsraketten.
o 1988–1989: Sovjettroepen trokken zich terug uit Afghanistan.
Deze stappen maakten duidelijk dat de Koude Oorlog zijn eindfase naderde.
Relatie met West-Europa:
o Vanaf 1988: meer nadruk op samenwerking met Frankrijk, Groot-
Brittannië en West-Duitsland.
o Doel: toegang tot westerse technologie en kredieten.
, o Belemmering: Amerikaans Congres → geen handel of kredieten zolang
Sovjet-Unie mensenrechten schond (bv. Joodse emigratie naar Israël) of
Baltische staten bezet hield.
o Reizen en contacten (o.a. met Mitterrand en Felipe González) overtuigden
Gorbatsjov van de welvaart in West-Europa.
1.6 Het Gemeenschappelijke Europese Huis en de val v/h communisme
Onrust in West-Europa
o Vrees dat nucleaire ontwapening de Amerikaanse atoomparaplu
verzwakte.
o Sovjetleger bleef sterker in conventionele wapens (tanks, artillerie,
vliegtuigen).
o Angst dat Gorbatsjovs charme de VS-Europese alliantie zou verzwakken.
o 1986: Helmut Kohl vergeleek hem met Goebbels (propagandaminister
van Hitler).
Charmepolitiek (vanaf 1988) langs drie sporen:
1. Conventionele ontwapening:
1988 (VN-toespraak): reductie Sovjetleger in Europa met 500.000
manschappen.
Start NAVO–Warschaupact onderhandelingen → 1990 (CFE-
verdrag): drastische vermindering conventionele wapens.
2. Afstand van de Brezjnevdoctrine (recht om met geweld
communistische regimes in andere landen overeind te houden).
Gorbatsjov liet landen als Polen, DDR, Tsjechoslowakije, Hongarije,
Roemenië en Bulgarije vrij hun koers bepalen.
Bekend als Sinatradoctrine ( I did it my way ).
1989: Polen → Solidariteit gelegaliseerd, gedeeltelijk vrije verkiezingen
→ coalitieregering.
Andere landen volgden, waardoor communistische regimes
instortten.
3. Het Gemeenschappelijke Europese Huis:
=idee v/e vreedzaam, verenigd Europa waarin zowel Oost- als West-
Europese landen samenwerken op basis van gelijkheid, veiligheid en
economische en politieke samenwerking zonder ideologische blokken of
militaire tegenstellingen
àbelangrijkste elementen: geen verdeling tussen Oost en West,
soeverneiniteit en gelijkheid van staten, economische samenwerking en
collectieve veiligheid
Idee: Europa loopt van Atlantische Oceaan tot Vladivostok → Sovjet-
Unie integraal deel van Europa.
“Huis met vele kamers”: landen konden eigen politieke en
economische systemen kiezen.
Gorbatsjov dacht dat veel volkeren uiteindelijk communisme zouden
omarmen.
Hoop: einde van de militaire blokken (NAVO en Warschaupact) →
vervangen door een Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa (OVSE), een soort regionale VN voor vrede.
Hij aanvaardde voorlopig de Amerikaanse aanwezigheid, maar hoopte
dat dit tijdelijk zou zijn → veroorzaakte angst voor verdeeldheid in het
Westen.
