Sociale psychologie
1. Wat is sociale psychologie?.................................................................................................................. 4
1.1. Studieobject & definitie van de sociale psychologie.......................................................................5
1.2. Geschiedenis van de sociale psychologie......................................................................................5
1.3. Het belang van ons sociale leven .................................................................................................. 6
1.3.1. Sociale behoeften en huidhonger............................................................................................ 6
1.3.2. Sociale verbondenheid in motivatietheorieën.........................................................................7
1.3.3. Introversie, verlegenheid en schaamte...................................................................................7
1.3.4. Empathie en spiegelneuronen................................................................................................. 8
1.4. Werkwijze van de sociale psychologie............................................................................................ 9
1.4.1. Drie dimensies........................................................................................................................ 9
1.4.2. Het experiment als methode................................................................................................... 9
2. Hulpverlenend gedrag........................................................................................................................ 10
2.1. Kitty Genovese............................................................................................................................. 11
2.1.1. De nacht van de moord......................................................................................................... 11
2.1.2. Bedenkingen bij de casus Kitty.............................................................................................11
2.1.3. Na de moord......................................................................................................................... 11
2.2. Diffusie van de verantwoordelijkheid...........................................................................................12
2.3. Factoren van invloed op het hulpverlenend gedrag.....................................................................13
2.3.1. Bekendheid van de medegetuigen........................................................................................13
2.3.2. Competentie van de omstaanders........................................................................................ 13
2.3.3. Kosten en baten.................................................................................................................... 13
2.3.4. Inschatten van de ernst van de situatie................................................................................14
2.3.5. Kenmerken van de hulpverlener............................................................................................14
2.3.6. Kenmerken van het slachtoffer.............................................................................................. 15
2.4. Het cognitief decisiemodel........................................................................................................... 16
2.5. Ter afsluiting................................................................................................................................ 16
3. Agressie.............................................................................................................................................. 16
3.1. Inleiding en definitie.................................................................................................................... 17
3.2. Agressief gedrag en de prikkelsituatie.........................................................................................17
3.2.1. Pijn........................................................................................................................................ 18
3.2.2. Ruimte................................................................................................................................... 18
3.2.3. De socius............................................................................................................................... 19
3.2.4. Temperatuur.......................................................................................................................... 19
3.2.5. Provocatie............................................................................................................................. 19
3.3. Territoriumleer............................................................................................................................. 20
3.4. Intrapersoonlijke oorzaken........................................................................................................... 21
3.4.1. Persoonlijkheid...................................................................................................................... 21
3.4.2. Competitie............................................................................................................................ 22
3.4.3. Emoties................................................................................................................................. 22
1
, 3.5. Aangeleerde agressie................................................................................................................... 22
3.6. Macht en agressie........................................................................................................................ 23
3.6.1. Macht en agressie bij de ‘vredesduif (niet)............................................................................23
3.6.2. Macht en agressie bij mensen............................................................................................... 23
4. Gehoorzaamheid................................................................................................................................ 24
4.1. Het gehoorzaamheidsexperiment van Stanley Milgram...............................................................24
4.1.1. Proefopstelling van het Milgram-experiment.........................................................................24
4.1.2. Resultaten van het Milgram-experiment...............................................................................25
4.1.3. Gelijkenissen en verschillen met de Holocaust......................................................................25
4.1.4. Varianten op het basisexperiment.........................................................................................26
a. Fysieke nabijheid pseudoproefpersoon.....................................................................................26
b. Morele tegendruk..................................................................................................................... 26
c. Fysieke nabijheid proefleider.................................................................................................... 26
d. Expertise van de proefleider..................................................................................................... 26
e. Verklaring van akkoord pseudoproefpersoon............................................................................27
f. Groepsnorm 1: Anderen haken af..............................................................................................27
g. Groepsnorm 2: Anderen doen het vuile werk...........................................................................27
h. Zelf shockintensiteit bepalen................................................................................................... 27
4.1.5. Ethische en methodologische bedenkingen..........................................................................27
4.2. Waarom gehoorzamen we zo makkelijk? .....................................................................................28
4.2.1. Tendens tot groepsvorming................................................................................................... 28
4.2.2. Tendens tot hiërarchisering................................................................................................... 28
4.2.3. The agentic shift................................................................................................................... 28
4.2.4. Psychologische mechanismen tijdens het gehoorzamen.......................................................28
4.2.5. Bindende factoren................................................................................................................. 29
4.3. Dominantie en volgzaamheid ..................................................................................................... 29
5. Macht en onmacht.............................................................................................................................. 30
5.1. Het Stanford-gevangenisexperiment........................................................................................... 31
5.1.1. Onderzoeksopzet: rekrutering en selectie.............................................................................31
5.1.2. Start experiment: 14 augustus 1971.....................................................................................31
5.1.3. Verloop van het experiment.................................................................................................. 32
5.1.4. Conclusies............................................................................................................................. 33
5.1.5. Kritische bespreking.............................................................................................................. 33
5.1.6. Aanbevelingen voor penitentiaire instellingen......................................................................34
5.2. Het stockholmsyndroom.............................................................................................................. 34
5.3. Aangeleerde hulpeloosheid.......................................................................................................... 35
5.3.1. Het begrip ‘aangeleerde hulpeloosheid.................................................................................35
5.3.2. Het basisexperiment van Seligman.......................................................................................35
5.3.3. Uitputting als verklaring?...................................................................................................... 36
5.3.4. Aangeleerde luiheid.............................................................................................................. 36
5.3.5. Aangeleerde luidheid: alternatieve betekenis.......................................................................36
2
, 5.3.6. Self-handicapping en faalangst............................................................................................. 36
5.3.7. Emotionele effecten van aangeleerde hulpeloosheid............................................................37
5.3.8. Cognitieve effecten van aangeleerde hulpeloosheid.............................................................37
5.3.9. Discriminatieve hulpeloosheid.............................................................................................. 37
5.3.10. Beschermen tegen aangeleerde hulpeloosheid...................................................................38
5.3.11. Heractiveren na aangeleerde hulpeloosheid.......................................................................38
5.3.12. (On)voorspelbaarheid.......................................................................................................... 38
5.3.13. Subjectieve gedragscontrole...............................................................................................39
6. Sociale cognitie en sociale perceptie.................................................................................................. 40
6.1. Selectie in de sociale waarneming...............................................................................................40
6.1.1. We kunnen niet alles zien wat er is.......................................................................................40
6.1.2. We zien vaak slechts fracties van gedragingen.....................................................................41
6.1.3. We selecteren zelf actief wat we willen zien en wat niet.......................................................41
6.1.4. We lokken het gedrag uit dat we verwachten te zien............................................................41
6.2. Interpretatie in de sociale waarneming........................................................................................42
6.2.1. Causale attributie.................................................................................................................. 42
6.2.2. Het covariatiemodel van Kelley.............................................................................................42
6.2.3. Causale schema’s................................................................................................................. 43
6.2.4. Attributiefouten..................................................................................................................... 44
6.3. Structurering in de sociale waarneming.......................................................................................45
6.3.1. Impliciete persoonlijkheidstheorieën.....................................................................................45
6.3.2. Het beeld over de ander........................................................................................................ 45
6.3.3. Hoe het beeld van de ander ons beïnvloedt..........................................................................46
7. Zelfcognitie en zelfperceptie.............................................................................................................. 46
7.1. De zelfperceptietheorie van Bem.................................................................................................47
7.2. Zelfattributie................................................................................................................................ 48
7.3. Attributiestijl................................................................................................................................ 48
7.3.1. Beheersingsoriëntatie........................................................................................................... 48
7.3.2. Persoonlijke en maatschappelijke beheersingsoriëntatie......................................................49
7.4. Sociale facilitatie en sociale inhibitie...........................................................................................49
7.4.1. Competitie als verklaring?..................................................................................................... 49
7.4.2. Sociale facilitatie en inhibitie bij … kakkerlakken..................................................................50
7.4.3. De sociale activeringstheorie van Zajonc..............................................................................50
7.4.4. Evaluatievrees....................................................................................................................... 50
7.4.5. Sociale loafing (of sociale lanterfanten)................................................................................51
8. Attitudeleer......................................................................................................................................... 52
8.1. Inleiding....................................................................................................................................... 53
8.1.1. Wat zijn attitudes.................................................................................................................. 53
8.1.2. De tripartite van attitudes..................................................................................................... 53
8.2. Ontstaan van vervormingen van attitudes...................................................................................54
8.2.1. Cognitieve invloeden............................................................................................................. 54
3
, 8.2.1.1. Rationele invloeden......................................................................................................... 54
8.2.1.2. Irrationele invloeden........................................................................................................ 55
8.2.1.3. Affectieve invloeden........................................................................................................ 55
8.2.1.4. Foute/vervormde attitudes.............................................................................................. 56
8.2.2. Centrale vs. perifere route naar overtuiging.........................................................................56
8.2.3. Attitudeverandering door conditionering...............................................................................56
8.2.4. Habituatie, het aanbiedingseffect en het nabijheidseffect....................................................57
8.2.5. Onbewuste vorming van attitudes........................................................................................ 58
8.3. In-group vs. out-group................................................................................................................. 58
8.3.1. De inleefoefening van Jane Elliott..........................................................................................59
8.3.2. De Nieuw-Gentse Alliantie..................................................................................................... 59
8.3.3. Minimale groepssituatie........................................................................................................ 59
8.3.4. Duale processen ten aanzien van de out-group....................................................................59
8.4. Attitudes als een gestalt.............................................................................................................. 60
8.4.1. De balanstheorie................................................................................................................... 60
8.4.2. De cognitieve dissonantietheorie..........................................................................................60
8.5. De Yale Attitude Change Approach...............................................................................................66
8.6. Van attitude naar gedrag............................................................................................................. 67
1. Wat is sociale psychologie?
De ‘dancing plaque’
1518 in Staatsburg
Vrouw die hele tijd was aan het dansen, die smeekte aan de omstaanders om haar te doen
stoppen -> na een tijd begonnen andere mee te dansen en waren deze mensen dus ook ‘besmet’
met de dansziekte
Vond ook plaats in andere steden
Dansen duurde meerdere dagen en werd als onvrijwillig ervaren door de dansers/slachtoffers
Verklaringen:
o Bezeten door de duivel, epeleptische aanval, vergiftiging
o Meest plausibele uitleg kwam van de sociale psychologie:
Plaag brak altijd uit op plaatsen waar ze het economisch moeilijk hadden -> dit zou stress
te weeg brengen bij de mensen -> heeft dus een grotere kans op psychische
aandoeningen
Massahysterie + de angst voor de plaag (hypochondrie)
Invloed die andere op een individu hebben is vaak dwingend en onbewust
Walzlawick: je kan niet niet communiceren
Als je aan de ander het signaal geeft niet te willen converseren -> dan converseer je dat door te
zeggen dat je niet wil converseren
Geldt ook omgekeerd: je kan niet niet beïnvloed worden door anderen
o Zodra andere aanwezig zijn zullen je denkproces, gedrag, emoties, motivatie, … wijzigen
Alle menselijk gedrag is sociaal -> het is allemaal rechtstreeks of onrechtstreeks beïnvloed door
anderen
Waarom word je beïnvloed:
We zijn kuddedieren -> we hebben andere nodig = grotere overlevingskansen
4
1. Wat is sociale psychologie?.................................................................................................................. 4
1.1. Studieobject & definitie van de sociale psychologie.......................................................................5
1.2. Geschiedenis van de sociale psychologie......................................................................................5
1.3. Het belang van ons sociale leven .................................................................................................. 6
1.3.1. Sociale behoeften en huidhonger............................................................................................ 6
1.3.2. Sociale verbondenheid in motivatietheorieën.........................................................................7
1.3.3. Introversie, verlegenheid en schaamte...................................................................................7
1.3.4. Empathie en spiegelneuronen................................................................................................. 8
1.4. Werkwijze van de sociale psychologie............................................................................................ 9
1.4.1. Drie dimensies........................................................................................................................ 9
1.4.2. Het experiment als methode................................................................................................... 9
2. Hulpverlenend gedrag........................................................................................................................ 10
2.1. Kitty Genovese............................................................................................................................. 11
2.1.1. De nacht van de moord......................................................................................................... 11
2.1.2. Bedenkingen bij de casus Kitty.............................................................................................11
2.1.3. Na de moord......................................................................................................................... 11
2.2. Diffusie van de verantwoordelijkheid...........................................................................................12
2.3. Factoren van invloed op het hulpverlenend gedrag.....................................................................13
2.3.1. Bekendheid van de medegetuigen........................................................................................13
2.3.2. Competentie van de omstaanders........................................................................................ 13
2.3.3. Kosten en baten.................................................................................................................... 13
2.3.4. Inschatten van de ernst van de situatie................................................................................14
2.3.5. Kenmerken van de hulpverlener............................................................................................14
2.3.6. Kenmerken van het slachtoffer.............................................................................................. 15
2.4. Het cognitief decisiemodel........................................................................................................... 16
2.5. Ter afsluiting................................................................................................................................ 16
3. Agressie.............................................................................................................................................. 16
3.1. Inleiding en definitie.................................................................................................................... 17
3.2. Agressief gedrag en de prikkelsituatie.........................................................................................17
3.2.1. Pijn........................................................................................................................................ 18
3.2.2. Ruimte................................................................................................................................... 18
3.2.3. De socius............................................................................................................................... 19
3.2.4. Temperatuur.......................................................................................................................... 19
3.2.5. Provocatie............................................................................................................................. 19
3.3. Territoriumleer............................................................................................................................. 20
3.4. Intrapersoonlijke oorzaken........................................................................................................... 21
3.4.1. Persoonlijkheid...................................................................................................................... 21
3.4.2. Competitie............................................................................................................................ 22
3.4.3. Emoties................................................................................................................................. 22
1
, 3.5. Aangeleerde agressie................................................................................................................... 22
3.6. Macht en agressie........................................................................................................................ 23
3.6.1. Macht en agressie bij de ‘vredesduif (niet)............................................................................23
3.6.2. Macht en agressie bij mensen............................................................................................... 23
4. Gehoorzaamheid................................................................................................................................ 24
4.1. Het gehoorzaamheidsexperiment van Stanley Milgram...............................................................24
4.1.1. Proefopstelling van het Milgram-experiment.........................................................................24
4.1.2. Resultaten van het Milgram-experiment...............................................................................25
4.1.3. Gelijkenissen en verschillen met de Holocaust......................................................................25
4.1.4. Varianten op het basisexperiment.........................................................................................26
a. Fysieke nabijheid pseudoproefpersoon.....................................................................................26
b. Morele tegendruk..................................................................................................................... 26
c. Fysieke nabijheid proefleider.................................................................................................... 26
d. Expertise van de proefleider..................................................................................................... 26
e. Verklaring van akkoord pseudoproefpersoon............................................................................27
f. Groepsnorm 1: Anderen haken af..............................................................................................27
g. Groepsnorm 2: Anderen doen het vuile werk...........................................................................27
h. Zelf shockintensiteit bepalen................................................................................................... 27
4.1.5. Ethische en methodologische bedenkingen..........................................................................27
4.2. Waarom gehoorzamen we zo makkelijk? .....................................................................................28
4.2.1. Tendens tot groepsvorming................................................................................................... 28
4.2.2. Tendens tot hiërarchisering................................................................................................... 28
4.2.3. The agentic shift................................................................................................................... 28
4.2.4. Psychologische mechanismen tijdens het gehoorzamen.......................................................28
4.2.5. Bindende factoren................................................................................................................. 29
4.3. Dominantie en volgzaamheid ..................................................................................................... 29
5. Macht en onmacht.............................................................................................................................. 30
5.1. Het Stanford-gevangenisexperiment........................................................................................... 31
5.1.1. Onderzoeksopzet: rekrutering en selectie.............................................................................31
5.1.2. Start experiment: 14 augustus 1971.....................................................................................31
5.1.3. Verloop van het experiment.................................................................................................. 32
5.1.4. Conclusies............................................................................................................................. 33
5.1.5. Kritische bespreking.............................................................................................................. 33
5.1.6. Aanbevelingen voor penitentiaire instellingen......................................................................34
5.2. Het stockholmsyndroom.............................................................................................................. 34
5.3. Aangeleerde hulpeloosheid.......................................................................................................... 35
5.3.1. Het begrip ‘aangeleerde hulpeloosheid.................................................................................35
5.3.2. Het basisexperiment van Seligman.......................................................................................35
5.3.3. Uitputting als verklaring?...................................................................................................... 36
5.3.4. Aangeleerde luiheid.............................................................................................................. 36
5.3.5. Aangeleerde luidheid: alternatieve betekenis.......................................................................36
2
, 5.3.6. Self-handicapping en faalangst............................................................................................. 36
5.3.7. Emotionele effecten van aangeleerde hulpeloosheid............................................................37
5.3.8. Cognitieve effecten van aangeleerde hulpeloosheid.............................................................37
5.3.9. Discriminatieve hulpeloosheid.............................................................................................. 37
5.3.10. Beschermen tegen aangeleerde hulpeloosheid...................................................................38
5.3.11. Heractiveren na aangeleerde hulpeloosheid.......................................................................38
5.3.12. (On)voorspelbaarheid.......................................................................................................... 38
5.3.13. Subjectieve gedragscontrole...............................................................................................39
6. Sociale cognitie en sociale perceptie.................................................................................................. 40
6.1. Selectie in de sociale waarneming...............................................................................................40
6.1.1. We kunnen niet alles zien wat er is.......................................................................................40
6.1.2. We zien vaak slechts fracties van gedragingen.....................................................................41
6.1.3. We selecteren zelf actief wat we willen zien en wat niet.......................................................41
6.1.4. We lokken het gedrag uit dat we verwachten te zien............................................................41
6.2. Interpretatie in de sociale waarneming........................................................................................42
6.2.1. Causale attributie.................................................................................................................. 42
6.2.2. Het covariatiemodel van Kelley.............................................................................................42
6.2.3. Causale schema’s................................................................................................................. 43
6.2.4. Attributiefouten..................................................................................................................... 44
6.3. Structurering in de sociale waarneming.......................................................................................45
6.3.1. Impliciete persoonlijkheidstheorieën.....................................................................................45
6.3.2. Het beeld over de ander........................................................................................................ 45
6.3.3. Hoe het beeld van de ander ons beïnvloedt..........................................................................46
7. Zelfcognitie en zelfperceptie.............................................................................................................. 46
7.1. De zelfperceptietheorie van Bem.................................................................................................47
7.2. Zelfattributie................................................................................................................................ 48
7.3. Attributiestijl................................................................................................................................ 48
7.3.1. Beheersingsoriëntatie........................................................................................................... 48
7.3.2. Persoonlijke en maatschappelijke beheersingsoriëntatie......................................................49
7.4. Sociale facilitatie en sociale inhibitie...........................................................................................49
7.4.1. Competitie als verklaring?..................................................................................................... 49
7.4.2. Sociale facilitatie en inhibitie bij … kakkerlakken..................................................................50
7.4.3. De sociale activeringstheorie van Zajonc..............................................................................50
7.4.4. Evaluatievrees....................................................................................................................... 50
7.4.5. Sociale loafing (of sociale lanterfanten)................................................................................51
8. Attitudeleer......................................................................................................................................... 52
8.1. Inleiding....................................................................................................................................... 53
8.1.1. Wat zijn attitudes.................................................................................................................. 53
8.1.2. De tripartite van attitudes..................................................................................................... 53
8.2. Ontstaan van vervormingen van attitudes...................................................................................54
8.2.1. Cognitieve invloeden............................................................................................................. 54
3
, 8.2.1.1. Rationele invloeden......................................................................................................... 54
8.2.1.2. Irrationele invloeden........................................................................................................ 55
8.2.1.3. Affectieve invloeden........................................................................................................ 55
8.2.1.4. Foute/vervormde attitudes.............................................................................................. 56
8.2.2. Centrale vs. perifere route naar overtuiging.........................................................................56
8.2.3. Attitudeverandering door conditionering...............................................................................56
8.2.4. Habituatie, het aanbiedingseffect en het nabijheidseffect....................................................57
8.2.5. Onbewuste vorming van attitudes........................................................................................ 58
8.3. In-group vs. out-group................................................................................................................. 58
8.3.1. De inleefoefening van Jane Elliott..........................................................................................59
8.3.2. De Nieuw-Gentse Alliantie..................................................................................................... 59
8.3.3. Minimale groepssituatie........................................................................................................ 59
8.3.4. Duale processen ten aanzien van de out-group....................................................................59
8.4. Attitudes als een gestalt.............................................................................................................. 60
8.4.1. De balanstheorie................................................................................................................... 60
8.4.2. De cognitieve dissonantietheorie..........................................................................................60
8.5. De Yale Attitude Change Approach...............................................................................................66
8.6. Van attitude naar gedrag............................................................................................................. 67
1. Wat is sociale psychologie?
De ‘dancing plaque’
1518 in Staatsburg
Vrouw die hele tijd was aan het dansen, die smeekte aan de omstaanders om haar te doen
stoppen -> na een tijd begonnen andere mee te dansen en waren deze mensen dus ook ‘besmet’
met de dansziekte
Vond ook plaats in andere steden
Dansen duurde meerdere dagen en werd als onvrijwillig ervaren door de dansers/slachtoffers
Verklaringen:
o Bezeten door de duivel, epeleptische aanval, vergiftiging
o Meest plausibele uitleg kwam van de sociale psychologie:
Plaag brak altijd uit op plaatsen waar ze het economisch moeilijk hadden -> dit zou stress
te weeg brengen bij de mensen -> heeft dus een grotere kans op psychische
aandoeningen
Massahysterie + de angst voor de plaag (hypochondrie)
Invloed die andere op een individu hebben is vaak dwingend en onbewust
Walzlawick: je kan niet niet communiceren
Als je aan de ander het signaal geeft niet te willen converseren -> dan converseer je dat door te
zeggen dat je niet wil converseren
Geldt ook omgekeerd: je kan niet niet beïnvloed worden door anderen
o Zodra andere aanwezig zijn zullen je denkproces, gedrag, emoties, motivatie, … wijzigen
Alle menselijk gedrag is sociaal -> het is allemaal rechtstreeks of onrechtstreeks beïnvloed door
anderen
Waarom word je beïnvloed:
We zijn kuddedieren -> we hebben andere nodig = grotere overlevingskansen
4
