Deze samenvatting is gebouwd op
een samenvatting van vorig jaar
(2024 – 2025), maar is helemaal
geactualiseerd aan de hand van de
lesopnames en slides. Het vak telt
dit jaar namelijk maar voor drie
studiepunten in plaats van zes. Ik
behaalde voor dit vak in eerste zit
(juni 2026) een 16/20.
Samenvatting
geschiedenis
van het
publiekrecht
2025 - 2026
,HOORCOLLEGE 1: HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
- Regelen regel veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd
- Legitimiteit (om de mensen te besturen): bestuurders – bestuurden
o Verschilt van staat tot staat + verschillen in ontwikkeling geen uniform model
- Vandaag in de meeste staten een representatief regime, waarbij de bevolking zich
kan laten vertegenwoordigen
o Meest gangbaar bestuurlijk model van meeste staten
o Maar geen ‘vaste waarde’/vanzelfsprekend gegeven
Essentiële problematiek publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
Spanningsveld
- Hoe rechten waarborgen?
o Rechten van burgers vs. overheid
o Rechten van minderheid waarborgen vs. democratische meerderheid
- Hoe institutioneel denken?
- Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale
staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt
- Iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen en chaos en geweld te verhinderen
o Persoon of instelling met macht om bevelen op te leggen
o Persoon of instelling maakt wet = op iedereen van toepassing
o Persoon of instelling heeft geweldmonopolie
- Dit heeft een theorie nodig conceptie van ‘de staat’ (wie/wat als staat beschouwen en
waarom? + Wanneer is de uitoefening van geweld gerechtvaardigd?)
o Antwoord = afhankelijk van welk standpunt men inneemt: Middeleeuwen –
Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis – Moderne / Hedendaagse geschiedenis
MIDDELEEUWEN
Volgens de Mediëvisten is de moderne staat de opvolger van de middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
- Idee dat Middeleeuwse samenleving is opgebouwd uit standen (dragen elk op
eigen manier bij aan de maatschappij
o Zij die strijden (eerste stand en adel) / zij die bidden (clerus) / zij de werken (derde
stand)
- Vertegenwoordigers van die groepen vormen de ‘natie’
- Bestaan verschillen que graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of steden
- Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met de drie standen = uitdrukking
van ‘Gods gewilde orde’
- Tirannie = verbreken van dit contract recht op weerstand
, - Deze contractuele opvattingen zijn gestoeld op het leenrecht
o Idee van relatie tussen leenheer en leenman (structureert vanaf 10 e – 18e
eeuw de ME samenleving)
▪ Vorst stelt leen (grond, kasteel, huis) ter beschikking aan vazal
zodat die in zijn levensonderhoud kan voorzien
▪ In ruil staat de vazal de vorst bij in vorm van raad en hulp
o Oorspronkelijk een persoonlijke, privaatrechtelijke relatie, economisch
en militair ingegeven
o Maar wordt publiekrechtelijk gegeven
▪ Stuurt machtsrelaties aan
▪ Leidt tot de versnippering van territorium (vazal kan stukken
grond in leen geven aan achterleenmannen)
VROEGMODERNE/NIEUWE GESCHIEDENIS
Liberale staten zijn de opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens de vroegmoderne/nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich het idee van
soevereiniteit van de wetgever
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16e en 17e eeuw: religieuze spanningen er worden heel wat religieuze oorlogen gevoerd
o Voornamelijk katholieke kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o Band tussen religie en publiekrecht verdwijnt
o Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij
vertegenwoordigers van het volk
Tijdens 17e eeuw: verdere ontwikkeling naar idee van ‘état souverain’
- Staat die geen andere macht boven zich heeft
- Men spreekt soms ook over de republiek (res publica – de politieke zaak)
o Vandaag andere betekenis: staat zonder koning, met een president als staatshoofd
- Woord ‘natie’ zal vanaf 17e eeuw ook met de staat vereenzelvigd worden - krijgt
pas een juridische betekenis met de Franse revolutie
MODERNE/HEDENDAAGSE GESCHIEDENIS
Staat begrepen als democratische staat
- Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
Staat begrepen als liberale staat
- Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
- Overheid is zelf gebonden aan het recht overheid maakt de normen via
wetgever of grondwetgever maar is er dus zelf ook aan onderworpen
- Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers
o Via (grond)wetsbepalingen, (vb. eeuwigheidsclausule: censuur ‘voor altijd’
afgeschaft)
o Via instellingen: constitutioneel (vb. machtenscheiding) of buiten-
constitutioneel (vb. de pers als waakhond)
, HOORCOLLEGE 2: SOEVEREINITEIT EN TYPES STATEN
DE NOTIE ‘SOEVEREINITEIT’
1.1. HET BEGRIP SOEVEREINITEIT
Vandaag veronderstelt de idee van de staat drie dingen
- Grondgebied
- Bevolking
- Overheidsinstellingen die gezag
Deze drie punten komen neer op het hebben van zowel interne als externe
soevereiniteit
1.2. EXTERNE SOEVEREINITEIT
Erkenning door andere staten
Niet onderworpen aan een andere staat
Kwestie van internationaal recht
1.3. INTERNE SOEVEREINITEIT
‘Hoogste macht om op een territorium een gemeenschap te beheersen om de
continuïteit van de samenleving te garanderen’
Veronderstelt van de staat
- Vermogen om zichzelf te organiseren
- Staatswil > wil van alle andere morele en fysieke personen
- Staatmonopolie op legitiem geweld
Gezag en controle op bevolking
Om legitiem te blijven heeft de staat wel bepaalde verplichtingen/verwachtingen
- Handhaving van de openbare orde
- Recht spreken
- Nationale defensie
- Geld slaan (economie doen draaien)
- Administratief bestuur
Soevereiniteit = centraal idee in politieke denken, maar ook in het publiekrecht
- Internationaal recht
o Garanties voor niet-inmenging van ene staat in andere staat
o Doorgaans geregeld via internationale gedragen
- Nationaal recht
o Regeling die bepaalt hoe soevereiniteit wordt uitgeoefend, welke
instellingen macht hebben en hoe ze worden gecontroleerd
o Doorgaans geregeld via de grondwet
Interne en externe soevereiniteit = moeilijk van elkaar los te zien
Via soevereiniteit zal men gaandeweg de democratisering van de staat theoretiseren
DEMOCRATISERING VAN DE STAAT
Democratisering en secularisering van staatsmacht
een samenvatting van vorig jaar
(2024 – 2025), maar is helemaal
geactualiseerd aan de hand van de
lesopnames en slides. Het vak telt
dit jaar namelijk maar voor drie
studiepunten in plaats van zes. Ik
behaalde voor dit vak in eerste zit
(juni 2026) een 16/20.
Samenvatting
geschiedenis
van het
publiekrecht
2025 - 2026
,HOORCOLLEGE 1: HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
- Regelen regel veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd
- Legitimiteit (om de mensen te besturen): bestuurders – bestuurden
o Verschilt van staat tot staat + verschillen in ontwikkeling geen uniform model
- Vandaag in de meeste staten een representatief regime, waarbij de bevolking zich
kan laten vertegenwoordigen
o Meest gangbaar bestuurlijk model van meeste staten
o Maar geen ‘vaste waarde’/vanzelfsprekend gegeven
Essentiële problematiek publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
Spanningsveld
- Hoe rechten waarborgen?
o Rechten van burgers vs. overheid
o Rechten van minderheid waarborgen vs. democratische meerderheid
- Hoe institutioneel denken?
- Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale
staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt
- Iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen en chaos en geweld te verhinderen
o Persoon of instelling met macht om bevelen op te leggen
o Persoon of instelling maakt wet = op iedereen van toepassing
o Persoon of instelling heeft geweldmonopolie
- Dit heeft een theorie nodig conceptie van ‘de staat’ (wie/wat als staat beschouwen en
waarom? + Wanneer is de uitoefening van geweld gerechtvaardigd?)
o Antwoord = afhankelijk van welk standpunt men inneemt: Middeleeuwen –
Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis – Moderne / Hedendaagse geschiedenis
MIDDELEEUWEN
Volgens de Mediëvisten is de moderne staat de opvolger van de middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
- Idee dat Middeleeuwse samenleving is opgebouwd uit standen (dragen elk op
eigen manier bij aan de maatschappij
o Zij die strijden (eerste stand en adel) / zij die bidden (clerus) / zij de werken (derde
stand)
- Vertegenwoordigers van die groepen vormen de ‘natie’
- Bestaan verschillen que graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of steden
- Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met de drie standen = uitdrukking
van ‘Gods gewilde orde’
- Tirannie = verbreken van dit contract recht op weerstand
, - Deze contractuele opvattingen zijn gestoeld op het leenrecht
o Idee van relatie tussen leenheer en leenman (structureert vanaf 10 e – 18e
eeuw de ME samenleving)
▪ Vorst stelt leen (grond, kasteel, huis) ter beschikking aan vazal
zodat die in zijn levensonderhoud kan voorzien
▪ In ruil staat de vazal de vorst bij in vorm van raad en hulp
o Oorspronkelijk een persoonlijke, privaatrechtelijke relatie, economisch
en militair ingegeven
o Maar wordt publiekrechtelijk gegeven
▪ Stuurt machtsrelaties aan
▪ Leidt tot de versnippering van territorium (vazal kan stukken
grond in leen geven aan achterleenmannen)
VROEGMODERNE/NIEUWE GESCHIEDENIS
Liberale staten zijn de opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens de vroegmoderne/nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich het idee van
soevereiniteit van de wetgever
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16e en 17e eeuw: religieuze spanningen er worden heel wat religieuze oorlogen gevoerd
o Voornamelijk katholieke kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o Band tussen religie en publiekrecht verdwijnt
o Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij
vertegenwoordigers van het volk
Tijdens 17e eeuw: verdere ontwikkeling naar idee van ‘état souverain’
- Staat die geen andere macht boven zich heeft
- Men spreekt soms ook over de republiek (res publica – de politieke zaak)
o Vandaag andere betekenis: staat zonder koning, met een president als staatshoofd
- Woord ‘natie’ zal vanaf 17e eeuw ook met de staat vereenzelvigd worden - krijgt
pas een juridische betekenis met de Franse revolutie
MODERNE/HEDENDAAGSE GESCHIEDENIS
Staat begrepen als democratische staat
- Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
Staat begrepen als liberale staat
- Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
- Overheid is zelf gebonden aan het recht overheid maakt de normen via
wetgever of grondwetgever maar is er dus zelf ook aan onderworpen
- Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers
o Via (grond)wetsbepalingen, (vb. eeuwigheidsclausule: censuur ‘voor altijd’
afgeschaft)
o Via instellingen: constitutioneel (vb. machtenscheiding) of buiten-
constitutioneel (vb. de pers als waakhond)
, HOORCOLLEGE 2: SOEVEREINITEIT EN TYPES STATEN
DE NOTIE ‘SOEVEREINITEIT’
1.1. HET BEGRIP SOEVEREINITEIT
Vandaag veronderstelt de idee van de staat drie dingen
- Grondgebied
- Bevolking
- Overheidsinstellingen die gezag
Deze drie punten komen neer op het hebben van zowel interne als externe
soevereiniteit
1.2. EXTERNE SOEVEREINITEIT
Erkenning door andere staten
Niet onderworpen aan een andere staat
Kwestie van internationaal recht
1.3. INTERNE SOEVEREINITEIT
‘Hoogste macht om op een territorium een gemeenschap te beheersen om de
continuïteit van de samenleving te garanderen’
Veronderstelt van de staat
- Vermogen om zichzelf te organiseren
- Staatswil > wil van alle andere morele en fysieke personen
- Staatmonopolie op legitiem geweld
Gezag en controle op bevolking
Om legitiem te blijven heeft de staat wel bepaalde verplichtingen/verwachtingen
- Handhaving van de openbare orde
- Recht spreken
- Nationale defensie
- Geld slaan (economie doen draaien)
- Administratief bestuur
Soevereiniteit = centraal idee in politieke denken, maar ook in het publiekrecht
- Internationaal recht
o Garanties voor niet-inmenging van ene staat in andere staat
o Doorgaans geregeld via internationale gedragen
- Nationaal recht
o Regeling die bepaalt hoe soevereiniteit wordt uitgeoefend, welke
instellingen macht hebben en hoe ze worden gecontroleerd
o Doorgaans geregeld via de grondwet
Interne en externe soevereiniteit = moeilijk van elkaar los te zien
Via soevereiniteit zal men gaandeweg de democratisering van de staat theoretiseren
DEMOCRATISERING VAN DE STAAT
Democratisering en secularisering van staatsmacht
