FORENSISCHE PSYCHIATRIE
LES 1: INLEIDING
WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Forensische psychiatrie is een specialisatie binnen de psychiatrie die zich richt op de
interactie tussen geestelijke gezondheidszorg en het rechtssysteem. Het is kort gesteld
een raakvlak tussen psychiatrie en recht. Het houdt zich bezig met het
diagnosticeren, behandelen en beoordelen van mensen met psychiatrische stoornissen
die in aanraking zijn gekomen met de wet. Deze stroming is even relatief jong, wat
betekent dat er soms nog wat onduidelijkheid over bestaat. Heel wat wetenschappelijk
onderzoek is relatief recent.
De noodzaak tot psychiatrie in het rechtssysteem ontstond historisch vanuit de behoefte
om een onderscheid te kunnen maken of iemand wilsbekwaam is om de ernst of
strafbaarheid van een daad te beoordelen.
In het strafwetboek is er een belangrijk artikel met betrekking tot de
toerekeningsvatbaarheid. Art. 71 Sw.: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of
beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij
gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”.
De wet gaat aldus na in hoeverre een persoon verantwoordelijk is voor de gepleegde
criminele feiten. Het is de taak van de forensische psychiater om na te gaan of die
criteria al dan niet van toepassing zijn, met name:
- Het lijden aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen 1 liet tenietgaan of
controle over de daden2 zijn liet verloren
- Het gedwongen zijn door een macht die de persoon niet heeft kunnen weerstaan.
Veel mensen worden uiteindelijk niet geïnterneerd, omdat het nagaan van de
verschillende criteria zeer subjectief is. Zo kan het perfect zijn dat meerdere psychiaters
een verschillende opvatting hebben en dus niet tot dezelfde conclusie komen.
HISTORISCHE GRONDLEGGERS EN INVLOEDEN
De geschiedenis van de specialisatie is van belang om te schetsen welke knelpunten
vandaag nog bestaan.
- Cesare Lombroso3 (en zijn dochter): Heeft die theorieën ontwikkelden over
waarom iemand feiten pleegt met een zeer biologisch verhaal – het zogenaamde
biologisch determinisme (vanuit fysieke kenmerken aangeven wie crimineel is of
niet, bv. frenologie, het zogenaamd kunnen zien aan schedel of gelaat).
o Deze theorieën werden als onzin beschouwd en bevatten veel racistische
en seksistische overtuigingen. Beide personen waren bijvoorbeeld
antifeministen.
1
Niet meer in staat zijn om het onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad.
2
Zich bewust zijn van hetgeen men aan het doen is maar hier geen controle over hebben
(bv. verslaving)
3
Hoewel psychiater van opleiding, wordt hij ook beschouwd als één van de grondleggers
van de criminologie
1
, Het is belangrijk om te beseffen dat deze figuren ons idee van criminologie en forensische
psychiatrie hebben gevormd, hetgeen onze huidige blik beïnvloed.
- Emil Kraepelin: Een grondlegger van de psychiatrie die een classificatiesysteem
ontwikkelde dat ook een weerslag had op het forensische systeem (onderscheid
over wie beoordeeld kan worden voor feiten), hetgeen de basis is voor de huidige
DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).
o Hij sprak al vroeg over forensische psychiatrie als aparte tak en over de
nood om te gaan kijken wanneer iemand niet in staat voor de feiten die hij
heeft gepleegd.
o Kraepelin was ook anti-vrouwenrechten en zeer anti-LGBTQI+, wat hij in
zijn classificatiesysteem verwerkte. Homoseksualiteit is pas in de jaren ’80
uit de DSM gegaan.
- Broadmoor: Een bekend forensisch ziekenhuis in Londen (sinds 1863) dat in het
verleden de oplossing bood voor mensen die “ziek maar te gevaarlijk” waren om
gewoon in de maatschappij te behandelen. Het voorzag zo in beveiliging en
behandeling.
- Behavioral Science Unit van de FBI4: Hun werk rond profiling (psychologisch
profiel van daders maken) heeft de forensische psychiatrie in de maatschappij
gebracht, waar het vaak als gevaarlijk maar ook als fascinerend wordt gezien.
Het concept van toerekeningsvatbaarheid was vroeger al aanwezig, zelfs in de tijd van de
Egyptenaren en Grieken. Het is een vraag die altijd al in de geschiedenis van onze
rechtssystemen heeft gezeten maar het is pas recenter dat het criminologisch werkveld
(psychiater) daarbij is komen kijken. De verschuiving naar het medisch specialisme is
aldus nieuwer.
THEREPEUTIC JURISPRUDENCE (TJ)
TJ (het therapeutische of anti-therapeutische effect van het rechtssysteem) draait erom
hoe je als rechtssysteem zo weinig mogelijk schade kan toebrengen.
Het opleggen van straffen dient twee doelen: enerzijds vergelding (in het belang van de
bescherming van de maatschappij) en anderzijds preventie (hetgeen de forensische
psychiatrie belangrijk vindt).
Effect van een gevangenisstraf: mensen gewoon naar de gevangenis sturen zonder
meer, heeft een averechts, anti-therapeutisch effect. De gevangenis zelf brengt
mensen schade toe, maakt mensen ‘slechter, zorgt voor een verlies aan werk en
steunnetwerken en creëert dat deze personen terechtkomen in antisociale milieus.
De psychiatrie gaat daarentegen de crimineel als persoon behandelen en ervoor zorgen
dat die mensen beter worden en tezelfdertijd de maatschappij beschermen tegen
recidive. Het behandelen en daarmee creëren van een therapeutische omgeving
werkt preventief.
We staan hier evenwel voor uitdagingen: er zijn vaak lange wachtlijsten voor de juiste
zorg, wat betekent dat mensen langer in de gevangenis blijven en niet beter worden.
Houding: in elke stap van het traject moet volgende vraag in het achterhoofd blijven:
waar berokkenen we het minste schade mee (voor de maatschappij, omgeving,
slachtoffer(s) en dader(s) zelf). Dit vereist dat behandelaars voorbij emoties kijken, zelfs
als patiënten frustrerend gedrag stellen.
4
Met name Robert Ressler, Ann Burgess en John Douglas
2
LES 1: INLEIDING
WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Forensische psychiatrie is een specialisatie binnen de psychiatrie die zich richt op de
interactie tussen geestelijke gezondheidszorg en het rechtssysteem. Het is kort gesteld
een raakvlak tussen psychiatrie en recht. Het houdt zich bezig met het
diagnosticeren, behandelen en beoordelen van mensen met psychiatrische stoornissen
die in aanraking zijn gekomen met de wet. Deze stroming is even relatief jong, wat
betekent dat er soms nog wat onduidelijkheid over bestaat. Heel wat wetenschappelijk
onderzoek is relatief recent.
De noodzaak tot psychiatrie in het rechtssysteem ontstond historisch vanuit de behoefte
om een onderscheid te kunnen maken of iemand wilsbekwaam is om de ernst of
strafbaarheid van een daad te beoordelen.
In het strafwetboek is er een belangrijk artikel met betrekking tot de
toerekeningsvatbaarheid. Art. 71 Sw.: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of
beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij
gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”.
De wet gaat aldus na in hoeverre een persoon verantwoordelijk is voor de gepleegde
criminele feiten. Het is de taak van de forensische psychiater om na te gaan of die
criteria al dan niet van toepassing zijn, met name:
- Het lijden aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen 1 liet tenietgaan of
controle over de daden2 zijn liet verloren
- Het gedwongen zijn door een macht die de persoon niet heeft kunnen weerstaan.
Veel mensen worden uiteindelijk niet geïnterneerd, omdat het nagaan van de
verschillende criteria zeer subjectief is. Zo kan het perfect zijn dat meerdere psychiaters
een verschillende opvatting hebben en dus niet tot dezelfde conclusie komen.
HISTORISCHE GRONDLEGGERS EN INVLOEDEN
De geschiedenis van de specialisatie is van belang om te schetsen welke knelpunten
vandaag nog bestaan.
- Cesare Lombroso3 (en zijn dochter): Heeft die theorieën ontwikkelden over
waarom iemand feiten pleegt met een zeer biologisch verhaal – het zogenaamde
biologisch determinisme (vanuit fysieke kenmerken aangeven wie crimineel is of
niet, bv. frenologie, het zogenaamd kunnen zien aan schedel of gelaat).
o Deze theorieën werden als onzin beschouwd en bevatten veel racistische
en seksistische overtuigingen. Beide personen waren bijvoorbeeld
antifeministen.
1
Niet meer in staat zijn om het onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad.
2
Zich bewust zijn van hetgeen men aan het doen is maar hier geen controle over hebben
(bv. verslaving)
3
Hoewel psychiater van opleiding, wordt hij ook beschouwd als één van de grondleggers
van de criminologie
1
, Het is belangrijk om te beseffen dat deze figuren ons idee van criminologie en forensische
psychiatrie hebben gevormd, hetgeen onze huidige blik beïnvloed.
- Emil Kraepelin: Een grondlegger van de psychiatrie die een classificatiesysteem
ontwikkelde dat ook een weerslag had op het forensische systeem (onderscheid
over wie beoordeeld kan worden voor feiten), hetgeen de basis is voor de huidige
DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).
o Hij sprak al vroeg over forensische psychiatrie als aparte tak en over de
nood om te gaan kijken wanneer iemand niet in staat voor de feiten die hij
heeft gepleegd.
o Kraepelin was ook anti-vrouwenrechten en zeer anti-LGBTQI+, wat hij in
zijn classificatiesysteem verwerkte. Homoseksualiteit is pas in de jaren ’80
uit de DSM gegaan.
- Broadmoor: Een bekend forensisch ziekenhuis in Londen (sinds 1863) dat in het
verleden de oplossing bood voor mensen die “ziek maar te gevaarlijk” waren om
gewoon in de maatschappij te behandelen. Het voorzag zo in beveiliging en
behandeling.
- Behavioral Science Unit van de FBI4: Hun werk rond profiling (psychologisch
profiel van daders maken) heeft de forensische psychiatrie in de maatschappij
gebracht, waar het vaak als gevaarlijk maar ook als fascinerend wordt gezien.
Het concept van toerekeningsvatbaarheid was vroeger al aanwezig, zelfs in de tijd van de
Egyptenaren en Grieken. Het is een vraag die altijd al in de geschiedenis van onze
rechtssystemen heeft gezeten maar het is pas recenter dat het criminologisch werkveld
(psychiater) daarbij is komen kijken. De verschuiving naar het medisch specialisme is
aldus nieuwer.
THEREPEUTIC JURISPRUDENCE (TJ)
TJ (het therapeutische of anti-therapeutische effect van het rechtssysteem) draait erom
hoe je als rechtssysteem zo weinig mogelijk schade kan toebrengen.
Het opleggen van straffen dient twee doelen: enerzijds vergelding (in het belang van de
bescherming van de maatschappij) en anderzijds preventie (hetgeen de forensische
psychiatrie belangrijk vindt).
Effect van een gevangenisstraf: mensen gewoon naar de gevangenis sturen zonder
meer, heeft een averechts, anti-therapeutisch effect. De gevangenis zelf brengt
mensen schade toe, maakt mensen ‘slechter, zorgt voor een verlies aan werk en
steunnetwerken en creëert dat deze personen terechtkomen in antisociale milieus.
De psychiatrie gaat daarentegen de crimineel als persoon behandelen en ervoor zorgen
dat die mensen beter worden en tezelfdertijd de maatschappij beschermen tegen
recidive. Het behandelen en daarmee creëren van een therapeutische omgeving
werkt preventief.
We staan hier evenwel voor uitdagingen: er zijn vaak lange wachtlijsten voor de juiste
zorg, wat betekent dat mensen langer in de gevangenis blijven en niet beter worden.
Houding: in elke stap van het traject moet volgende vraag in het achterhoofd blijven:
waar berokkenen we het minste schade mee (voor de maatschappij, omgeving,
slachtoffer(s) en dader(s) zelf). Dit vereist dat behandelaars voorbij emoties kijken, zelfs
als patiënten frustrerend gedrag stellen.
4
Met name Robert Ressler, Ann Burgess en John Douglas
2
