SOCIALE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1. DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
− Mensen zijn voortdurend bezig met nadenken over zichzelf en anderen en hoe te reageren in sociale situaties
− Volgens het idee van “The social animal”: de mens is fundamenteel sterk gericht op het sociale
o Daarom zijn we eigenlijk allemaal sociale psychologen in het dagelijks leven
2. SOCIALE PSYCHOLOGIE: DEFINITIE EN VERWANTE DISCIPLINES
2.1 DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE (ALLPORT, 1985)
Sociale psychologie = “de wetenschappelijke studie van hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen van
mensen beïnvloed worden door de aanwezigheid van anderen, én hoe wij zelf anderen beïnvloeden”
− Wat betekent “wetenschappelijke studie”?
o Het gaat om geproduceerde, overdraagbare kennis (een “kennispakketje”)
▪ Die kennis is:
• Objectief
• Systematisch geobserveerd
• Correct geregistreerd
• Gemeten op afhankelijke variabelen
• Gebaseerd op methodes die algemeen aanvaard zijn in de wetenschap
2.2 DE KRACHT VAN DE SOCIALE SITUATIE
− Wij worden continu beïnvloed door onze sociale omgeving
− Onze gedragingen, reacties… hangen sterk af van de situatie waarin we ons bevinden (nt alleen van onze
persoonlijkheid)
Het Reagan – Mondale debat (1984);
− Wat deden de onderzoekers?
o Ze manipuleerden de situatie om te achterhalen waarom Reagan
zo positief beoordeeld werd
o Er waren 3 condities:
▪ 3 verschillende versies van hetzelfde filmpje van Reagan
▪ Elke groep zag slechts één versie (1 conditie)
▪ Daarna werd de gemiddelde beoordeling van Reagan per groep berekend en in de grafiek gezet
− Wat was gemanipuleerd?
o Conditie 1: Met oneliners + publieke reactie
▪ Reagan maakte een oneliner en het publiek reageerde (lachte/applaudisseerde)
→ Hoogste, meest positieve beoordeling
Niet alleen wat Reagan zei, maar hoe de omgeving reageerde, beïnvloedde sterk hoe positief hij werd beoordeeld
Sociale reacties sturen onze oordelen.
,2.3 SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
De sociale psychologie heeft 2 verwante disciplines:
− 1) Sociologie
o Studie van groepsfactoren (bv. SES, nationaliteit, etniciteit…)
o Werkt vaak met multilevel designs:
▪ Combineert data op individueel niveau met contextvariabelen (bv. school, buurt, cultuur)
o Scheidingslijn met sociale psychologie wordt steeds dunner doorheen de jaren
− 2) Persoonlijkheidspsychologie
o Focus op het individu.
o Bestudeert cross-situationele stabiliteit:
▪ Mensen gedragen zich consistent over verschillende situaties heen
▪ Zonder die consistentie kan je niet spreken van persoonlijkheid
Relatie tot andere disciplines
Waar liggen nu de verschillen tussen sociologie, sociale psychologie en persoonlijkheidspsychologie?
o Effect van groep (Sociologie)
▪ Je bestudeert groepen in verschillende condities
▪ De variatie in gedrag wordt vooral verklaard door groepslidmaatschap
▪ Vb: Vrouwen maken (gemiddeld) meer lawaai dan mannen, ongeacht de situatie
Het is vooral de groep waartoe je behoort die je gedrag verklaart
o Effect van conditie (Sociale psychologie)
▪ Iedereen gedraagt zich anders afhankelijk van de situatie
▪ Vb: In een restaurant → stil, op een feest → luid
▪ Dit patroon geldt voor mannen én vrouwen
Het is vooral de situatie (conditie) die gedrag bepaalt — dit is gunstig voor sociale psychologie
o Effect van persoonlijkheid (persoonlijkheidspsychologie)
▪ Elke persoon gedraagt zich consistent, ongeacht de groep of situatie
▪ Gedrag is niet groepsgebonden, maar persoonsgebonden
Gedrag wordt vooral verklaard door stabiele individuele verschillen (persoonlijkheid)
o De ‘realiteit’
▪ De echte wereld is veel complexer dan de 3 aparte modellen
▪ In werkelijkheid spelen groep, situatie én persoonlijkheid tegelijk een rol
▪ Daarom zijn multilevel benaderingen vaak nodig in onderzoek
In de praktijk is gedrag een mix van wie je bent (persoon), tot welke groep je behoort (groep) en in
welke situatie je zit (conditie)
2.4 ANDERE PSYCHOLOGISCHE DOMEINEN
Domein Wat bestudeert het?
Klinische psychologie - Effect van verschillende therapieën op het verminderen van vooroordelen bij
antisociale personen
- Focus op behandeling/therapie
Persoonlijkheidspsychologie - Ontwikkelt vb vragenlijsten om mensen met sterke vooroordelen te identificeren
- Focus op stabiele kenmerken van het individu
Cognitieve psychologie - Hoe mensen denken
- Vb manipuleren van blootstelling aan een lid van een sociale categorie en
registreren van automatische gedachten
Sociale psychologie - Manipuleert verschillende soorten contact tussen allochtonen en autochtonen
- Meet het effect op vooroordelen (dus focus op sociale invloed en situatie)
,3. DE GESCHIEDENIS VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (ZELFSTUDIE)
Overzicht periodes
− 1. Beginjaren (1880–1935)
− 2. Jaren van bevestiging (1936–1960)
− 3. Groei en debat (1960–1975)
− 4. Methodologisch en inhoudelijk pluralisme (1975–heden)
− 5. 21e eeuw
3.1 DE BEGINJAREN VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (1880 -1935)
Lange voorgeschiedenis, korte wetenschappelijke geschiedenis
− Ideeën over sociaal gedrag bestonden al bij Griekse filosofen
o Thema’s zoals eigenbelang vs. gemeenschapszin
− Pas begin 20e eeuw: gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek
− Experimentele psychologie start in 1879 (Wundt, Leipzig)
o → Sociale psychologie ontwikkelt zich pas echt daarna
Theoretische pioniers
− Gustave Le Bon (1895) – Psychologie des Foules
o Bestudeerde massageweld
o Verbindt sociologische fenomenen met psychologische processen
o Kernidee:
▪ In een massa voelt men anonimiteit
▪ Verlies van persoonlijke verantwoordelijkheid
Eerste duidelijke koppeling tussen individu en sociale context
Eerste experimenten
− Norman Triplett (1897–1898)
o Observatie: fietsers rijden sneller in aanwezigheid van anderen
o Experiment met “competitiemachine” (wieltje draaien)
o Resultaat: betere prestaties in aanwezigheid van anderen
Eerste onderzoek naar sociale facilitatie
− !!! Status als “eerste experiment” betwist:
o Féré (1887) onderzocht dit eerder
o Maximillien Ringelmann (1880s)
▪ Touwtrekken
▪ In groep presteert men slechter dan alleen → Social loafing
Eerste sociaalpsychologische experimenten zijn van Franse oorsprong.
,3.2 DE JAREN VAN BEVESTIGING (1936-1960)
Historische context
− Invloed van WO II en het nazisme
o Beurscrash (1929) → jonge psychologen zoeken maatschappelijke relevantie
o 1936: oprichting Society for the Psychological Study of Social Issues (SPSSI)
▪ → Focus op maatschappelijke problemen
o 1933: machtsovername Hitler → emigratie van wetenschappers naar VS (o.a. Adorno, Fromm)
o Interesse in thema’s zoals:
▪ Geweld
▪ Vooroordelen
▪ Genocide
▪ Conformiteit
▪ Gehoorzaamheid
Sociale psychologie wordt sterk maatschappelijk gericht.
− Kurt Lewin (1890–1947)
o Vader van de sociale psychologie
o Wordt beschouwd als één van de belangrijkste grondleggers.
o Formuleerde 3 fundamentele grondbeginselen.
▪ 1. Gedrag wordt bepaald door perceptie
• Gedrag hangt af van hoe mensen de wereld waarnemen en interpreteren
• Eenzelfde situatie kan verschillend worden ervaren
• Situatie begrijpen = kijken door de ogen van de persoon
Basis voor sociale perceptie en sociale cognitie.
▪ 2. Gedrag is functie van persoon én omgeving
• Formule: B = f(P, E)
o Interne factoren (motieven, persoonlijkheid)
o Externe factoren (situatie, sociale context)
• Revolutionair in die tijd:
o Psychoanalyse → focus op interne motieven
o Behaviorisme → focus op externe prikkels
• Lewin combineerde beide perspectieven.
▪ 3. Theorie en praktijk zijn onlosmakelijk
• Motto: “Geen onderzoek zonder actie, geen actie zonder onderzoek.”
o Fundamenteel onderzoek → testen van theorieën
o Toegepast onderzoek → oplossen van maatschappelijke problemen
• Lewin stimuleerde:
o Toepassing van theorie op sociale interventies
o Onderzoek naar complexe maatschappelijke kwesties
− 1944: Oprichting Research Center for Group Dynamics (MIT)
o = Legde basis voor de “gouden jaren” van de sociale psychologie (jaren 1950).
, ENKELE BELANGRIJKE AUTEURS EN HUN BIJDRAGEN TOT DE SOCIALE PSYCHOLOGIE ROND 1950
Wetenschapper Bijdrage Terug te vinden in:
Theodor Adorno & - Publiceerden The Authoritarian Personality, een De politiek wereld (Hoofdstuk 17)
collega’s invloedrijk boek over vooroordelen en ideologische
attitudes
Gordon Allport - Publiceerde The Nature of Prejudice, een werk dat De diverse samenleving (Hoofdstuk 14)
nog altijd een bron van inspiratie is voor onderzoek
naar stereotypering, vooroordelen en
intergroepcontact
Solomon Asch - Demonstreerde de behoefte van personen om Sociale beïnvloeding (Hoofdstuk 5)
zich te conformeren aan een meerderheid
- Hij bestudeerde ook hoe men zich over anderen Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
een beeld vormt
Leon Festinger - Ontwikkelde de sociale vergelijkingstheorie, die Het sociale zelf (Hoofdstuk 3)
handelt over hoe men zichzelf leert kennen door
zich met anderen te vergelijken Attitudes (Hoofdstuk 7)
- Ontwikkelde de cognitieve dissonantietheorie, die
de behoefte aan consistentie tussen cognities en
gedrag bestudeert
Fritz Heider - Ontwikkelde de attributietheorie, die zich Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
bezighoudt met hoe personen oorzaken
toeschrijven aan eigen gedrag aan andermans Interpersoonlijke relaties (Hoofdstuk 8)
gedrag
- Introduceerde de balanstheorie, die de behoefte
aan consistentie tussen gedachten, gevoelens en
sociale relaties bestudeert
Carl Hovland & collega’s - Voerden experimenten uit over attitudes en Attitudes (Hoofdstuk 7)
overtuigende communicatie
Harold Kelley - Ontwikkelde de attributietheorie Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
- Bestudeerde hoe men de kosten en baten van
sociale relaties analyseert Interpersoonlijke relaties (Hoofdstuk 8)
3.3 GROEI EN DEBAT (1960-1975)
Periode van groei en enthousiasme
− Na de institutionele bevestiging kende de sociale psychologie een sterke uitbreiding.
− Nieuwe onderzoeksthema’s
o Agressie (Berkowitz & Lepage, 1967)
o Lichamelijke aantrekkelijkheid & liefde (Berscheid & Hatfield)
o Stress (Lazarus, 1966)
Grote productiviteit en uitbreiding naar diverse domeinen van sociaal gedrag.
Maatschappelijke context
−De jaren ’60 waren sociaal en politiek onrustig:
o Stedelijk geweld
o Burgerrechtenbeweging
o Emancipatie van vrouwen en minderheden
o Vietnamoorlog
− Sociaalpsychologen werden betrokken bij maatschappelijke vraagstukken, maar:
o Problemen bleven bestaan
o Wetenschap leek geen sluitende oplossingen te bieden
Dit leidde tot crisis, twijfel en debat.
Reactie van voorstanders:
− Experimenten zijn wel degelijk ethisch en resultaten zijn valide
− Theorieën hebben brede toepasbaarheid (McGuire, 1967)
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1. DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
− Mensen zijn voortdurend bezig met nadenken over zichzelf en anderen en hoe te reageren in sociale situaties
− Volgens het idee van “The social animal”: de mens is fundamenteel sterk gericht op het sociale
o Daarom zijn we eigenlijk allemaal sociale psychologen in het dagelijks leven
2. SOCIALE PSYCHOLOGIE: DEFINITIE EN VERWANTE DISCIPLINES
2.1 DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE (ALLPORT, 1985)
Sociale psychologie = “de wetenschappelijke studie van hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen van
mensen beïnvloed worden door de aanwezigheid van anderen, én hoe wij zelf anderen beïnvloeden”
− Wat betekent “wetenschappelijke studie”?
o Het gaat om geproduceerde, overdraagbare kennis (een “kennispakketje”)
▪ Die kennis is:
• Objectief
• Systematisch geobserveerd
• Correct geregistreerd
• Gemeten op afhankelijke variabelen
• Gebaseerd op methodes die algemeen aanvaard zijn in de wetenschap
2.2 DE KRACHT VAN DE SOCIALE SITUATIE
− Wij worden continu beïnvloed door onze sociale omgeving
− Onze gedragingen, reacties… hangen sterk af van de situatie waarin we ons bevinden (nt alleen van onze
persoonlijkheid)
Het Reagan – Mondale debat (1984);
− Wat deden de onderzoekers?
o Ze manipuleerden de situatie om te achterhalen waarom Reagan
zo positief beoordeeld werd
o Er waren 3 condities:
▪ 3 verschillende versies van hetzelfde filmpje van Reagan
▪ Elke groep zag slechts één versie (1 conditie)
▪ Daarna werd de gemiddelde beoordeling van Reagan per groep berekend en in de grafiek gezet
− Wat was gemanipuleerd?
o Conditie 1: Met oneliners + publieke reactie
▪ Reagan maakte een oneliner en het publiek reageerde (lachte/applaudisseerde)
→ Hoogste, meest positieve beoordeling
Niet alleen wat Reagan zei, maar hoe de omgeving reageerde, beïnvloedde sterk hoe positief hij werd beoordeeld
Sociale reacties sturen onze oordelen.
,2.3 SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
De sociale psychologie heeft 2 verwante disciplines:
− 1) Sociologie
o Studie van groepsfactoren (bv. SES, nationaliteit, etniciteit…)
o Werkt vaak met multilevel designs:
▪ Combineert data op individueel niveau met contextvariabelen (bv. school, buurt, cultuur)
o Scheidingslijn met sociale psychologie wordt steeds dunner doorheen de jaren
− 2) Persoonlijkheidspsychologie
o Focus op het individu.
o Bestudeert cross-situationele stabiliteit:
▪ Mensen gedragen zich consistent over verschillende situaties heen
▪ Zonder die consistentie kan je niet spreken van persoonlijkheid
Relatie tot andere disciplines
Waar liggen nu de verschillen tussen sociologie, sociale psychologie en persoonlijkheidspsychologie?
o Effect van groep (Sociologie)
▪ Je bestudeert groepen in verschillende condities
▪ De variatie in gedrag wordt vooral verklaard door groepslidmaatschap
▪ Vb: Vrouwen maken (gemiddeld) meer lawaai dan mannen, ongeacht de situatie
Het is vooral de groep waartoe je behoort die je gedrag verklaart
o Effect van conditie (Sociale psychologie)
▪ Iedereen gedraagt zich anders afhankelijk van de situatie
▪ Vb: In een restaurant → stil, op een feest → luid
▪ Dit patroon geldt voor mannen én vrouwen
Het is vooral de situatie (conditie) die gedrag bepaalt — dit is gunstig voor sociale psychologie
o Effect van persoonlijkheid (persoonlijkheidspsychologie)
▪ Elke persoon gedraagt zich consistent, ongeacht de groep of situatie
▪ Gedrag is niet groepsgebonden, maar persoonsgebonden
Gedrag wordt vooral verklaard door stabiele individuele verschillen (persoonlijkheid)
o De ‘realiteit’
▪ De echte wereld is veel complexer dan de 3 aparte modellen
▪ In werkelijkheid spelen groep, situatie én persoonlijkheid tegelijk een rol
▪ Daarom zijn multilevel benaderingen vaak nodig in onderzoek
In de praktijk is gedrag een mix van wie je bent (persoon), tot welke groep je behoort (groep) en in
welke situatie je zit (conditie)
2.4 ANDERE PSYCHOLOGISCHE DOMEINEN
Domein Wat bestudeert het?
Klinische psychologie - Effect van verschillende therapieën op het verminderen van vooroordelen bij
antisociale personen
- Focus op behandeling/therapie
Persoonlijkheidspsychologie - Ontwikkelt vb vragenlijsten om mensen met sterke vooroordelen te identificeren
- Focus op stabiele kenmerken van het individu
Cognitieve psychologie - Hoe mensen denken
- Vb manipuleren van blootstelling aan een lid van een sociale categorie en
registreren van automatische gedachten
Sociale psychologie - Manipuleert verschillende soorten contact tussen allochtonen en autochtonen
- Meet het effect op vooroordelen (dus focus op sociale invloed en situatie)
,3. DE GESCHIEDENIS VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (ZELFSTUDIE)
Overzicht periodes
− 1. Beginjaren (1880–1935)
− 2. Jaren van bevestiging (1936–1960)
− 3. Groei en debat (1960–1975)
− 4. Methodologisch en inhoudelijk pluralisme (1975–heden)
− 5. 21e eeuw
3.1 DE BEGINJAREN VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (1880 -1935)
Lange voorgeschiedenis, korte wetenschappelijke geschiedenis
− Ideeën over sociaal gedrag bestonden al bij Griekse filosofen
o Thema’s zoals eigenbelang vs. gemeenschapszin
− Pas begin 20e eeuw: gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek
− Experimentele psychologie start in 1879 (Wundt, Leipzig)
o → Sociale psychologie ontwikkelt zich pas echt daarna
Theoretische pioniers
− Gustave Le Bon (1895) – Psychologie des Foules
o Bestudeerde massageweld
o Verbindt sociologische fenomenen met psychologische processen
o Kernidee:
▪ In een massa voelt men anonimiteit
▪ Verlies van persoonlijke verantwoordelijkheid
Eerste duidelijke koppeling tussen individu en sociale context
Eerste experimenten
− Norman Triplett (1897–1898)
o Observatie: fietsers rijden sneller in aanwezigheid van anderen
o Experiment met “competitiemachine” (wieltje draaien)
o Resultaat: betere prestaties in aanwezigheid van anderen
Eerste onderzoek naar sociale facilitatie
− !!! Status als “eerste experiment” betwist:
o Féré (1887) onderzocht dit eerder
o Maximillien Ringelmann (1880s)
▪ Touwtrekken
▪ In groep presteert men slechter dan alleen → Social loafing
Eerste sociaalpsychologische experimenten zijn van Franse oorsprong.
,3.2 DE JAREN VAN BEVESTIGING (1936-1960)
Historische context
− Invloed van WO II en het nazisme
o Beurscrash (1929) → jonge psychologen zoeken maatschappelijke relevantie
o 1936: oprichting Society for the Psychological Study of Social Issues (SPSSI)
▪ → Focus op maatschappelijke problemen
o 1933: machtsovername Hitler → emigratie van wetenschappers naar VS (o.a. Adorno, Fromm)
o Interesse in thema’s zoals:
▪ Geweld
▪ Vooroordelen
▪ Genocide
▪ Conformiteit
▪ Gehoorzaamheid
Sociale psychologie wordt sterk maatschappelijk gericht.
− Kurt Lewin (1890–1947)
o Vader van de sociale psychologie
o Wordt beschouwd als één van de belangrijkste grondleggers.
o Formuleerde 3 fundamentele grondbeginselen.
▪ 1. Gedrag wordt bepaald door perceptie
• Gedrag hangt af van hoe mensen de wereld waarnemen en interpreteren
• Eenzelfde situatie kan verschillend worden ervaren
• Situatie begrijpen = kijken door de ogen van de persoon
Basis voor sociale perceptie en sociale cognitie.
▪ 2. Gedrag is functie van persoon én omgeving
• Formule: B = f(P, E)
o Interne factoren (motieven, persoonlijkheid)
o Externe factoren (situatie, sociale context)
• Revolutionair in die tijd:
o Psychoanalyse → focus op interne motieven
o Behaviorisme → focus op externe prikkels
• Lewin combineerde beide perspectieven.
▪ 3. Theorie en praktijk zijn onlosmakelijk
• Motto: “Geen onderzoek zonder actie, geen actie zonder onderzoek.”
o Fundamenteel onderzoek → testen van theorieën
o Toegepast onderzoek → oplossen van maatschappelijke problemen
• Lewin stimuleerde:
o Toepassing van theorie op sociale interventies
o Onderzoek naar complexe maatschappelijke kwesties
− 1944: Oprichting Research Center for Group Dynamics (MIT)
o = Legde basis voor de “gouden jaren” van de sociale psychologie (jaren 1950).
, ENKELE BELANGRIJKE AUTEURS EN HUN BIJDRAGEN TOT DE SOCIALE PSYCHOLOGIE ROND 1950
Wetenschapper Bijdrage Terug te vinden in:
Theodor Adorno & - Publiceerden The Authoritarian Personality, een De politiek wereld (Hoofdstuk 17)
collega’s invloedrijk boek over vooroordelen en ideologische
attitudes
Gordon Allport - Publiceerde The Nature of Prejudice, een werk dat De diverse samenleving (Hoofdstuk 14)
nog altijd een bron van inspiratie is voor onderzoek
naar stereotypering, vooroordelen en
intergroepcontact
Solomon Asch - Demonstreerde de behoefte van personen om Sociale beïnvloeding (Hoofdstuk 5)
zich te conformeren aan een meerderheid
- Hij bestudeerde ook hoe men zich over anderen Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
een beeld vormt
Leon Festinger - Ontwikkelde de sociale vergelijkingstheorie, die Het sociale zelf (Hoofdstuk 3)
handelt over hoe men zichzelf leert kennen door
zich met anderen te vergelijken Attitudes (Hoofdstuk 7)
- Ontwikkelde de cognitieve dissonantietheorie, die
de behoefte aan consistentie tussen cognities en
gedrag bestudeert
Fritz Heider - Ontwikkelde de attributietheorie, die zich Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
bezighoudt met hoe personen oorzaken
toeschrijven aan eigen gedrag aan andermans Interpersoonlijke relaties (Hoofdstuk 8)
gedrag
- Introduceerde de balanstheorie, die de behoefte
aan consistentie tussen gedachten, gevoelens en
sociale relaties bestudeert
Carl Hovland & collega’s - Voerden experimenten uit over attitudes en Attitudes (Hoofdstuk 7)
overtuigende communicatie
Harold Kelley - Ontwikkelde de attributietheorie Sociale perceptie (Hoofdstuk 4)
- Bestudeerde hoe men de kosten en baten van
sociale relaties analyseert Interpersoonlijke relaties (Hoofdstuk 8)
3.3 GROEI EN DEBAT (1960-1975)
Periode van groei en enthousiasme
− Na de institutionele bevestiging kende de sociale psychologie een sterke uitbreiding.
− Nieuwe onderzoeksthema’s
o Agressie (Berkowitz & Lepage, 1967)
o Lichamelijke aantrekkelijkheid & liefde (Berscheid & Hatfield)
o Stress (Lazarus, 1966)
Grote productiviteit en uitbreiding naar diverse domeinen van sociaal gedrag.
Maatschappelijke context
−De jaren ’60 waren sociaal en politiek onrustig:
o Stedelijk geweld
o Burgerrechtenbeweging
o Emancipatie van vrouwen en minderheden
o Vietnamoorlog
− Sociaalpsychologen werden betrokken bij maatschappelijke vraagstukken, maar:
o Problemen bleven bestaan
o Wetenschap leek geen sluitende oplossingen te bieden
Dit leidde tot crisis, twijfel en debat.
Reactie van voorstanders:
− Experimenten zijn wel degelijk ethisch en resultaten zijn valide
− Theorieën hebben brede toepasbaarheid (McGuire, 1967)
