PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
HC 1: WAT IS PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE?
• Allemaal amateur “persoonlijkheidspsychologen”
• Trekbeschrijvende adjectieven
o Innerlijke kwaliteit (bv. bedachtzaam)
o Effect op anderen (bv. humoristisch)
o Positie t.o.v. anderen (bv. dominant) Aspecten van
o Wensen of verlangens (bv. ambitieus) persoonlijkheid
o Aard van verwezenlijkingen (bv. creatief)
o Strategieën om doelen te bereiken (bv. bedrieglijk)
01. PERSOONLIJKHEID GEDEFINIEERD
Persoonlijkheid is de reeks van psychologische eigenschappen (1) en mechanismen (2)
binnen het individu (3), die georganiseerd en relatief duurzaam zijn (4), en die van invloed is (5)
op iemands interactie met (6) en aanpassing aan (7) de intrapsychische, fysieke en sociale
omgeving (8).
1. Psychologische eigenschappen (persoonlijkheidstrekken)
• Verschillen én gelijkenissen tussen mensen
• Beschrijven algemene neigingen van een persoon
Onderzoek naar persoonlijkheidstrekken
• Hoeveel trekken zijn er?
• Hoe zijn deze trekken georganiseerd?
• Wat is de herkomst van trekken?
• Wat zijn de correlaties en gevolgen van trekken?
Nut van psychologische eigenschappen
• Beschrijven
o Mensen beschrijven aan de hand van persoonlijkheidskenmerken
• Verklaren
• Voorspellen
o Bv. in welke werksector zal iemand gelukkig zijn?
→ Persoonlijkheid begrijpen
In welke situaties zou het nuttig zijn om dit te weten? → Bv. hoe groot is de kans dat iemand
iets doet, werkcontext, begeleidingscontext
2. Mechanismen
Psychologische mechanismen
= Proces (bestaat uit):
Input (Bv: mailtje van een werkfeestje wordt verstuurd) → beslissingsregels (ALS…DAN…)
(extravert persoon: “als er zoveel volk is dan zal het zeker gezellig worden) – (introvert: als mijn
collega’s die ik ken komen dan ga ik ook)→ Outputs (extravert: meteen antwoorden dat je
komt) – (introvert: niet onmiddellijk antwoorden maar afwachten)
Gevaar (op straat wordt iemand lastig gevallen)→ Als moedig, dan gevaar aangaan. Als laf,
dan gevaar ontvluchten (als er iemand in gevaar is dan help ik)→ Confrontatie aangaan,
vermijden / vluchten (spreek de persoon aan)
3. Binnen het individu
• Meenemen doorheen de tijd en situaties
• Gevoel dezelfde persoonlijkheid te houden
• “Ontsnappen” aan persoonlijkheid
o Echter op termijn: eigen persoonlijkheid herkennen in voorkeuren, keuzes en
beslissingen.
1
, 4. Georganiseerd en relatief duurzaam
• Persoonlijkheid is georganiseerd omdat de mechanismen en trekken op een
samenhangende manier aan elkaar gelinkt zijn.
o Bv. je bent gedreven en ook een levensgenieter, wat niet altijd goed samengaat.
Dit kan zich uiten dat ze in verschillende momenten op een andere voorgrond
komen, bv. in de vakantie / examenperiode
• Persoonlijkheidstrekken zijn duurzaam doorheen de tijd en consistent over situaties,
vooral in de volwassenheid.
o Niet perfect, maar voldoende consistentie
5. Beinvloed
Invloedrijke krachten op ons leven
• Hoe we ons gedragen
• Hoe we denken over onszelf en de wereld
• Hoe we ons voelen
• Welke situaties we opzoeken
• Welke doelen we nastreven
• Hoe we reageren
6. Interacties met
Persoon-omgevingsinteracties
• Perceptie
• Selectie
o Illusie van controle: Bv. een bus heeft vertraging
• Evocatie
o Dingen uitlokken bij anderen (Bv. een lach)
• Manipulatie (niet perse negatief)
7. Aanpassing aan
• Aanpassingsvermogen bij de uitdagingen en problemen die we in het leven
tegenkomen.
• Menselijk gedrag is doelgericht, functioneel en betekenisvol.
• Kennis over de consequenties van (gestoord) gedrag helpt ons om een beter begrip te
krijgen van de functionele eigenschappen van persoonlijkheid.
8. De omgeving
• Fysieke omgeving
• Sociale omgeving
• Intrapsychische omgeving
o De binnenkant, invloed op cognitieve zelfprocessen, zelfvertrouwen, …
02. DRIE NIVEAUS VAN PERSOONLIJKHEIDSONDERZOEK
• Menselijke aard
o Trekken en mechanismen die typisch zijn voor (bijna) iedereen
o Bv. theorie van Freud, Big 5
• Individuele- en groepsverschillen
o Individuele verschillen: hoe iemand is zoals sommige anderen
o Groepsverschillen: gemeenschappelijke persoonlijkheidseigenschappen voor
een groep mensen
• Individuele uniciteit (de enkeling)
o Nomothetisch- vs. Idiografisch onderzoek
o Nomothetisch: statistisch onderzoek, Bv: zelfrapportagevragenlijst → score
vergelijken met normgroepen
o Idiografisch: case studie, levensverhaal uitpluizen
2
,03. TOEN EN NU
• Grote (klassieke) persoonlijkheidstheorieën
o Bv. persoonlijkheidsstructuur Sigmund Freud (id, ego, superego)
o Focussen op menselijke aard in het algemeen (universeel)
• Hedendaags onderzoek
o Focus op individuele- en groepsverschillen
o Veel verschillende onderzoekdomeinen: extraversie vs. introversie, man vs.
vrouw, individualistisch vs. collectieve cultuur, …
Hoe kunnen we een totaal omvattend beeld krijgen van persoonlijkheidsonderzoek?
04. ZES KENNISDOMEINEN
Een kennisdomein is een gespecialiseerd gebied van wetenschap, waarin psychologen
hebben gefocust op het bestuderen van specifieke en beperkte aspecten van de menselijke
aard.
Elk kennisdomein ontwikkelde
• Eigen methodes van vraagstelling
• Een basis van kennis
• Theoretische verklaringen voor persoonlijkheid
1. Dispositioneel domein: aangeboren/verworven trekken
o Handelt over de manieren waarop individuen geneigd zijn zich te gedragen en
waarom dit van elkaar verschilt
o Raakt alle andere domeinen
o Doel = identificeren van de belangrijkste manieren waarop mensen verschillen
en de herkomst, evolutie en instandhouding hiervan
2. Biologisch domein: biologische gebeurtenissen
Basisassumptie = mensen zijn een verzameling van biologische systemen die voorzien
in de bouwstenen voor gedrag, gedachten en emoties.
o Genetica
o Psychofysiologie
▪ Deelgebied binnen psychologie dat bezighoudt met fysiologische
grondslagen van psychologische processen, waaronder de
persoonlijkheid. → Corticale arousal en neurotransmitters,
hartrespons, de veerkracht van het zenuwstelsel, pijntolerantie,
circadiane ritmes (of je nu een ochtend- of een avondmens bent) en
de verbanden tussen hormonen, zoals testosteron, en de
persoonlijkheid.
o Evolutie
3. Intrapsychisch domein: innerlijke conflicten
o Handelt over mentale mechanismen van persoonlijkheid die onbewust
manifesteren.
o Freuds klassieke theorie van psychoanalyse
o Seksuele en agressieve instincten
o Defensiemechanismen
o Modern: motivationele psychologie
4. Cognitief domein:
Handelt over cognitieve en subjectieve ervaringen zoals gedachten, gevoelens,
overtuigingen en verlangens.
o Zelfconcept
o Intelligentie
o Doelen
o Emoties
3
, 5. Sociaal domein: sociaal, cultuur en gender
Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door de sociale en culturele context.
o Sociale interactie
o Geslacht en gender
o Cultuur
6. Aanpassingsdomein: omgaan met uitdagingen van het leven
Persoonlijkheid speelt een sleutelrol in hoe we omgaan met, ons aanpassen aan en
ons afstemmen op de gebeurtenissen in ons leven.
o Gezondheid en welzijn
o Persoonlijkheidsstoornissen
05. PERSOONLIJKHEIDSTHEORIEËN
• Een goede theorie vervult drie doelen:
o Voorziet in een gids voor onderzoekers
o Structureert bekende bevindingen
o Maakt voorspellingen
• Theorieën vs. Overtuigingen
o Theorie: altijd empirisch onderzocht en onderbouwt
o Overtuiging: kan een houvast zijn, maar geen empirische onderbouwing
• Wat is de plaats van klinisch oordeel?
Vijf wetenschappelijke criteria om persoonlijkheidstheorieën te evalueren binnen de zes
kennisdomeinen: (niet elke theorie heeft ze allemaal)
• Begrijpbaarheid (volledigheid)
o Uitleggen waarom iets zo is
• Heuristische waarde
o Zorgt het ervoor dat er nog meer onderzoeken worden gevoerd?
• Testbaarheid
o Is het in een onderzoek te gieten?
• Spaarzaamheid
o Zo simpel mogelijk, weinig assumpties
• Compatibiliteit en integratie
o Nieuwe theorie moet niet ingaan tegen wat er al geweten is
• Momenteel geen grote uniforme persoonlijkheidstheorie die alles verbind
• Deze zou de zes kennisdomeinen moeten integreren
HC 2: WAT IS PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE?
PERSOONLIJKHEID ONDERZOEKEN
Een bedrijf zoekt een nieuwe algemeen directeur.
(1) Wat zou je graag van de kandidaten te weten komen op vlak van persoonlijkheid?
Stressbestendigheid, leiderschap, flexibiliteit,…
(2) Op welke manier zou je deze gegevens verzamelen?
Interview, sollicitatie, rollenspel, vragenlijst,…
01. ONDERZOEKSGEGEVENS
• Zelfrapportage (Self-report Data of S-Data)
o Waarom?
• Meest evident
• Expert over zichzelf: gevoelens, gedachten, verlangens, overtuigingen,
doelen, zelfbeeld, perceptie, …
o Vormen?
• Vragenlijst, Interview, Dagboek
4
HC 1: WAT IS PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE?
• Allemaal amateur “persoonlijkheidspsychologen”
• Trekbeschrijvende adjectieven
o Innerlijke kwaliteit (bv. bedachtzaam)
o Effect op anderen (bv. humoristisch)
o Positie t.o.v. anderen (bv. dominant) Aspecten van
o Wensen of verlangens (bv. ambitieus) persoonlijkheid
o Aard van verwezenlijkingen (bv. creatief)
o Strategieën om doelen te bereiken (bv. bedrieglijk)
01. PERSOONLIJKHEID GEDEFINIEERD
Persoonlijkheid is de reeks van psychologische eigenschappen (1) en mechanismen (2)
binnen het individu (3), die georganiseerd en relatief duurzaam zijn (4), en die van invloed is (5)
op iemands interactie met (6) en aanpassing aan (7) de intrapsychische, fysieke en sociale
omgeving (8).
1. Psychologische eigenschappen (persoonlijkheidstrekken)
• Verschillen én gelijkenissen tussen mensen
• Beschrijven algemene neigingen van een persoon
Onderzoek naar persoonlijkheidstrekken
• Hoeveel trekken zijn er?
• Hoe zijn deze trekken georganiseerd?
• Wat is de herkomst van trekken?
• Wat zijn de correlaties en gevolgen van trekken?
Nut van psychologische eigenschappen
• Beschrijven
o Mensen beschrijven aan de hand van persoonlijkheidskenmerken
• Verklaren
• Voorspellen
o Bv. in welke werksector zal iemand gelukkig zijn?
→ Persoonlijkheid begrijpen
In welke situaties zou het nuttig zijn om dit te weten? → Bv. hoe groot is de kans dat iemand
iets doet, werkcontext, begeleidingscontext
2. Mechanismen
Psychologische mechanismen
= Proces (bestaat uit):
Input (Bv: mailtje van een werkfeestje wordt verstuurd) → beslissingsregels (ALS…DAN…)
(extravert persoon: “als er zoveel volk is dan zal het zeker gezellig worden) – (introvert: als mijn
collega’s die ik ken komen dan ga ik ook)→ Outputs (extravert: meteen antwoorden dat je
komt) – (introvert: niet onmiddellijk antwoorden maar afwachten)
Gevaar (op straat wordt iemand lastig gevallen)→ Als moedig, dan gevaar aangaan. Als laf,
dan gevaar ontvluchten (als er iemand in gevaar is dan help ik)→ Confrontatie aangaan,
vermijden / vluchten (spreek de persoon aan)
3. Binnen het individu
• Meenemen doorheen de tijd en situaties
• Gevoel dezelfde persoonlijkheid te houden
• “Ontsnappen” aan persoonlijkheid
o Echter op termijn: eigen persoonlijkheid herkennen in voorkeuren, keuzes en
beslissingen.
1
, 4. Georganiseerd en relatief duurzaam
• Persoonlijkheid is georganiseerd omdat de mechanismen en trekken op een
samenhangende manier aan elkaar gelinkt zijn.
o Bv. je bent gedreven en ook een levensgenieter, wat niet altijd goed samengaat.
Dit kan zich uiten dat ze in verschillende momenten op een andere voorgrond
komen, bv. in de vakantie / examenperiode
• Persoonlijkheidstrekken zijn duurzaam doorheen de tijd en consistent over situaties,
vooral in de volwassenheid.
o Niet perfect, maar voldoende consistentie
5. Beinvloed
Invloedrijke krachten op ons leven
• Hoe we ons gedragen
• Hoe we denken over onszelf en de wereld
• Hoe we ons voelen
• Welke situaties we opzoeken
• Welke doelen we nastreven
• Hoe we reageren
6. Interacties met
Persoon-omgevingsinteracties
• Perceptie
• Selectie
o Illusie van controle: Bv. een bus heeft vertraging
• Evocatie
o Dingen uitlokken bij anderen (Bv. een lach)
• Manipulatie (niet perse negatief)
7. Aanpassing aan
• Aanpassingsvermogen bij de uitdagingen en problemen die we in het leven
tegenkomen.
• Menselijk gedrag is doelgericht, functioneel en betekenisvol.
• Kennis over de consequenties van (gestoord) gedrag helpt ons om een beter begrip te
krijgen van de functionele eigenschappen van persoonlijkheid.
8. De omgeving
• Fysieke omgeving
• Sociale omgeving
• Intrapsychische omgeving
o De binnenkant, invloed op cognitieve zelfprocessen, zelfvertrouwen, …
02. DRIE NIVEAUS VAN PERSOONLIJKHEIDSONDERZOEK
• Menselijke aard
o Trekken en mechanismen die typisch zijn voor (bijna) iedereen
o Bv. theorie van Freud, Big 5
• Individuele- en groepsverschillen
o Individuele verschillen: hoe iemand is zoals sommige anderen
o Groepsverschillen: gemeenschappelijke persoonlijkheidseigenschappen voor
een groep mensen
• Individuele uniciteit (de enkeling)
o Nomothetisch- vs. Idiografisch onderzoek
o Nomothetisch: statistisch onderzoek, Bv: zelfrapportagevragenlijst → score
vergelijken met normgroepen
o Idiografisch: case studie, levensverhaal uitpluizen
2
,03. TOEN EN NU
• Grote (klassieke) persoonlijkheidstheorieën
o Bv. persoonlijkheidsstructuur Sigmund Freud (id, ego, superego)
o Focussen op menselijke aard in het algemeen (universeel)
• Hedendaags onderzoek
o Focus op individuele- en groepsverschillen
o Veel verschillende onderzoekdomeinen: extraversie vs. introversie, man vs.
vrouw, individualistisch vs. collectieve cultuur, …
Hoe kunnen we een totaal omvattend beeld krijgen van persoonlijkheidsonderzoek?
04. ZES KENNISDOMEINEN
Een kennisdomein is een gespecialiseerd gebied van wetenschap, waarin psychologen
hebben gefocust op het bestuderen van specifieke en beperkte aspecten van de menselijke
aard.
Elk kennisdomein ontwikkelde
• Eigen methodes van vraagstelling
• Een basis van kennis
• Theoretische verklaringen voor persoonlijkheid
1. Dispositioneel domein: aangeboren/verworven trekken
o Handelt over de manieren waarop individuen geneigd zijn zich te gedragen en
waarom dit van elkaar verschilt
o Raakt alle andere domeinen
o Doel = identificeren van de belangrijkste manieren waarop mensen verschillen
en de herkomst, evolutie en instandhouding hiervan
2. Biologisch domein: biologische gebeurtenissen
Basisassumptie = mensen zijn een verzameling van biologische systemen die voorzien
in de bouwstenen voor gedrag, gedachten en emoties.
o Genetica
o Psychofysiologie
▪ Deelgebied binnen psychologie dat bezighoudt met fysiologische
grondslagen van psychologische processen, waaronder de
persoonlijkheid. → Corticale arousal en neurotransmitters,
hartrespons, de veerkracht van het zenuwstelsel, pijntolerantie,
circadiane ritmes (of je nu een ochtend- of een avondmens bent) en
de verbanden tussen hormonen, zoals testosteron, en de
persoonlijkheid.
o Evolutie
3. Intrapsychisch domein: innerlijke conflicten
o Handelt over mentale mechanismen van persoonlijkheid die onbewust
manifesteren.
o Freuds klassieke theorie van psychoanalyse
o Seksuele en agressieve instincten
o Defensiemechanismen
o Modern: motivationele psychologie
4. Cognitief domein:
Handelt over cognitieve en subjectieve ervaringen zoals gedachten, gevoelens,
overtuigingen en verlangens.
o Zelfconcept
o Intelligentie
o Doelen
o Emoties
3
, 5. Sociaal domein: sociaal, cultuur en gender
Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door de sociale en culturele context.
o Sociale interactie
o Geslacht en gender
o Cultuur
6. Aanpassingsdomein: omgaan met uitdagingen van het leven
Persoonlijkheid speelt een sleutelrol in hoe we omgaan met, ons aanpassen aan en
ons afstemmen op de gebeurtenissen in ons leven.
o Gezondheid en welzijn
o Persoonlijkheidsstoornissen
05. PERSOONLIJKHEIDSTHEORIEËN
• Een goede theorie vervult drie doelen:
o Voorziet in een gids voor onderzoekers
o Structureert bekende bevindingen
o Maakt voorspellingen
• Theorieën vs. Overtuigingen
o Theorie: altijd empirisch onderzocht en onderbouwt
o Overtuiging: kan een houvast zijn, maar geen empirische onderbouwing
• Wat is de plaats van klinisch oordeel?
Vijf wetenschappelijke criteria om persoonlijkheidstheorieën te evalueren binnen de zes
kennisdomeinen: (niet elke theorie heeft ze allemaal)
• Begrijpbaarheid (volledigheid)
o Uitleggen waarom iets zo is
• Heuristische waarde
o Zorgt het ervoor dat er nog meer onderzoeken worden gevoerd?
• Testbaarheid
o Is het in een onderzoek te gieten?
• Spaarzaamheid
o Zo simpel mogelijk, weinig assumpties
• Compatibiliteit en integratie
o Nieuwe theorie moet niet ingaan tegen wat er al geweten is
• Momenteel geen grote uniforme persoonlijkheidstheorie die alles verbind
• Deze zou de zes kennisdomeinen moeten integreren
HC 2: WAT IS PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE?
PERSOONLIJKHEID ONDERZOEKEN
Een bedrijf zoekt een nieuwe algemeen directeur.
(1) Wat zou je graag van de kandidaten te weten komen op vlak van persoonlijkheid?
Stressbestendigheid, leiderschap, flexibiliteit,…
(2) Op welke manier zou je deze gegevens verzamelen?
Interview, sollicitatie, rollenspel, vragenlijst,…
01. ONDERZOEKSGEGEVENS
• Zelfrapportage (Self-report Data of S-Data)
o Waarom?
• Meest evident
• Expert over zichzelf: gevoelens, gedachten, verlangens, overtuigingen,
doelen, zelfbeeld, perceptie, …
o Vormen?
• Vragenlijst, Interview, Dagboek
4
