Samenvatting Spoed & IZ| VIVES | 2025/26

Omgaan met psychosen op spoed
Toestandsbeel - Verstoord contact met de realiteit
d - Kan geleidelijk beginnen of heel acuut beginnen
Klinisch beeld - Waaier aan symptomen
- Grote variatie qua voorkomen, frequentie, ernst, invloed op
functioneren
Positieve - Hallucinaties (zintuigelijk)
symptomen - Wanen (inhoudenlijke denkstoornis)
 Paranoia = overtuigd dat mensen of zaken hun kwaad willen doen
 Betrekkingswanen
 Beïnvloedingswanen = denken dat je alles kan sturen, gedachten
kan lezen,…
 Grootheidswanen of megalomanie
 Verliefdheidswanen = overtuigd zijn dat iemand verliefd is, vaak
stalkers
 Nihilistische wanen = de wereld zal vergaan
Negatieve - Formele en inhoudelijke denkstoornissen
symptomen  Verwardheid = onsamenhangend
 Concentratieproblemen
 Problemen met verwarde of onbegrijpelijke taal  eenvoudige
taal spreken
 Geen ziekte-inzicht  als ze naar spoed komen is dit omdat ze
moeten van anderen of omdat het voor hen een veilige situatie is
(ze zijn zich er niet van bewust dat ze ziek zijn)
 Onlogische associaties of cognitieve stoornissen
- Gedragsstoornissen
 Oogcontact vermijden of dwars door je kijken
 Bizar gedrag en agitatie – geen veilig gevoel
- Bewegingsstoornissen
 Vertraagd of starre houding – katatonie (volledig stilstaan)
 Of juist bewegingsdrang
- Gevoelsstoornissen
 Geen emoties of extreem angstig – weinig mimiek
 Inadequaat reageren – vb. lachen in triestige situatie, bizarre
glimlach,…
Bij wie vooral Eerste psychose:
- Meest bij jongens tussen 16-25j (adolescentie/jongvolwassene)
- En bij een vrouw die net in de menopauze komt
Signalen die voorbode zijn voor psychose = prodromen
Proces:
- Hoe langer iemand psychotisch is zonder behandeling, hoe
resistenter ze zijn tegen medicatie
- Het normaal functioneren gaat ook geleidelijk aan naar beneden
iedere keer nadat ze psychotisch geweest zijn
- Veel verlies – rouw (ook bij context)
- Suïcide als opmaak van levensbalans
Prodromen - Meer lichamelijke klachten (hoofdpijn,…)
- Verminderde slaap / verminderde zelfzorg
- Zich meer gaan afzonderen
- Meer gaan piekeren
- Meer prikkelbaar
- Meer wantrouwig zijn
- Verminderde interesses, vrienden laten vallen
- Urenlang liggen staren in bed / rusteloosheid

,Delier, manie, - Acute psychose = verliezen contact met de werkelijkheid.
intoxicatie,… Voornaamste symptomen zijn wanen en hallucinaties
- Manie = persoon is uitgelaten, hyperactief, niet te stuiten 
euforisch, rusteloos, opgewonden en heeft weinig slaap nodig
- Delirium = een plotse verwardheid door een stoornis in de hersenen,
meestal het gevolg van een intoxicatie (drugs, alcohol)
- Agitatie = bij een demente persoon uit zich vooral door onrust,
kwaadheid, niet meer kunnen stil zitten, roepen,…
Probleem? - Doorgaans weinig informatie
 Locatie waar de persoon werd opgepikt
 Timing, plots, tijdje bezig,…
 Hoe zag de pick-up locatie eruit: sporen van druggebruik,
medicatie,…
 Hoe was de toestand van de pt op de locatie
 Weet van vroegere opstoten, antecedenten, al in behandeling
(medicatie?)
 Psychotische symptomen
 …
- Spanningsveld tussen contact maken, fysieke veiligheid van de
persoon,… = prioriteiten stellen bij voorkeur in samenspraak met de
persoon
- In contact komen maar bij gevaar staat veiligheid van de
hulpverleners en/of persoon voorop
Diagnose- - Primaire psychiatrische oorzaken als schizofrenie, schizo-affectieve
stelling stoornissen, depressie met psychotische kenmerken, bipolaire
stoornissen,…
- Hypoglycemie
- Drugs- of alcoholgebruik
- Substantie geïnduceerde psychose (amfetamines, cannabis,…)
- Infecties (sepsis, encefalitis)
- Neurologische aandoeningen
- Intracraniale bloeding
- Hyperthermie
- Slaaptekort (vb. ultra sporters)
- Medicatie (anti-Parkinson medicatie, AB,…)
- Stopzetting van medicamenteus beleid waardoor herval  daarom
belangrijk om zicht te krijgen op eerder medicatiegebruik
Hoe? - Bloedonderzoek en lichamelijk onderzoek  neurologische
aandoening, trauma, middelenmisbruik, misbruik van medicatie,
vergiftiging, infecties uitsluiten
- Gesprek om:
 Psychotische symptomen in kaart te brengen
 Peilen naar gemoedstoestand  depressief, angstig, suïcidaal,
agressie,…
 Bevraging duur, uitlokkende factoren, stressoren,…
 Eventueel medische en psychiatrische voorgeschiedenis?
Algemene - Medische toestand:
benadering  Stabilisatie ABC
 Zorg voor veiligheid personeel, zorgvrager en context
 Prikkelarme omgeving – zacht gedempt licht, beperkt aantal
personen (bij voorkeur steeds dezelfde persoon)
 Fysieke dwang zo beperkt mogelijk, proportioneel, niet langer dan
nood,…
- Psychische toestand
 Antipsychotische medicatie en benzo’s  op spoed hebben we
hier niet veel aan, want dit heeft tijd nodig om te werken (vb. wel
etumine = sederend)
- Context ondersteunen
 Voor familie is dit ook heftig  heeft ook opvang nodig

,Medicamente - 5-6w vooral antipsychotica (AP) begint te werken  onderdrukken
us beleid wanen en hallucinaties
- Bij acute en escalerende situaties worden vaak AP toegediend vb
clopixol acutard omwille van het sedatieve effect
- Oud en nieuwe generatie neuroleptica/antipsychotica
- Vooral direct nevenwerkingen van antipsychotica:
 Metabool syndroom
 Seksuele stoornissen
 Cardiale problemen
 Bewegingsstoornissen
- Benzo’s om onrust en angst te reduceren  cave vermijd
oversedatie
Benadering en - Veilige, rustige, prikkelarme omgeving
communicatie - Geen ziekte-inzicht maar wel lijdensdruk  heel veel bedreiging
bij acute zonder begrip
situaties - Hou voldoende afstand en maak geen onverwachte, plotse
bewegingen, kondig aan wat je wil of wat je gaat doen
 Ondertussen altijd alert zijn over hoe ze reageren,
lichaamshouding
- Wees alert voor signalen die wijzen op agitatie of toenemende onrust
(veiligheid)
- Laat de controle zoveel als mogelijk bij de zorgvrager (vb. zelf
medicatie nemen, kledij uitdoen,…)
- Dwang enkel als het niet anders meer kan  reëel gevaar voor
zorgverlener of anderen  ook altijd proportioneel
- Risicotaxatie op:
 Suïcide
 Agressie
 Vocht en voeding  ze vergeten dit soms zelf te doen
- Wees present – geef ruimte (tijd) om te praten
- Stel vragen vanuit een willen begrijpen, vanuit een niet-wetende
houding
- Knoop aan/sluit aan bij de gewaarwordingen = beleving en de
gedachten van de persoon
- Aansluiten/afstemmen op beleving
- Zoek verbinding – gemeenschappelijk doel/zorg/zorgbehoefte
 Rust, veiligheid, slapen,…
- Niet oordelen of veroordelen
- Vermijd ten allen tijde discussie – geen welles-nietes
- Wat je zegt is belangrijk
- Congruentie
- Probeer vooral zicht te krijgen op de redenering (wat maakt dat je
dat denkt, wat is er gebeurd, waar heb je last van,…)
- Reflecteren door vb. letterlijk te herhalen wat de persoon zegt – of
wat je ziet gebeuren bij de persoon
- Empathie !!!
Communicatie - Laat OMA thuis = Opinies, Meningen, Adviezen
-tips - Wees een OEN = Open, Eerlijk, Nieuwsgierig
- Smeer NIVEA = Niet Invullen Voor Een Ander
- Denk aan ANNA = Alles Navragen Niets Aannemen
- Doe DIK = Denk In Kwaliteiten
- Gebruik LSD = Luisteren, Samenvatten, Doorvragen
Do’s en don’ts Niet OLE
- Oplossingen
- Luisteren
- Empathie
Wel LEO – Luisteren, empathie, oplossingen
Hou afstand - Betuttelen, pamperen
van deze - Controle overnemen

, zaken - Kritiek geven
- Veroordelen
- Druk zetten en tempo niet respecteren
- Niet luisteren
- Overtuigen
- …

Wat wel doen - Contact maken
- Invoegen
- Afstemmen
- Niet veroordelen
- Verleiden
- Samen beslissen
- Eenvoudige taal
- Luisteren
- Belevingsniveau
- Informeren (gedoseerd)
Waar naar - Liaisonfcuntie (brug slaan tss spoed en crisiseenheid/EPSI/MTA,…)
toe? - EPSI
- PAAZ
- Psychiatrisch ziekenhuis
- Acuut mobiel team
- Ander ambulante hulpverlening
- Afhankelijk van:
 Draagkracht netwerk, context
 Ernst, veiligheid persoon en of omgeving,…
Belangrijk - Je moet ze ook af en toe oriënteren in tijd en ruimte (wie ben je,
waar ben je en welke dag is het vandaag)  vb. bij jezelf voorstellen
helpt hen