Actuele criminologie
Toelatingstoets master criminologie Vrije Universiteit Amsterdam
Hoofdstuk 1 - Criminologie: een terreinverkenning 2
Hoofdstuk 2 - Beschrijvende criminologie 14
Hoofdstuk 3 - Het strafrechtelijk systeem in actie 26
Hoofdstuk 4 - Verklaringen voor criminaliteit: het biologisch en psychologisch perspectief 37
Hoofdstuk 5 - Het economisch en sociologisch perspectief 54
Hoofdstuk 6 - Criminaliteitspreventie 63
Hoofdstuk 7 - Straffen en criminaliteit 73
Hoofdstuk 8 - Victimologie 84
Hoofdstuk 9 - Bijzondere misdrijven 95
1
,Hoofdstuk 1 - Criminologie: een terreinverkenning
Omdat criminaliteit grote maatschappelijke en individuele schade veroorzaakt en politie
en justitie over aanzienlijke machtsmiddelen beschikken om ertegen op te treden, dient het
criminaliteitsbeleid van de overheid te zijn gebaseerd op goede en betrouwbare informatie
over aard, omvang, oorzaken en gevolgen van criminaliteit en de effectiviteit van preventieve
maatregelen en straffen.
1.1 De opdracht van de criminologie
Jaarlijks wordt ongeveer een op de zes Nederlanders persoonlijk slachtoffer van
traditionele, offline criminaliteit & eveneens een op de zes van online criminaliteit.
→ op basis van eigen ervaringen en/of mediaberichten hebben veel burgers een
uitgesproken mening over misdaad en straf
Veel mensen geloven al jaren dat criminaliteit stijgt, terwijl het tegendeel eigenlijk het geval
is. Ouderen en lager opgeleiden vinden het vaakst dat de criminaliteit recent is toegenomen.
Al decennia is een meerderheid van de Nederlanders van mening dat door de Nederlandse
rechters te mild wordt gestraft. Het percentage voorstanders voor de doodstraf is echter
gedaald.
De aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het aangename gevoel dat men
er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer ('neerwaartse vergelijking').
→ mechanisme verklaart de grote populariteit van berichten over sensationele misdrijven en
rechtszaken in ochtendbladen, op gespecialiseerde websites en bij reality-tv
Box 1.1
Wat jongeren vinden van criminaliteit en de politie
● Er bestaat een ‘rekbare’ grens tussen geaccepteerde en niet-geaccepteerde
criminaliteit onder jongeren. Acceptable criminaliteit kan vervolgens worden
opgedeeld in lichte vergrijpen zoals verkeersovertredingen en drugsgebruik, wat
volgens sommige jongeren niet bestraft moet worden, maar ook zwaardere
criminaliteit zoals stelen en vechten. Deze laatste categorie wordt door bepaalde
jongeren acceptabel bevonden indien de achtergrond of jeugd ervan moeilijk is
geweest.
● De meest opvallende normen en waarden die door de jongeren in het
online-materiaal worden gehanteerd zijn negatief over de politie. Dit lijkt het gevolg te
zijn van de tweeledige rol die ze de politie toedelen: een vriend waarbij je terecht
kunt als er iets misgaat en de instantie die straffen uitdeelt en autoriteit heeft. Echter,
er zijn ook jongeren die de politie wél waarderen.
Ernstige misdrijven roepen naast empathie met de slachtoffers en gevoelens van angst ook
gevoelens van afschuw en woede op. Men is moreel verontwaardigd dat de dader en
ander zoveel leed aandoet en kennelijk lak heeft aan elementaire normen van goed en
kwaad zoals respect voor andermans fysieke of seksuele integriteit.
→ boosheid, gekoppeld aan morele verontwaardiging, leidt vaak tot een roep om vergelding
2
,De door criminaliteit opgewekte emoties kunnen ook een positieve, sociaal opbouwende
uitwerking hebben. Door hun gevoelens van morele verontwaardiging met elkaar te delen,
bevestigen de leden van een gemeenschap elkaar in hun normbesef. Door de dader te
veroordelen, bevestigen de groepsleden bovendien hun collectieve besef van morele
superioriteit.
→ vergroot saamhorigheid
Sommige mensen willen graag het touw in eigen handen nemen (‘plegen van
eigenrichting’). Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep
frustraties leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt. De binnen de
groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van het misdrijf die als
gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande problemen.
→ in veel primitieve culturen werden interne sociale spanningen opgeheven door de rituele
doding van een zogenoemde zondebok
Misdaad leidt niet alleen tot gevoelens van angst en boosheid maar het fascineert ook.
Films en televisieseries over maffia-achtige organisaties vormen een gewild genre.
Dergelijke films appelleren aan de wens van kijkers om zich openlijk of heimelijk met
dader(s) te identificeren (The Godfather).
→ sommige mensen die zich met de daders identificeren voelen zich hierdoor schuldig;
schuldgevoel kan op zijn beurt leiden tot een roep om strenge bestraffing van de dader (men
roept als het ware de ‘crimineel in zichzelf’ tot de orde)
→ identificatie met de daders kan ook gevoelens van mededogen oproepen
Volgens de rooms-katholieke geloofsleer behoort het 'bezoeken van gevangenen' tot een
van de zeven ‘werken van barmhartigheid'. De oorsprong van het reclasseringswerk ligt in
Nederland en elders in Europa in vrijwilligerswerk vanuit de kerken.
Toeschouwers die zichzelf door de maatschappij tekort gedaan voelen, zien de door de
politie gearresteerde daders dan als medeslachtoffers van onrechtvaardige
maatschappelijke verhoudingen.
→ In de vorige eeuw werden politie en justitie in de marxistische visie gezien als
instrumenten om de arbeidersklasse te onderdrukken. Het nog steeds vaak gebruikte
Engelse acroniem ACAB (All Cops Are Bastards) dateert uit die tijd
→ In de huidige tijd klinkt in de discussie over politieoptreden vaak het verwijt van
rassendiscriminatie of 'etnisch profileren'.
In zijn extreme verschijningsvorm kan deze associatie van de politie met geweld,
onderdrukking of genocide leiden tot aanslagen op politieagenten. De politie fungeert dan
als zondebok voor gevoelens van onvrede over het regeringsbeleid of over
maatschappelijke misstanden.
Figuur 1.1 laat verschillende wegen waarlangs de door criminaliteit opgeroepen heftige
emoties hun weg vinden in reactiewijzen op criminaliteit schematisch weergeven
3
, 1.1.1 Het koele oog
In hoogoplopende discussies over individuele misdrijven en strafzaken kunnen bovendien
onder de oppervlakte sluimerende maatschappelijke kwesties tot ontlading komen.
→ b.v. Black Lives Matter; MeToo (na aanleiding van o.a. Harvey Weinstein en Jeffrey
Epstein)
Om te voorkomen dat de officiële reacties op crimineel gedrag al te zeer door collectieve
woede, angst of verontwaardiging worden beheerst, is in alle democratieën de berechting
van misdadigers grotendeels in handen van onafhankelijke beroepsrechters gelegd.
→ in Nederland vanaf 1814 volledig in handen van professionele rechters
Criminologen hebben als taak om objectieve informatie ter beschikking te stellen over de
achtergronden van crimineel gedrag, de effecten ervan op de slachtoffers en
maatschappij, en de functies en effecten van straffen voor daders, slachtoffers en
maatschappij en van preventieve interventies
→ de criminologie probeert over het altijd gevoelige thema criminaliteit zoveel mogelijk
zakelijke informatie te verzamelen, systematisch te ordenen en objectief te interpreteren en
kan daarom worden beschouwd als het onmisbare, koele oog van de strafrechtspleging
Wat is, kortom, de beroepsethiek van een criminoloog? Een criminoloog is iemand die
zich beroepshalve toelegt op de bestudering van misdaad en straf, maar daarbij, net als de
rechter, het hoofd koel probeert te houden, juist wanneer de emoties bij anderen hoog
oplopen. Hij of zij streeft bij zijn of haar oordeelsvorming naar een zo groot mogelijke mate
van objectiviteit. Pas als hij/zij alle relevante empirische feiten en theoretische inzichten
grondig heeft overwogen, komt de criminoloog met zijn eigen, al dan niet mede politiek of
emotioneel gekleurde oordeel.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
4
Toelatingstoets master criminologie Vrije Universiteit Amsterdam
Hoofdstuk 1 - Criminologie: een terreinverkenning 2
Hoofdstuk 2 - Beschrijvende criminologie 14
Hoofdstuk 3 - Het strafrechtelijk systeem in actie 26
Hoofdstuk 4 - Verklaringen voor criminaliteit: het biologisch en psychologisch perspectief 37
Hoofdstuk 5 - Het economisch en sociologisch perspectief 54
Hoofdstuk 6 - Criminaliteitspreventie 63
Hoofdstuk 7 - Straffen en criminaliteit 73
Hoofdstuk 8 - Victimologie 84
Hoofdstuk 9 - Bijzondere misdrijven 95
1
,Hoofdstuk 1 - Criminologie: een terreinverkenning
Omdat criminaliteit grote maatschappelijke en individuele schade veroorzaakt en politie
en justitie over aanzienlijke machtsmiddelen beschikken om ertegen op te treden, dient het
criminaliteitsbeleid van de overheid te zijn gebaseerd op goede en betrouwbare informatie
over aard, omvang, oorzaken en gevolgen van criminaliteit en de effectiviteit van preventieve
maatregelen en straffen.
1.1 De opdracht van de criminologie
Jaarlijks wordt ongeveer een op de zes Nederlanders persoonlijk slachtoffer van
traditionele, offline criminaliteit & eveneens een op de zes van online criminaliteit.
→ op basis van eigen ervaringen en/of mediaberichten hebben veel burgers een
uitgesproken mening over misdaad en straf
Veel mensen geloven al jaren dat criminaliteit stijgt, terwijl het tegendeel eigenlijk het geval
is. Ouderen en lager opgeleiden vinden het vaakst dat de criminaliteit recent is toegenomen.
Al decennia is een meerderheid van de Nederlanders van mening dat door de Nederlandse
rechters te mild wordt gestraft. Het percentage voorstanders voor de doodstraf is echter
gedaald.
De aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het aangename gevoel dat men
er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer ('neerwaartse vergelijking').
→ mechanisme verklaart de grote populariteit van berichten over sensationele misdrijven en
rechtszaken in ochtendbladen, op gespecialiseerde websites en bij reality-tv
Box 1.1
Wat jongeren vinden van criminaliteit en de politie
● Er bestaat een ‘rekbare’ grens tussen geaccepteerde en niet-geaccepteerde
criminaliteit onder jongeren. Acceptable criminaliteit kan vervolgens worden
opgedeeld in lichte vergrijpen zoals verkeersovertredingen en drugsgebruik, wat
volgens sommige jongeren niet bestraft moet worden, maar ook zwaardere
criminaliteit zoals stelen en vechten. Deze laatste categorie wordt door bepaalde
jongeren acceptabel bevonden indien de achtergrond of jeugd ervan moeilijk is
geweest.
● De meest opvallende normen en waarden die door de jongeren in het
online-materiaal worden gehanteerd zijn negatief over de politie. Dit lijkt het gevolg te
zijn van de tweeledige rol die ze de politie toedelen: een vriend waarbij je terecht
kunt als er iets misgaat en de instantie die straffen uitdeelt en autoriteit heeft. Echter,
er zijn ook jongeren die de politie wél waarderen.
Ernstige misdrijven roepen naast empathie met de slachtoffers en gevoelens van angst ook
gevoelens van afschuw en woede op. Men is moreel verontwaardigd dat de dader en
ander zoveel leed aandoet en kennelijk lak heeft aan elementaire normen van goed en
kwaad zoals respect voor andermans fysieke of seksuele integriteit.
→ boosheid, gekoppeld aan morele verontwaardiging, leidt vaak tot een roep om vergelding
2
,De door criminaliteit opgewekte emoties kunnen ook een positieve, sociaal opbouwende
uitwerking hebben. Door hun gevoelens van morele verontwaardiging met elkaar te delen,
bevestigen de leden van een gemeenschap elkaar in hun normbesef. Door de dader te
veroordelen, bevestigen de groepsleden bovendien hun collectieve besef van morele
superioriteit.
→ vergroot saamhorigheid
Sommige mensen willen graag het touw in eigen handen nemen (‘plegen van
eigenrichting’). Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep
frustraties leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt. De binnen de
groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van het misdrijf die als
gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande problemen.
→ in veel primitieve culturen werden interne sociale spanningen opgeheven door de rituele
doding van een zogenoemde zondebok
Misdaad leidt niet alleen tot gevoelens van angst en boosheid maar het fascineert ook.
Films en televisieseries over maffia-achtige organisaties vormen een gewild genre.
Dergelijke films appelleren aan de wens van kijkers om zich openlijk of heimelijk met
dader(s) te identificeren (The Godfather).
→ sommige mensen die zich met de daders identificeren voelen zich hierdoor schuldig;
schuldgevoel kan op zijn beurt leiden tot een roep om strenge bestraffing van de dader (men
roept als het ware de ‘crimineel in zichzelf’ tot de orde)
→ identificatie met de daders kan ook gevoelens van mededogen oproepen
Volgens de rooms-katholieke geloofsleer behoort het 'bezoeken van gevangenen' tot een
van de zeven ‘werken van barmhartigheid'. De oorsprong van het reclasseringswerk ligt in
Nederland en elders in Europa in vrijwilligerswerk vanuit de kerken.
Toeschouwers die zichzelf door de maatschappij tekort gedaan voelen, zien de door de
politie gearresteerde daders dan als medeslachtoffers van onrechtvaardige
maatschappelijke verhoudingen.
→ In de vorige eeuw werden politie en justitie in de marxistische visie gezien als
instrumenten om de arbeidersklasse te onderdrukken. Het nog steeds vaak gebruikte
Engelse acroniem ACAB (All Cops Are Bastards) dateert uit die tijd
→ In de huidige tijd klinkt in de discussie over politieoptreden vaak het verwijt van
rassendiscriminatie of 'etnisch profileren'.
In zijn extreme verschijningsvorm kan deze associatie van de politie met geweld,
onderdrukking of genocide leiden tot aanslagen op politieagenten. De politie fungeert dan
als zondebok voor gevoelens van onvrede over het regeringsbeleid of over
maatschappelijke misstanden.
Figuur 1.1 laat verschillende wegen waarlangs de door criminaliteit opgeroepen heftige
emoties hun weg vinden in reactiewijzen op criminaliteit schematisch weergeven
3
, 1.1.1 Het koele oog
In hoogoplopende discussies over individuele misdrijven en strafzaken kunnen bovendien
onder de oppervlakte sluimerende maatschappelijke kwesties tot ontlading komen.
→ b.v. Black Lives Matter; MeToo (na aanleiding van o.a. Harvey Weinstein en Jeffrey
Epstein)
Om te voorkomen dat de officiële reacties op crimineel gedrag al te zeer door collectieve
woede, angst of verontwaardiging worden beheerst, is in alle democratieën de berechting
van misdadigers grotendeels in handen van onafhankelijke beroepsrechters gelegd.
→ in Nederland vanaf 1814 volledig in handen van professionele rechters
Criminologen hebben als taak om objectieve informatie ter beschikking te stellen over de
achtergronden van crimineel gedrag, de effecten ervan op de slachtoffers en
maatschappij, en de functies en effecten van straffen voor daders, slachtoffers en
maatschappij en van preventieve interventies
→ de criminologie probeert over het altijd gevoelige thema criminaliteit zoveel mogelijk
zakelijke informatie te verzamelen, systematisch te ordenen en objectief te interpreteren en
kan daarom worden beschouwd als het onmisbare, koele oog van de strafrechtspleging
Wat is, kortom, de beroepsethiek van een criminoloog? Een criminoloog is iemand die
zich beroepshalve toelegt op de bestudering van misdaad en straf, maar daarbij, net als de
rechter, het hoofd koel probeert te houden, juist wanneer de emoties bij anderen hoog
oplopen. Hij of zij streeft bij zijn of haar oordeelsvorming naar een zo groot mogelijke mate
van objectiviteit. Pas als hij/zij alle relevante empirische feiten en theoretische inzichten
grondig heeft overwogen, komt de criminoloog met zijn eigen, al dan niet mede politiek of
emotioneel gekleurde oordeel.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
4
