Kritische Reflectie – Examenvoorbereiding
Kritische Reflectie
Examenvoorbereiding Politieke Filosofie
Drie casussen: Biodiversiteit & klimaat | Democratie & populisme | Identiteitspolitiek
Casus 1: Biodiversiteit en klimaat
Morele verantwoordelijkheid in het Antropoceen
1.1 De auteurs en hun achtergrond
Twee auteurs staan centraal in deze casus: Eva Meijer en Bruno Latour.
EVA MEIJER
Eva Meijer (1980) is een Nederlandse filosofe, schrijfster en columniste. Ze promoveerde op
de politieke stem van dieren, gepubliceerd als When Animals Speak: Toward an
Interspecies Democracy (New York University Press, 2019). In het essay 'Dennen' uit haar
bundel Vuurduin. Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt (Lemniscaat, 2021) reflecteert
ze over de relatie tussen mens en natuur, en over onze morele verplichtingen ten opzichte
van niet-menselijke wezens. Haar werk beweegt zich op het snijvlak van dierenethiek,
politieke filosofie en literatuur.
BRUNO LATOUR
Bruno Latour (1947–2022) was een Frans socioloog en filosoof, gespecialiseerd in
wetenschapssociologie. Hij is bekend om zijn Actor-Netwerktheorie en zijn werk Wij zijn
nooit modern geweest. In zijn latere werk focuste hij op de wetenschappelijke en politieke
debatten rond klimaatverandering en milieu. In Het parlement van de dingen. Over Gaia en
de representatie van niet-mensen (Boom, 2021) introduceert hij het concept van het 'Nieuwe
Klimaatregime' en reflecteert hij aan de hand van de controversiële Gaia-hypothese over de
politisering van de natuur.
1.2 Centrale standpunten en argumenten
Uitdagingen voor de klassieke ethiek
Pagina 1
, Kritische Reflectie – Examenvoorbereiding
Beide auteurs vertrekken vanuit een gedeelde diagnose: de traditionele westerse ethische
theorieën – het utilitarisme en de Kantiaanse ethiek – zijn fundamenteel antropocentrisch en
bieden onvoldoende houvast in het Antropoceen, het tijdperk waarin menselijk handelen de
aarde op geologische schaal beïnvloedt.
Het utilitarisme beoordeelt handelingen op basis van het maximaliseren van geluk of welzijn
voor het grootst mogelijk aantal. In de context van klimaat en milieu leidt dit tot een
problematische afweging: kan economische groei, ook al leidt die tot milieuvervuiling,
gerechtvaardigd worden omdat ze het menselijk welzijn verhoogt?
Misschien is het moreel gesproken 'juist' dat we onze rivieren vervuilen? Want is het
algemeen menselijke geluk dat we aan economische groei te danken hebben, niet
veel belangrijker dan zuivere rivieren?
(Slide 6, casus 1 – paradox van het utilitarisme)
Critici als Paul Kingsnorth wijzen erop dat zelfs het hedendaagse milieuactivisme nog te
antropocentrisch is: 'duurzaamheid' draait nog steeds om het handhaven van menselijke
beschaving en rijkdom, niet om de intrinsieke waarde van de natuur. Dit is een fundamentele
kritiek op de bruikbaarheid van het utilitarisme in een ecologische context.
De Kantiaanse ethiek, gebaseerd op de autonome rede, staat ook onder druk. Kant
reserveerde morele rechten voor wezens met rede en autonomie. Dieren, planten en
ecosystemen vallen hier per definitie buiten. De Internationale Liga voor Dierenrechten
daagde in 1978 dit kader uit door dieren te proclameren als rechtssubjecten – maar vanuit
een strikt Kantiaans perspectief is dit moeilijk te verdedigen.
Meijer gaat verder en stelt dat ook de notie van 'ecocide' – de grootschalige vernietiging van
ecosystemen – een juridisch en moreel erkennen van de belangen van niet-menselijke
wezens vereist. Vanaf 3 december 2021 werd ecocide in internationale debatten als
potentieel misdrijf erkend.
Eva Meijer: 'Natuurculturen' en de politieke stem van dieren
Meijer's kernargument is dat de dichotomie tussen 'natuur' en 'cultuur' een ideologische
constructie is die onze perceptie van niet-menselijke wezens vertekent. Zij sluit aan bij de
Amerikaanse filosofe Donna Haraway, die stelt dat natuur en cultuur geen tegengestelden
zijn.
• Gedomesticeerde dieren vormen en delen cultuur met mensen.
• Technologie beïnvloedt sociale relaties; gewassen als graan hebben de mens mede
'gedomesticeerd' (cf. Harari).
• De definitie van wat 'natuurlijk' is, is zelf cultureel bepaald en historisch veranderlijk.
Meijer toont aan dat het onderscheid natuur/cultuur ook ideologisch gevaarlijk is: bepaalde
groepen – vrouwen, zwarte mensen – werden historisch als 'meer natuurlijk' geframed, wat
Pagina 2
Kritische Reflectie
Examenvoorbereiding Politieke Filosofie
Drie casussen: Biodiversiteit & klimaat | Democratie & populisme | Identiteitspolitiek
Casus 1: Biodiversiteit en klimaat
Morele verantwoordelijkheid in het Antropoceen
1.1 De auteurs en hun achtergrond
Twee auteurs staan centraal in deze casus: Eva Meijer en Bruno Latour.
EVA MEIJER
Eva Meijer (1980) is een Nederlandse filosofe, schrijfster en columniste. Ze promoveerde op
de politieke stem van dieren, gepubliceerd als When Animals Speak: Toward an
Interspecies Democracy (New York University Press, 2019). In het essay 'Dennen' uit haar
bundel Vuurduin. Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt (Lemniscaat, 2021) reflecteert
ze over de relatie tussen mens en natuur, en over onze morele verplichtingen ten opzichte
van niet-menselijke wezens. Haar werk beweegt zich op het snijvlak van dierenethiek,
politieke filosofie en literatuur.
BRUNO LATOUR
Bruno Latour (1947–2022) was een Frans socioloog en filosoof, gespecialiseerd in
wetenschapssociologie. Hij is bekend om zijn Actor-Netwerktheorie en zijn werk Wij zijn
nooit modern geweest. In zijn latere werk focuste hij op de wetenschappelijke en politieke
debatten rond klimaatverandering en milieu. In Het parlement van de dingen. Over Gaia en
de representatie van niet-mensen (Boom, 2021) introduceert hij het concept van het 'Nieuwe
Klimaatregime' en reflecteert hij aan de hand van de controversiële Gaia-hypothese over de
politisering van de natuur.
1.2 Centrale standpunten en argumenten
Uitdagingen voor de klassieke ethiek
Pagina 1
, Kritische Reflectie – Examenvoorbereiding
Beide auteurs vertrekken vanuit een gedeelde diagnose: de traditionele westerse ethische
theorieën – het utilitarisme en de Kantiaanse ethiek – zijn fundamenteel antropocentrisch en
bieden onvoldoende houvast in het Antropoceen, het tijdperk waarin menselijk handelen de
aarde op geologische schaal beïnvloedt.
Het utilitarisme beoordeelt handelingen op basis van het maximaliseren van geluk of welzijn
voor het grootst mogelijk aantal. In de context van klimaat en milieu leidt dit tot een
problematische afweging: kan economische groei, ook al leidt die tot milieuvervuiling,
gerechtvaardigd worden omdat ze het menselijk welzijn verhoogt?
Misschien is het moreel gesproken 'juist' dat we onze rivieren vervuilen? Want is het
algemeen menselijke geluk dat we aan economische groei te danken hebben, niet
veel belangrijker dan zuivere rivieren?
(Slide 6, casus 1 – paradox van het utilitarisme)
Critici als Paul Kingsnorth wijzen erop dat zelfs het hedendaagse milieuactivisme nog te
antropocentrisch is: 'duurzaamheid' draait nog steeds om het handhaven van menselijke
beschaving en rijkdom, niet om de intrinsieke waarde van de natuur. Dit is een fundamentele
kritiek op de bruikbaarheid van het utilitarisme in een ecologische context.
De Kantiaanse ethiek, gebaseerd op de autonome rede, staat ook onder druk. Kant
reserveerde morele rechten voor wezens met rede en autonomie. Dieren, planten en
ecosystemen vallen hier per definitie buiten. De Internationale Liga voor Dierenrechten
daagde in 1978 dit kader uit door dieren te proclameren als rechtssubjecten – maar vanuit
een strikt Kantiaans perspectief is dit moeilijk te verdedigen.
Meijer gaat verder en stelt dat ook de notie van 'ecocide' – de grootschalige vernietiging van
ecosystemen – een juridisch en moreel erkennen van de belangen van niet-menselijke
wezens vereist. Vanaf 3 december 2021 werd ecocide in internationale debatten als
potentieel misdrijf erkend.
Eva Meijer: 'Natuurculturen' en de politieke stem van dieren
Meijer's kernargument is dat de dichotomie tussen 'natuur' en 'cultuur' een ideologische
constructie is die onze perceptie van niet-menselijke wezens vertekent. Zij sluit aan bij de
Amerikaanse filosofe Donna Haraway, die stelt dat natuur en cultuur geen tegengestelden
zijn.
• Gedomesticeerde dieren vormen en delen cultuur met mensen.
• Technologie beïnvloedt sociale relaties; gewassen als graan hebben de mens mede
'gedomesticeerd' (cf. Harari).
• De definitie van wat 'natuurlijk' is, is zelf cultureel bepaald en historisch veranderlijk.
Meijer toont aan dat het onderscheid natuur/cultuur ook ideologisch gevaarlijk is: bepaalde
groepen – vrouwen, zwarte mensen – werden historisch als 'meer natuurlijk' geframed, wat
Pagina 2
