2023-2024 SEKSUEEL GEWELD:
DADERS EN
SLACHTOFFERS
PROF. ROELS
Laurence Claessens
,INHOUD
1.1. Enkele stellingen .............................................................................................................................................. 5
1.2. Effect van het nieuwe seksuele strafrecht op seksueel geweld ....................................................................... 5
1.3. Prevalentie ....................................................................................................................................................... 6
1.4. Definitie(s) ........................................................................................................................................................ 7
1.4.1. Grijze zone ................................................................................................................................................. 7
1.4.2. Seksueel geweld ........................................................................................................................................ 9
1.4.3. Andere definities ..................................................................................................................................... 10
1.4.4. Toestemming en instemming .................................................................................................................. 10
1.4.5. Veranderingen doorheen de tijd ............................................................................................................. 10
1.4.6. Seksueel grensoverschrijdend gedrag ..................................................................................................... 11
1.5. Enkele eerste conclusies ................................................................................................................................ 12
2.1. Enkele vragen ................................................................................................................................................. 13
2.2. Theorieën ....................................................................................................................................................... 14
2.2.1. Malamuths confluentiemodel (= evolutionair psychologisch perspectief) ............................................. 15
2.2.1.1. Achtergrondinformatie .................................................................................................................... 15
2.2.1.2. Adaptatie of bijproduct? .................................................................................................................. 17
2.2.1.3. Proximate versus ultimate factoren in evolutionaire psychologie................................................... 18
2.2.1.4. Vanwaar het idee dat er een biologische basis is? ........................................................................... 18
2.2.1.5. Ontwikkeling confluence model samengevat .................................................................................. 18
2.2.1.6. Confluentiemodel............................................................................................................................. 19
2.2.1.7. Toevoegingen aan het confluentiemodel ........................................................................................ 20
2.2.1.8. Implicaties voor preventie ............................................................................................................... 22
2.2.1.9. Enkele kanttekeningen bij het evolutionaire gezichtspunt .............................................................. 23
2.2.2. Model van Marshall en Barbaree ( = sociaal cognitieve perspectief) ..................................................... 23
2.2.2.1. Klinische implicaties ......................................................................................................................... 25
2.2.2.2. Validiteit ........................................................................................................................................... 25
2.2.2.3. Nieuwe ontwikkelingen van het model van Marshall en Barbaree ................................................. 26
2.2.3. Feministische modellen (= feministisch perspectief) .............................................................................. 27
2.2.3.1. Susan Brownmiller ........................................................................................................................... 27
2.2.3.2. Barbara Smuts .................................................................................................................................. 28
2.2.3.3. Model van DeKeseredy .................................................................................................................... 28
2.2.3.4. Diana Russell’s model (1988) ........................................................................................................... 30
2.2.3.5. Is seksueel geweld nu seks of geweld? ............................................................................................ 31
2.2.3.6. Meta-perspectief op belangrijkste elementen feministische modellen .......................................... 32
2.2.3.7. Theorie van Beverly A. McPhail’s (2016) .......................................................................................... 32
1
, 2.2.4. Finkelhor’s vierfactoren model van seksueel misbruik van kinderen ..................................................... 34
2.2.5. Seto’s geactualiseerde motivatie-facilitatiemodel van SG/GG ............................................................... 35
2.2.6. Ward’s model van het goede leven (GLM) .............................................................................................. 35
2.2.7. Rol van hechtingsstijlen........................................................................................................................... 37
2.2.8. Pretky & knight typologie ........................................................................................................................ 38
2.2.9. Zelfregulatie en seksuele motivatie ........................................................................................................ 38
2.3. Afsluitende opmerkingen ............................................................................................................................... 39
3.1. Inleiding: Psychiatrische problematiek bij zedendelinquenten ..................................................................... 40
3.1.1. Mogelijke theoretische verklaringen voor de link tussen EPA en SG ...................................................... 42
3.1.1.1. Parafilie ............................................................................................................................................ 42
3.1.1.2. Symptoomgestuurd delictgedrag ..................................................................................................... 42
3.1.1.3. Comorbide persoonlijkheidsstoornis ............................................................................................... 42
3.1.1.4. Neurologische aandoeningen .......................................................................................................... 43
3.2. Besluit............................................................................................................................................................. 43
3.2. Diagnostiek ..................................................................................................................................................... 44
3.2.1. Waar gaat het om bij diagnostiek? ......................................................................................................... 44
3.2.2. Cruciale facetten van diagnostiek van daders van SG ............................................................................. 44
3.2.3. Twee essentiële factoren voor het resultaat van therapie en recidive ................................................... 45
3.2.3.1. Differentiatie tussen ASP, psychopathie (en sociopathie) ............................................................... 46
3.2.4. Conclusie: wat is het doel van de diagnostiek? ................................................................................... 46
3.3. Behandeling ................................................................................................................................................... 47
3.3.1. Cognitief gedragstherapeutische programma’s voor zedendelinquenten ............................................. 47
3.3.2. Terugvalproces Pithers et al. ................................................................................................................... 48
3.3.3. Multi-systeem therapie ........................................................................................................................... 48
3.3.4. Emotieregulatie ....................................................................................................................................... 49
3.3.5. Behandeling met focus op psychische klachten ...................................................................................... 49
3.3.6. Obstakels voor delinquenten met EPA.................................................................................................... 51
4.1. Risicofactoren................................................................................................................................................. 52
4.1.1. Criminogene noden ................................................................................................................................. 52
4.1.1.1. Statische risicofactoren .................................................................................................................... 52
4.1.1.2. Dynamische risicofactoren: .............................................................................................................. 52
4.1.2. Psychologisch betekenisvolle risicofactoren ........................................................................................... 52
4.2. Risicotaxatie ................................................................................................................................................... 54
4.2.1. Vormen van risicotaxatie ........................................................................................................................ 54
4.2.1.1. Actuariële risicotaxatie (werkwijze) ................................................................................................. 54
4.2.2. Over causaliteit ....................................................................................................................................... 56
4.2.3. Conclusie risicotaxatie ............................................................................................................................. 56
2
, 5.1. Inleiding .......................................................................................................................................................... 57
5.1.1. What works principe ............................................................................................................................... 57
5.1.2. Enkele nieuwe ontwikkelingen................................................................................................................ 57
5.1.3. Dynamische risicofactoren SGG (volgens van den Berg) ......................................................................... 60
5.1.4. Responsiviteitsprincipe ........................................................................................................................... 60
5.1.5. In een notendop ...................................................................................................................................... 60
5.2. Is behandeling effectief? ................................................................................................................................ 60
5.2.1. Cijfers ...................................................................................................................................................... 60
5.2.2. Evolutie door de jaren heen: ................................................................................................................... 61
5.2.3. Recentste meta-analyse Holper et al. (2023) .......................................................................................... 61
5.2.4. Valt psychopathie te behandelen? .......................................................................................................... 61
5.2.4.1. Onbehandelbaar .............................................................................................................................. 62
5.2.4.2. Behandelbaar ................................................................................................................................... 62
6.1. Matriarchale samenleving .............................................................................................................................. 64
6.1.1. Vanwaar kwam de vraag ......................................................................................................................... 64
6.1.2. Bestaat de matriarchale samenleving? ................................................................................................... 64
6.2. Slachtoffer-pleger cyclus ................................................................................................................................ 66
6.2.1. Link eerder seksueel misbruik en zedenfeiten ........................................................................................ 66
6.3. Vrouwelijke daders ........................................................................................................................................ 68
6.3.1. Historische focus op mannelijke daders ................................................................................................. 68
6.3.2. Wat er wel geweten is ............................................................................................................................. 68
6.3.3. Theorievorming & typologieën ............................................................................................................... 68
6.3.3.1.Descriptive Model of the Offense Process for Female Sexual Offenders (Gannon) ............................. 69
6.3.3.2. Typologie van Mathews ................................................................................................................... 69
6.3.3.3. 6 types van Vandiver en Kercher (N = 471) ...................................................................................... 70
6.3.4. Therapie: diagnostiek, interventies en effectiviteit ................................................................................ 70
6.4. LGBT ............................................................................................................................................................... 70
6.4.1. Wat er wel geweten is ............................................................................................................................. 70
6.4.2. Specifieke theorievorming, diagnostiek en behandeling ........................................................................ 70
6.5. Minderjarige daders ....................................................................................................................................... 71
6.5.1. Cijfers en feiten ....................................................................................................................................... 71
6.5.2. Ontwikkelingstraject van de plegers ....................................................................................................... 71
6.5.3. Daderprofiel jeugdige zedendelinquenten ............................................................................................. 72
6.6. Preventie ........................................................................................................................................................ 73
6.6.1. Welke factoren? ...................................................................................................................................... 73
6.6.2. Welke programma’s effectief? ................................................................................................................ 74
6.6.3. Preventieprogramma’s voor seksueel misbruik van kinderen ................................................................ 76
3
DADERS EN
SLACHTOFFERS
PROF. ROELS
Laurence Claessens
,INHOUD
1.1. Enkele stellingen .............................................................................................................................................. 5
1.2. Effect van het nieuwe seksuele strafrecht op seksueel geweld ....................................................................... 5
1.3. Prevalentie ....................................................................................................................................................... 6
1.4. Definitie(s) ........................................................................................................................................................ 7
1.4.1. Grijze zone ................................................................................................................................................. 7
1.4.2. Seksueel geweld ........................................................................................................................................ 9
1.4.3. Andere definities ..................................................................................................................................... 10
1.4.4. Toestemming en instemming .................................................................................................................. 10
1.4.5. Veranderingen doorheen de tijd ............................................................................................................. 10
1.4.6. Seksueel grensoverschrijdend gedrag ..................................................................................................... 11
1.5. Enkele eerste conclusies ................................................................................................................................ 12
2.1. Enkele vragen ................................................................................................................................................. 13
2.2. Theorieën ....................................................................................................................................................... 14
2.2.1. Malamuths confluentiemodel (= evolutionair psychologisch perspectief) ............................................. 15
2.2.1.1. Achtergrondinformatie .................................................................................................................... 15
2.2.1.2. Adaptatie of bijproduct? .................................................................................................................. 17
2.2.1.3. Proximate versus ultimate factoren in evolutionaire psychologie................................................... 18
2.2.1.4. Vanwaar het idee dat er een biologische basis is? ........................................................................... 18
2.2.1.5. Ontwikkeling confluence model samengevat .................................................................................. 18
2.2.1.6. Confluentiemodel............................................................................................................................. 19
2.2.1.7. Toevoegingen aan het confluentiemodel ........................................................................................ 20
2.2.1.8. Implicaties voor preventie ............................................................................................................... 22
2.2.1.9. Enkele kanttekeningen bij het evolutionaire gezichtspunt .............................................................. 23
2.2.2. Model van Marshall en Barbaree ( = sociaal cognitieve perspectief) ..................................................... 23
2.2.2.1. Klinische implicaties ......................................................................................................................... 25
2.2.2.2. Validiteit ........................................................................................................................................... 25
2.2.2.3. Nieuwe ontwikkelingen van het model van Marshall en Barbaree ................................................. 26
2.2.3. Feministische modellen (= feministisch perspectief) .............................................................................. 27
2.2.3.1. Susan Brownmiller ........................................................................................................................... 27
2.2.3.2. Barbara Smuts .................................................................................................................................. 28
2.2.3.3. Model van DeKeseredy .................................................................................................................... 28
2.2.3.4. Diana Russell’s model (1988) ........................................................................................................... 30
2.2.3.5. Is seksueel geweld nu seks of geweld? ............................................................................................ 31
2.2.3.6. Meta-perspectief op belangrijkste elementen feministische modellen .......................................... 32
2.2.3.7. Theorie van Beverly A. McPhail’s (2016) .......................................................................................... 32
1
, 2.2.4. Finkelhor’s vierfactoren model van seksueel misbruik van kinderen ..................................................... 34
2.2.5. Seto’s geactualiseerde motivatie-facilitatiemodel van SG/GG ............................................................... 35
2.2.6. Ward’s model van het goede leven (GLM) .............................................................................................. 35
2.2.7. Rol van hechtingsstijlen........................................................................................................................... 37
2.2.8. Pretky & knight typologie ........................................................................................................................ 38
2.2.9. Zelfregulatie en seksuele motivatie ........................................................................................................ 38
2.3. Afsluitende opmerkingen ............................................................................................................................... 39
3.1. Inleiding: Psychiatrische problematiek bij zedendelinquenten ..................................................................... 40
3.1.1. Mogelijke theoretische verklaringen voor de link tussen EPA en SG ...................................................... 42
3.1.1.1. Parafilie ............................................................................................................................................ 42
3.1.1.2. Symptoomgestuurd delictgedrag ..................................................................................................... 42
3.1.1.3. Comorbide persoonlijkheidsstoornis ............................................................................................... 42
3.1.1.4. Neurologische aandoeningen .......................................................................................................... 43
3.2. Besluit............................................................................................................................................................. 43
3.2. Diagnostiek ..................................................................................................................................................... 44
3.2.1. Waar gaat het om bij diagnostiek? ......................................................................................................... 44
3.2.2. Cruciale facetten van diagnostiek van daders van SG ............................................................................. 44
3.2.3. Twee essentiële factoren voor het resultaat van therapie en recidive ................................................... 45
3.2.3.1. Differentiatie tussen ASP, psychopathie (en sociopathie) ............................................................... 46
3.2.4. Conclusie: wat is het doel van de diagnostiek? ................................................................................... 46
3.3. Behandeling ................................................................................................................................................... 47
3.3.1. Cognitief gedragstherapeutische programma’s voor zedendelinquenten ............................................. 47
3.3.2. Terugvalproces Pithers et al. ................................................................................................................... 48
3.3.3. Multi-systeem therapie ........................................................................................................................... 48
3.3.4. Emotieregulatie ....................................................................................................................................... 49
3.3.5. Behandeling met focus op psychische klachten ...................................................................................... 49
3.3.6. Obstakels voor delinquenten met EPA.................................................................................................... 51
4.1. Risicofactoren................................................................................................................................................. 52
4.1.1. Criminogene noden ................................................................................................................................. 52
4.1.1.1. Statische risicofactoren .................................................................................................................... 52
4.1.1.2. Dynamische risicofactoren: .............................................................................................................. 52
4.1.2. Psychologisch betekenisvolle risicofactoren ........................................................................................... 52
4.2. Risicotaxatie ................................................................................................................................................... 54
4.2.1. Vormen van risicotaxatie ........................................................................................................................ 54
4.2.1.1. Actuariële risicotaxatie (werkwijze) ................................................................................................. 54
4.2.2. Over causaliteit ....................................................................................................................................... 56
4.2.3. Conclusie risicotaxatie ............................................................................................................................. 56
2
, 5.1. Inleiding .......................................................................................................................................................... 57
5.1.1. What works principe ............................................................................................................................... 57
5.1.2. Enkele nieuwe ontwikkelingen................................................................................................................ 57
5.1.3. Dynamische risicofactoren SGG (volgens van den Berg) ......................................................................... 60
5.1.4. Responsiviteitsprincipe ........................................................................................................................... 60
5.1.5. In een notendop ...................................................................................................................................... 60
5.2. Is behandeling effectief? ................................................................................................................................ 60
5.2.1. Cijfers ...................................................................................................................................................... 60
5.2.2. Evolutie door de jaren heen: ................................................................................................................... 61
5.2.3. Recentste meta-analyse Holper et al. (2023) .......................................................................................... 61
5.2.4. Valt psychopathie te behandelen? .......................................................................................................... 61
5.2.4.1. Onbehandelbaar .............................................................................................................................. 62
5.2.4.2. Behandelbaar ................................................................................................................................... 62
6.1. Matriarchale samenleving .............................................................................................................................. 64
6.1.1. Vanwaar kwam de vraag ......................................................................................................................... 64
6.1.2. Bestaat de matriarchale samenleving? ................................................................................................... 64
6.2. Slachtoffer-pleger cyclus ................................................................................................................................ 66
6.2.1. Link eerder seksueel misbruik en zedenfeiten ........................................................................................ 66
6.3. Vrouwelijke daders ........................................................................................................................................ 68
6.3.1. Historische focus op mannelijke daders ................................................................................................. 68
6.3.2. Wat er wel geweten is ............................................................................................................................. 68
6.3.3. Theorievorming & typologieën ............................................................................................................... 68
6.3.3.1.Descriptive Model of the Offense Process for Female Sexual Offenders (Gannon) ............................. 69
6.3.3.2. Typologie van Mathews ................................................................................................................... 69
6.3.3.3. 6 types van Vandiver en Kercher (N = 471) ...................................................................................... 70
6.3.4. Therapie: diagnostiek, interventies en effectiviteit ................................................................................ 70
6.4. LGBT ............................................................................................................................................................... 70
6.4.1. Wat er wel geweten is ............................................................................................................................. 70
6.4.2. Specifieke theorievorming, diagnostiek en behandeling ........................................................................ 70
6.5. Minderjarige daders ....................................................................................................................................... 71
6.5.1. Cijfers en feiten ....................................................................................................................................... 71
6.5.2. Ontwikkelingstraject van de plegers ....................................................................................................... 71
6.5.3. Daderprofiel jeugdige zedendelinquenten ............................................................................................. 72
6.6. Preventie ........................................................................................................................................................ 73
6.6.1. Welke factoren? ...................................................................................................................................... 73
6.6.2. Welke programma’s effectief? ................................................................................................................ 74
6.6.3. Preventieprogramma’s voor seksueel misbruik van kinderen ................................................................ 76
3