Samenvatting Persoonlijkheidspsychologie | VUB | 2025/26

Samenvatting
persoonlijkheidspsychologie
HOC’s (15 vragen examen):
1. Inleiding tot persoonlijkheidstheorieën
1.1 Wat is persoonlijkheid?
 Woord komt van “persona”
o Latijns voor “masker”
o Mensen droegen maskers tijdens een theatervoorstelling, hier speelden ze
vaak de rol die ze speelde tijdens hun leven, een soort façade
 Persoonlijkheid = een patroon van relatief permanente karaktertrekken
(traits) en unieke kenmerken die zowel voor consistentie als individualiteit
zorgen in het gedrag van een persoon
o Traits (trekken) --> vb sociaal, extravert, plichtsbewust, … (iedereen heeft
een uniek aantal combinaties van trekken)
 Consistentie over tijd
 Individuele verschillen in gedrag
 Stabiliteit over situaties (vb je bent niet alleen thuis plichtsbewust)
o Kenmerken
 Unieke kwaliteiten (bv. temperament, intelligentie)

1.2 Wat is een theorie?
 Definitie theorie
o Een set van gerelateerde veronderstellingen die wetenschappers toelaten
om op basis van logisch deductief redeneren testbare hypotheses te
formuleren
 Theorie is verwant met, maar verschillend van
o Speculatie
 Theorie moet verbonden worden aan empirische data en wetenschap
o Hypothese
 Specifiek vermoeden dat kan getest worden aan de hand van een
wetenschappelijke methode
o Taxonomie
 Classificatie (systeem) volgens natuurlijke relaties
Waarom bestaan er meerdere theorieën?
 Verschillende persoonlijke achtergronden
o Ervaringen tijdens de kindertijd
o Interpersoonlijke relaties
 Verschillende filosofische oriëntaties
 Data die gekozen wordt om te observeren is verschillend
 Unieke manieren om naar de wereld te kijken




1

,De persoonlijkheid van theoretici en hun theorieën over persoonlijkheid
 ‘Psychology of Science’ (psychologie van de wetenschap)
o De empirische studie van het wetenschappelijk denken en gedrag
(inclusief theorie constructie) van een wetenschapper
 De persoonlijkheden en de psychologie van verschillende theoretici beïnvloedt
de aard van de theorieën die ze ontwikkelen
Wat maakt een theorie zinvol: criteria voor het evalueren / beoordelen van een
theorie
 Genereert onderzoek
o Brengt onderzoek voort
 Is falsifieerbaar
o Te verifiëren, controleren
 Organiseert gekende data
 Leidt handelen
o Praktisch
 Is intern consistent
 Is spaarzaam
o Niet complexer dan noodzakelijk is
  Aan al deze kenmerken moet een theorie zeker voldoen!!!

1.3 Dimensies voor een ‘concept’ over de mensheid
 Determinisme (alles ligt al vast) vs. vrije keuze
 Pessimisme vs. optimisme
 Causaliteit (gedrag uitleggen door te kijken naar het verleden) vs.
teleologie (gedrag uitleggen door te kijken naar de toekomstige doelen van
de mens)
 Bewuste vs. onbewuste determinanten van gedrag
 Biologische vs. sociale invloeden op persoonlijkheid
 Individualiteit (iedereen heeft zijn unieke combinaties van trekken) vs.
similariteit (gelijkenis vb overal ter wereld vind je mensen die extravert of
introvert zijn)

1.4 Onderzoek naar persoonlijkheidstheorieën
 Moet onderzoek genereren
o Theorie geeft betekenis aan data
o Data komen voort uit onderzoek ontworpen om hypotheses te testen die
afgeleid zijn van de theorie
 Systematische observaties
o Predicties (voorspellingen) zijn consistent en accuraat
 Twee empirische criteria voor meetinstrumenten
o Betrouwbaarheid (reliability)
 Consistentie van het meten
 Validiteit:
o Construct Validiteit (= mate waarin een test een hypothetisch construct
meet)
 Convergerend (hoog correleren)
 Divergerend (laag correleren)


2

,  Discriminant (kan een test mensen onderscheiden?)
o Predictieve validiteit (kan een test toekomstig gedrag voorspellen)

1.5 Niet-Westerse benaderingen
 Boeddhistische persoonlijkheidstheorie
o Niet-theïstisch (geen geloof ultiem wezen)
o Individuele verlichting, beëindigen lijden
o 4 “edele” waarheden en het achtvoudige pad
o Nirvana (een staat van niet zelf zijn) en karma
 Chinese persoonlijkheidstheorie
o Confucianisme
o Collectivistisch
 Islamitische persoonlijkheidstheorie
o Collectivistisch
o Nafs, qalb, roh, + a’ql


2. Freud (1856-1939)
Freud: wetenschappelijke basis voor onderdrukking van herinneringen uit de
kindertijd?
 Casus (zie bv. Chu, 1997): Prof. Ross Cheit (politieke wetenschappen)
o 1992: zijn zuster belt hem dat zijn neefje bij een koor gaat
o Ross is onverklaarbaar niet blij, maar gespannen
o Weken die volgen wordt hij depressief etc.
o Herinnert zich plots seksueel misbruik door de beheerder van het koor
waar hij als kind bij was
o Blijkt waar na objectief onderzoek
o Schuldige gearresteerd in 1994 (misbruik vond plaats 1967/1968)

2.1 Overzicht psychoanalytische theorie
 Psychodynamische theorieën:
o Psychoanalyse–
 De methode die Freud toepaste bij de behandeling van psychische
stoornissen
o Psychoanalytische theorie
 De persoonlijkheidstheorie van Freud
 Wat maakt deze theorie interessant?
o Bouwstenen: Seks en agressie
o Verspreid door een toegewijde groep
o Briljante taal (Goethe prijs voor literatuur)
 Kon zijn ideeën goed verkopen met zijn taal




3

, 2.2 Biografie van Freud
 Geboren in Freiberg (Moravia; nu Pribor in Tsjechië) in 1856
 Bracht grootste deel van zijn leven (80 jaar) door in Wenen (Oostenrijk)
 Was de oudste zoon van acht kinderen (favoriet van zijn moeder)
 Studeerde geneeskunde, specialisatie in psychiatrie; interesse voor
wetenschap
 Bestudeerde ‘hysterie’ samen met Charcot & Breuer (cf. gevalsstudie Anna O.)
 Studies over hysterie (1895)
 Verliet de verleidingstheorie in 1897 en verving deze door het Oedipus
complex
 Schreef in 1900 Interpretation of Dreams
 Ontwikkelde na 1900 een internationale aanhang
 Uit Oostenrijk verdreven door de Nazi’s in 1938
 Overleden in Londen in 1939

 Video van Freud:
o Belang van inrichting van het huis voor zijn theorie
 Alle beeldjes zijn oud, antiek, ze komen vaak uit opgravingen
  verwijst naar het uitgraven wat verborgen was maar dan heel
voorzichtig

2.3 Freud’s model van de geest
 Niveaus van het mentale leven
 Onbewuste
o Buiten bewustzijn
 Omvat driften en instincten
 Is alleen indirect/onrechtstreeks gekend
o Twee bronnen van onbewuste processen
 Repressie (verdrukking)
 Fylogenetische gave
 Voorbewuste
o Niet in bewustzijn aanwezig, maar kan het
worden
 Bewuste
o Mentale leven dat direct beschikbaar is,
speelt een beperkte rol
Niveaus van bewustzijn
 Bewustzijn
o Hersenprocessen waarvan we bewust zijn (bv. nadenken over hoe iets op
te lossen of aan wat denk je nu?)
 Niet-bewuste
o Alle processen in de hersenen die buiten het bewustzijn omgaan (bv.
hartslag, ademen, controle interne organen)
 Voorbewuste




4