H4: de wortel en de stok (motivatie)
Trial-and-error leren & de wet van effect:
De leerling ontdekt geleidelijk de goede respons door verschillende gedragingen te proberen en te
onthouden welk gedrag de (on)gewenste gevolgen oplevert, in dit geval het voedsel dat (niet)
beschikbaar wordt
Maar naast de vaststelling dat mensen (en dieren) soms ook lijken te leren zonder bekrachtigingen,
werken beloningen ook niet altijd zoals behavioristen verwachten..
Het Monty Hall-dilemma
Gebaseerd op TV-show ‘Let’s make a deal’ (1963): achter één van de drie deuren/gordijnen zit een auto
Na de initiële keuze van de kandidaat, opent de host één andere deur waar de geit achter zit, en mag
de kandidaat veranderen van deur. Wat zou jij doen?
Monty Hall-dilemma: verander je van deur?
Neen, ik blijf bij mijn eerste keuze
Ja, ik verander van deur want mijn kans op een auto verhoogt
Ja, ik verander van deur, maar het maakt eigenlijk niets uit
Marilyn vos Savant: je verdubbelt de kans om de prijs te winnen als je je keuze herroept en deur B kiest
ipv deur A
Voer het experiment zelf een twintigtal keer uit, waarbij je uit de drie omgekeerde kaarten bv
schoppen 1, 2 en 3, de aas moet kiezen. Laat een andere persoon steeds een van de niet-
gekozen kaarten omkeren die niet schoppen aas is. Tel hoe vaak je schoppen aas koos wanneer
je bij je initiële keuze blijft en hoe vaak je schoppen aas koos wanneer je niet bij je initiële keuze
blijft.
Het Monty Hall-dilemma kan opgelost worden door gebruik te maken van de basisprincipes van
kansrekening. Dat mensen zo moeilijk te overtuigen zijn, toont hoe moeilijk redeneren met kansen
voor ons is.
De vraag die hier centraal staat is: leren we bij wanneer we niet één keer, maar herhaaldelijke keren na
elkaar de Monty Hall-keuze maken? We kunnen ervan uitgaan dat in een dergelijk spel de juiste keuze
maken een bekrachtiging is voor de speler. Thorndikes wet van effect stelt dat gedragingen met een
gunstig gevolg in de toekomst vaker zullen voorkomen, terwijl gedragingen met een ongunstig gevolg
nadien zullen afnemen in frequentie. Toch leren mensen niet echt bij in het Monty Hall-dilemma, zoals
aangetoond werd in een studie van Donald Granberg en Thad Brown.
228 eerstejaarsstudenten van University of Missouri
Bij de eerste poging van het Monty Hall-experiment gaf slechts 13% aan over te gaan van deur
A naaar deur B
Het correcte antwoord werd niet voornamelijk door de slimmere studenten gegeven, want het
correleerde niet met hun examenresultaten
Vervolgens voerden ze een experiment uit waarbij 68 studenten de keuze van het Monty Hall-dilemma
herhaaldelijk uitvoerden op een computer
68 studenten en 50 proefbeurten
De persoon met de hoogste score ging na het experiment 25 dollar ontvangen
In de eerste proefbeurt veranderde 90% niet van hun initiële keuze
Bij de laatste 10 beurten bleef dit stabiel op 45% die nog niet van keuze veranderde dus 55% die wel
van keuze veranderde
Blijkbaar was de wet van het effect niet bij machte om de proefpersonen te doen overgaan van een
initiële suboptimale naar een optimale keuze
, Walter Herbranson en Julia Schroeder trainden 6 zilveren koningsduiven om, vergelijkbaar met de
proefpersonen van Granberg en Brown, herhaaldelijk Monty Hall-keuzes te maken
De duiven leerden eerst om te pikken op een van de drie antwoordsleutels. Vervolgens leerden
ze om enkel te kiezen tussen antwoordsleutels die oplichten. Zodra ze dat geleerd hadden,
werden ze getest in een reeks van 100 proefbeurten per dag. Elke proefbeurt loopt als volgt.
Een toevalsmechanisme koos eerst een van de drie antwoordmogelijkheden als de correcte
keuze. Daarna lichtten drie antwoordsleutels op. Zodra de duif op een van de drie had gepikt,
werd een van de twee overblijvende antwoordsleutels die niet de correcte keuze was,
uitgeschakeld en dat werd aangegeven doordat die sleutel niet langer oplichtte. De duif diende
dan op een van de twee overblijvende antwoordsleutels te pikken en zo de ‘uiteindelijke keuze’
aan te geven. Pikte de duif op de ‘correcte’ sleutel, dan werd ze beloond: ze mocht gedurende
drie seconden een mengeling van granen eten. Pikte ze op de foute sleutel, dan kreeg ze niets.
Ze moest dan vijf seconden wachten voor de volgende proefbeurt begon.
Eerste dag: 36% wissels
Na 30 dagen: 96% wissels
Het gedrag van de zes duiven beantwoordde aan de wet van het effect: de beloning werkte dus
Er is echter een verschil tussen deze experimenten. In hun studie werd de keuze, net zoals bij Monty
Hall, verpakt in een concreet verhaal met het openen van deuren en het winnen van prijzen, terwijl de
duiven geconfronteerd werden met een abstracte, woordeloze keuze. Om na te gaan of dat het verschil
in resultaten kon verklaren, lieten Herbranson en Schroeder proefpersonen een taak uitvoeren die zo
sterk mogelijk leken op hun duivenexperiment
6 studenten
Namen plaats voor een paneel waarop 3 antwoordknoppen bevestigd waren die konden
oplichten. Ze kregen te horen dat ze zouden deelnemen aan een studie over hoe mensen
keuzes maken en dat ze in elk van een reeks proefbeurten telkens één punt konden winnen
Zelfde werking als bij de duiven: in de initiële fase allemaal wit, vervolgens zou het licht van de
drie knoppen doven en zouden de andere 2 groen oplichten, waarna de computer aangaf of ze
de juiste/foute keuze gemaakt hadden en hoeveel punten ze al gewonnen hadden
200 proefbeurten
Eerste beurten: 57% wissels
Na 200 beurten: 66% wissels
De proefpersonen waren dus zelfs na 200 proefbeurten niet in staat om over te gaan op de optimale
strategie, een strategie die de duiven wel aanleerden
Falende beloningen door biologische beperkingen (bij conditionering)
- Niet elk willekeurig gedrag kan aangeleerd worden, in tegenstelling tot wat radicale
behavioristen dachten
- Ethologen hebben altijd gewaarschuwd voor beperkingen
bv Breland & Breland (1961)
– Trainden duizenden dieren, 40 diersoorten
– Vb van beperking bij training varkens:
Geldstukken opnemen en deponeren in spaarpot,
shaping, dan intermittend bekrachtigd
Na verloop van tijd toonden varkens vreemd gedrag bv begraven
= instinctieve drift
(het aangeleerde gedrag werd gaandeweg beïnvloed door instinctief
gedrag)
Varkens spelen met en begraven immers vaak hun voedsel
Louise Miller en Betsy Estes voerden een studie uit waarvan ze de resultaten omschreven als
onverwacht en onverklaarbaar op basis van theorie of vorige empirische evidentie
72 9-jarige jongens verdeeld in 3 groepen die niet verschilden in intelligentie en sociale afkomst
Ze kregen herhaaldelijk 2 bijna identieke cartoons te zien met slechts één klein verschil: de
wenkbrauwen stonden in de ene tekening een beetje hoger boven de ogen dan in de andere
De jongens moesten zo snel mogelijk aangeven of de cartoon met de hogere wenkbrauwen links of
rechts geprojecteerd was en een lampje gaf aan of ze al dan niet correct geantwoord hadden
De drie condities verschilden in de consequenties die aan hun prestatie werden gehecht
1. De jongens kregen enkel hun score te zien
2. Ze kregen 1 dollarcent per correct antwoord en werd er telkens 1 dollarcent van hun voorlopige
opbrengst weggehaald voor elk foutief antwoord
3. Ze kregen een halve dollar per correct antwoord en werden ze eveneens met een halve dollar
bestraft bij een foutief antwoord
Het experiment werd beëndigd nadat een proefpersoon ofwel 16 opeenvolgende correcte antwoorden
gaf, ofwel nadat hij 100 proefbeurten had doorlopen
Trial-and-error leren & de wet van effect:
De leerling ontdekt geleidelijk de goede respons door verschillende gedragingen te proberen en te
onthouden welk gedrag de (on)gewenste gevolgen oplevert, in dit geval het voedsel dat (niet)
beschikbaar wordt
Maar naast de vaststelling dat mensen (en dieren) soms ook lijken te leren zonder bekrachtigingen,
werken beloningen ook niet altijd zoals behavioristen verwachten..
Het Monty Hall-dilemma
Gebaseerd op TV-show ‘Let’s make a deal’ (1963): achter één van de drie deuren/gordijnen zit een auto
Na de initiële keuze van de kandidaat, opent de host één andere deur waar de geit achter zit, en mag
de kandidaat veranderen van deur. Wat zou jij doen?
Monty Hall-dilemma: verander je van deur?
Neen, ik blijf bij mijn eerste keuze
Ja, ik verander van deur want mijn kans op een auto verhoogt
Ja, ik verander van deur, maar het maakt eigenlijk niets uit
Marilyn vos Savant: je verdubbelt de kans om de prijs te winnen als je je keuze herroept en deur B kiest
ipv deur A
Voer het experiment zelf een twintigtal keer uit, waarbij je uit de drie omgekeerde kaarten bv
schoppen 1, 2 en 3, de aas moet kiezen. Laat een andere persoon steeds een van de niet-
gekozen kaarten omkeren die niet schoppen aas is. Tel hoe vaak je schoppen aas koos wanneer
je bij je initiële keuze blijft en hoe vaak je schoppen aas koos wanneer je niet bij je initiële keuze
blijft.
Het Monty Hall-dilemma kan opgelost worden door gebruik te maken van de basisprincipes van
kansrekening. Dat mensen zo moeilijk te overtuigen zijn, toont hoe moeilijk redeneren met kansen
voor ons is.
De vraag die hier centraal staat is: leren we bij wanneer we niet één keer, maar herhaaldelijke keren na
elkaar de Monty Hall-keuze maken? We kunnen ervan uitgaan dat in een dergelijk spel de juiste keuze
maken een bekrachtiging is voor de speler. Thorndikes wet van effect stelt dat gedragingen met een
gunstig gevolg in de toekomst vaker zullen voorkomen, terwijl gedragingen met een ongunstig gevolg
nadien zullen afnemen in frequentie. Toch leren mensen niet echt bij in het Monty Hall-dilemma, zoals
aangetoond werd in een studie van Donald Granberg en Thad Brown.
228 eerstejaarsstudenten van University of Missouri
Bij de eerste poging van het Monty Hall-experiment gaf slechts 13% aan over te gaan van deur
A naaar deur B
Het correcte antwoord werd niet voornamelijk door de slimmere studenten gegeven, want het
correleerde niet met hun examenresultaten
Vervolgens voerden ze een experiment uit waarbij 68 studenten de keuze van het Monty Hall-dilemma
herhaaldelijk uitvoerden op een computer
68 studenten en 50 proefbeurten
De persoon met de hoogste score ging na het experiment 25 dollar ontvangen
In de eerste proefbeurt veranderde 90% niet van hun initiële keuze
Bij de laatste 10 beurten bleef dit stabiel op 45% die nog niet van keuze veranderde dus 55% die wel
van keuze veranderde
Blijkbaar was de wet van het effect niet bij machte om de proefpersonen te doen overgaan van een
initiële suboptimale naar een optimale keuze
, Walter Herbranson en Julia Schroeder trainden 6 zilveren koningsduiven om, vergelijkbaar met de
proefpersonen van Granberg en Brown, herhaaldelijk Monty Hall-keuzes te maken
De duiven leerden eerst om te pikken op een van de drie antwoordsleutels. Vervolgens leerden
ze om enkel te kiezen tussen antwoordsleutels die oplichten. Zodra ze dat geleerd hadden,
werden ze getest in een reeks van 100 proefbeurten per dag. Elke proefbeurt loopt als volgt.
Een toevalsmechanisme koos eerst een van de drie antwoordmogelijkheden als de correcte
keuze. Daarna lichtten drie antwoordsleutels op. Zodra de duif op een van de drie had gepikt,
werd een van de twee overblijvende antwoordsleutels die niet de correcte keuze was,
uitgeschakeld en dat werd aangegeven doordat die sleutel niet langer oplichtte. De duif diende
dan op een van de twee overblijvende antwoordsleutels te pikken en zo de ‘uiteindelijke keuze’
aan te geven. Pikte de duif op de ‘correcte’ sleutel, dan werd ze beloond: ze mocht gedurende
drie seconden een mengeling van granen eten. Pikte ze op de foute sleutel, dan kreeg ze niets.
Ze moest dan vijf seconden wachten voor de volgende proefbeurt begon.
Eerste dag: 36% wissels
Na 30 dagen: 96% wissels
Het gedrag van de zes duiven beantwoordde aan de wet van het effect: de beloning werkte dus
Er is echter een verschil tussen deze experimenten. In hun studie werd de keuze, net zoals bij Monty
Hall, verpakt in een concreet verhaal met het openen van deuren en het winnen van prijzen, terwijl de
duiven geconfronteerd werden met een abstracte, woordeloze keuze. Om na te gaan of dat het verschil
in resultaten kon verklaren, lieten Herbranson en Schroeder proefpersonen een taak uitvoeren die zo
sterk mogelijk leken op hun duivenexperiment
6 studenten
Namen plaats voor een paneel waarop 3 antwoordknoppen bevestigd waren die konden
oplichten. Ze kregen te horen dat ze zouden deelnemen aan een studie over hoe mensen
keuzes maken en dat ze in elk van een reeks proefbeurten telkens één punt konden winnen
Zelfde werking als bij de duiven: in de initiële fase allemaal wit, vervolgens zou het licht van de
drie knoppen doven en zouden de andere 2 groen oplichten, waarna de computer aangaf of ze
de juiste/foute keuze gemaakt hadden en hoeveel punten ze al gewonnen hadden
200 proefbeurten
Eerste beurten: 57% wissels
Na 200 beurten: 66% wissels
De proefpersonen waren dus zelfs na 200 proefbeurten niet in staat om over te gaan op de optimale
strategie, een strategie die de duiven wel aanleerden
Falende beloningen door biologische beperkingen (bij conditionering)
- Niet elk willekeurig gedrag kan aangeleerd worden, in tegenstelling tot wat radicale
behavioristen dachten
- Ethologen hebben altijd gewaarschuwd voor beperkingen
bv Breland & Breland (1961)
– Trainden duizenden dieren, 40 diersoorten
– Vb van beperking bij training varkens:
Geldstukken opnemen en deponeren in spaarpot,
shaping, dan intermittend bekrachtigd
Na verloop van tijd toonden varkens vreemd gedrag bv begraven
= instinctieve drift
(het aangeleerde gedrag werd gaandeweg beïnvloed door instinctief
gedrag)
Varkens spelen met en begraven immers vaak hun voedsel
Louise Miller en Betsy Estes voerden een studie uit waarvan ze de resultaten omschreven als
onverwacht en onverklaarbaar op basis van theorie of vorige empirische evidentie
72 9-jarige jongens verdeeld in 3 groepen die niet verschilden in intelligentie en sociale afkomst
Ze kregen herhaaldelijk 2 bijna identieke cartoons te zien met slechts één klein verschil: de
wenkbrauwen stonden in de ene tekening een beetje hoger boven de ogen dan in de andere
De jongens moesten zo snel mogelijk aangeven of de cartoon met de hogere wenkbrauwen links of
rechts geprojecteerd was en een lampje gaf aan of ze al dan niet correct geantwoord hadden
De drie condities verschilden in de consequenties die aan hun prestatie werden gehecht
1. De jongens kregen enkel hun score te zien
2. Ze kregen 1 dollarcent per correct antwoord en werd er telkens 1 dollarcent van hun voorlopige
opbrengst weggehaald voor elk foutief antwoord
3. Ze kregen een halve dollar per correct antwoord en werden ze eveneens met een halve dollar
bestraft bij een foutief antwoord
Het experiment werd beëndigd nadat een proefpersoon ofwel 16 opeenvolgende correcte antwoorden
gaf, ofwel nadat hij 100 proefbeurten had doorlopen
