Rechtsgeschiedenis
Inhoud
Inleiding & Praktische informatie.................................................................1
Thema 1. Kunst en recht..............................................................................2
§1. Recht en rechtvaardigheid in de kunst................................................2
1.1. Exemplae iustitiae..........................................................................2
1.2. Rechtelijke deugden: Vrouwe Justitia en de ideale rechter...........10
1.3. Het beeld van de jurist.................................................................16
Conclusie.............................................................................................19
§2. Kunst en recht, met ook aandacht voor rol moraaltheologie.............20
Thema 2. Recht in crisistijden en de gevolgen van crises voor lopende
rechtsverhoudingen – Epidemie, oorlog en privaatrecht............................23
§1. Recht en crisis...................................................................................23
1.1. Pestepidemieën en het recht in de late middeleeuwen en de
vroegmoderne periode........................................................................23
1.2. Wereldoorlog I en het privaatrecht...............................................33
1.3. Sopron-Köszeg..............................................................................41
1.4. Congo – Regimewissels en lopende rechtsverhoudingen met de
overheid...............................................................................................46
§2. Collaboratie en repressie na WOII - Het recht van verdediging tijdens
en na WO II (1940-1952).........................................................................58
Inleiding: regelgeving: Wie was er verantwoordelijk voor het recht op
verdediging?........................................................................................58
§1. Repressie tijdens de Tweede Wereldoorlog....................................63
§2. Repressie na de Tweede Wereldoorlog...........................................69
Conclusie.............................................................................................73
Thema 3. Geschiedenis van het rechtenonderwijs.....................................74
§1. Geschiedenis van het rechtenonderwijs te Leuven...........................74
1.1. Inleiding met de tekst...................................................................74
1.2. Oprichting van de oude universiteit van Leuven..........................77
1.3. Methode........................................................................................77
1.4. Reflectie over juridisch redeneren................................................80
Conclusie.............................................................................................90
i
, §2. Rechtenonderwijs in het Byzantijnse Rijk (gastcollege)....................90
Inleiding...............................................................................................90
2.1. Het rechtenonderwijs vóór Justinianus.........................................92
2.2. Het rechtenonderwijs in de tijd van Justinianus (6de eeuw)...........93
2.2. Onderwijsmethode van de antecessoren (H. Scheltema).............95
2.3. Einde van de 6de: Scholastikoi.......................................................98
2.4. Nieuw basilica Scholia..................................................................99
Thema 4. Multinormativiteit en jurisdictionele complexiteit....................102
Inleiding: Theoretisch kader..................................................................103
1. Van recht als een geheel aan allerhande ‘sociale normen’…........103
2. … Via diverse methoden tot ordening en structurering.................105
3. … Naar nationale rechtssystemen en rechtspositivisme...............105
Conclusie...........................................................................................105
§1. Regelvorming als manier om met multinormativiteit om te gaan...107
§2. De Desolate Boedelskamer te Amsterdam (gastcollege)................116
Inleiding: Vroegmodern Amsterdam..................................................116
1.1. Insolventen in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd:
criminelen of pechvogels?.................................................................116
1.2. De Desolate Boedelskamer te Amsterdam en innovaties in het
insolventierecht.................................................................................122
1.3. Besluit: goed bestuur & juridische innovaties naar economisch
succesverhaal met name Herstel van vertrouwen en krediet............125
§3. Antwerpse zeeverzekeringsrecht en Personaliteitsbeginsel............127
Inleiding.............................................................................................127
Antwerps zeeverzekeringsrecht.........................................................130
§4. De Leuvense rectorale rechtbank en het personaliteitsbeginsel.....136
Oprichting oude universiteit van Leuven...........................................136
De rectorale rechtbank......................................................................137
§5. Multinormativiteit en juridische complexiteit in de Oekraïense
rechtsgeschiedenis...............................................................................142
Inleiding.............................................................................................142
Oudste geschiedenis..........................................................................144
Middeleeuwen - Neergang van de Kievse Roes.................................145
Vroegmoderne tijd - Pools-Litouwse samenwerking...........................145
ii
, Moderne tijd.......................................................................................149
Kerkelijke jurisdictionele complexiteit................................................150
Conclusie..............................................................................................152
Eindconclusie...........................................................................................153
Thema 1. Kunst en recht - Recht en rechtvaardigheid..........................153
Thema 2. Crises en het recht................................................................154
Thema 3. Rechtenonderwijs..................................................................156
Thema 4. Multinormativiteit en juridische complexiteit........................158
iii
,Inleiding & Praktische informatie
Het reflectiecollege gaat in op diverse thema's. Steeds staat de
rechtsgeschiedenis centraal, maar met het oog op het toelaten van een
rechtshistorische reflectie op hedendaagse vraagstukken. Zo denken we
onder meer samen na over idealen van recht en rechtvaardigheid, over
multinormativiteit en jurisdictionele complexiteit, over het onderwijs in de
rechten, en over de omgang met crisissen in lopende rechtsverhoudingen.
Studiemateriaal
Van primaire bronnen wordt verwacht dat u ze voorafgaand aan
het college doorneemt, want die primaire bronnen gaan we op een
interactieve manier bespreken tijdens het college.
Verplichte literatuur behoort tot de examenstof. Soms zal ik u
vragen deze teksten voorafgaand aan het college al te lezen; in
andere gevallen volstaat het dat u deze nadien doorneemt.
Achtergrondliteratuur hoeft niet te worden ingestudeerd, en bent
u zelfs niet verplicht te lezen. Er zal tijdens het examen nooit
rechtstreeks naar gevraagd worden, behalve in zover die elementen
ook in het college zelf aan de orde zijn gekomen. Heeft u bepaalde
zaken tijdens het college nog niet volledig begrepen, wil u het
geheel van het college in een groter kader plaatsen, of wil u graag
meer over het onderwerp weten, dan vormt dit wellicht een goed
startpunt.
Examen
Mondeling examen met gesloten boek (15 minuten) met schriftelijke
voorbereiding (30 minuten). Het examen bestaat uit twee open vragen
(elk op 10 punten):
Een overzichtsvraag over een rode draad van één van de themata:
reflexief vermogen van de studenten staat centraal (o.b.v. de
colleges en de literatuur)
Een meer specifieke vraag over één van de wetenschappelijke
artikelen of de rechtshistorische teksten uit een ander thema, of
over de gastles.
Voorkennis?
Niet per se vereist maar rechtshistorische begrippen moeten wel begrepen
zijn. In het algemeen is evenwel vereist dat de student interesse heeft in
rechtshistorie.
Doelstellingen
1
, Reflectie over het huidige recht en herkenbare juridische fenomenen
vanuit rechtshistorisch perspectief
In contact brengen met recent rechtshistorisch onderzoek
Werken met en redeneren over rechtshistorische bronnen vaak in
vertaling (Wetgeving, rechtspraak, kunst, …).
Thema 1. Kunst en recht
§1. Recht en rechtvaardigheid in de kunst
Geen verplichte literatuur.
Achtergrondliteratuur:
Samuel Mareel (red.), Roep om rechtvaardigheid. Recht en
onrecht in de kunst uit de Nederlanden 1450-1650, Hannibal,
2018 (te vinden in de Maurits-Sabbebibliotheek M34.09 ROEP).
Georges Martyn, "Jacob Jordaens' Sint Ivo..., patroon van niet
alleen de advocaten", Pro Memorie 12/2 (2010), 218-239.
In dit deel gaan in op rechtvaardigheid in de kunst: hoe werd
rechtvaardigheid in de 15de, 16de en 17de eeuw verbeeld? Hoe kijken we
ernaar vandaag? Wat is de verhouding tussen recht en rechtvaardigheid?
Hoe verhouden morele normen zich met het recht?
1.1. Exemplae iustitiae
We gaan hier kijken naar de klassieke rechtvaardigheidstaferelen
(exemplae iustitiae). Het zijn concrete beelden van rechtvaardigheid die
dankzij de kunst verspreid wordt. Belangrijk is dat men niet kon lezen
maar wel de verhalen kenden, kunst was dus een ideaal
communicatiemiddel vaar rechtvaardigheidsbeelden.
Waar vonden de middeleeuwse en hun beelden van rechtvaardige
justitie?
De klassieke of eerste taferelen van rechtvaardigheidstaferelen komen uit
de Bijbel. Het ‘laatste oordeel’ is daar een van de meest bekende van
(eerste generatie rechtvaardigheidstaferelen). Het betreft de dag waarop
over alle mensen een oordeel geveld zal worden door God, over wie in de
hemel mag gaan. Het gevolg van dit tafereel is dat rechtvaardigheid
uiteindelijk niet te vinden is bij menselijker rechters maar bij God. In de
rechtbanken werd dit ook gebruikt: rechters werden erop gewezen dat
indien ze op een zondige manier zouden oordelen ze wisten wat hun te
wachten staat op het einde.
2
, Voor er schepenbanken waren werd recht vaak gesproken in het
westelijke voorportaal van kerken. Daarom zijn daar vaak
taferelen van het ‘laatste oordeel’.
Wanneer juristen in specifieke en aparte gebouwen zijn gegaan om de
stad te besturen, hebben juristen gezocht naar beelden/taferelen van
menselijke rechters die rechtvaardig zijn, die het beeld van goed bestuur
zijn.
Zijn er menselijke rechtvaardigheidstaferelen in de Bijbel? Het
oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28); De kuise Suzanna (Daniel 13);
Jezus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes 8:1-11). Deze
Bijbelse gerechtigheidstaferelen vormen de tweede generatie
rechtvaardigheidstaferelen.
Bijbelse gerechtigheidstaferelen1
Christus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes 8:1-
11).
Terwijl Jezus in de Tempel onderricht
verschafte brachten schriftgeleerden en
farizeeërs Hem een vrouw die op
overspel was betrapt en volgens de Wet
van Mozes moest gestenigd worden. Ze
vroegen hem wat Hij er van dacht. Dit
bedoelden ze als een strikvraag in de
hoop Hem ergens van te kunnen
beschuldigen. Hij richtte zich op en zei
tot hen: “Laat degene onder u die zonder zonden is, het eerst een steen
op haar werpen.”. Toen zij dit hoorden, dropen zij een voor een af, de
oudsten het eerst, totdat Jezus alleen achterbleef met de vrouw, die nog
midden in de kring stond. Nu richtte Jezus zich op en sprak tot haar:
“Vrouw, waar zijn ze? Heeft niemand u veroordeeld?” Zij antwoordde:
“Niemand, Heer.” Toen zei Jezus tot haar: “Ook Ik veroordeel u niet; ga
heen en zondig van nu af niet meer.”
Welke boodschap voor justitie? Wat betekent voor de
rechtvaardigheid?
Het is een oproep aan de rechters toe om zoveel mogelijk zonder zonde te
blijven omdat enkel wie zonder zonde is kan recht uitspreken.
1
Bijbelse gerechtigheidstaferelen: Het oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28); De
kuise Suzanna (Daniel 13); Jezus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes
8:1-11).
3
, Het verhaal wordt ook op een andere manier gebruikt. Zo in de “practijcke
in criminele saecken”.2 Daar staat er dat volgens de joodse wet ze had
moeten boete voor haar overspel, en God wist dat ze daarvoor de
doodstraf verdiende. Dit is omdat God alle geheimen hem bekend zijn, hij
weet wat die vrouw gedaan heeft. Nochtans wil God ze niet veroordelen
omdat de bewijsmiddelen die een rechter nodig heeft om te kunnen
oordelen naar menselijk justitie waren niet gaande.
God wist het wel maar mensen waren haar beginnen te stenigen louter
o.b.v. geruchten en geen krachtige bewijzen. Een rechter moet altijd
oordelen op grond van bewijzen en niet louter op grond van geruchten.
Een rechter moet niet handelen naar zijn eigen geweten maar naar wat
door de partijen aan hem is voorgelegd in zijn hoedanigheid als rechter. Hij
mag dus enkel oordelen op grond van de bewijsmiddelen aangedragen
door de partijen, en niet op grond van eigeb kennis, geruchten, enz.
Het verhaal gaat dus – naast de aansporing om een deugdzaam leven te
leiden – over het feit dat rechters enkel o.b.v. bewijzen die hen worden
aangedragen kunnen oordelen.
Het oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28)
Twee vrouwen die samen in een huis woonden, hadden ongeveer
gelijktijdig een zoon gekregen. De ene baby was gestorven. Beide vrouwen
eisten het levende kind op. Ze vroegen Salomo een oordeel te vellen. Er
was geen mogelijkheid om aan te tonen wie de waarheid sprak. Salomo
stelde voor het levende kind in tweeën te hakken en de helften eerlijk te
verdelen. De ene vrouw was bereid dat te aanvaarden, de andere maakte
bezwaar en zei dat ze het kind liever levend in handen van de andere
vrouw zag. Salomo concludeerde dat de tweede vrouw de echte moeder
was en gaf haar het levende kind.
Waarom gebruiken we dit als tafereel voor de rechtvaardigheid?
Elke rechter moet beschikken over de deugd van wijsheid. Dit betekent
dat hij onderzoek moet durven verrichten, en vooral op een wijze manier.
Salomo is ook bekend omwille van bouw van de tempel van Jerusalem (de
Solomons zuilen zijn er een symbool van).
De kuise Suzanna (Daniel 13)
Susanna was een mooie, godvrezende vrouw en getrouwd met Joakim
(Joachim), een zeer rijk man. Op een warme dag baadde zij in een
afgesloten tuin, in de veronderstelling dat niemand haar kon zien. Twee
2
Joost de Damhouder (naar het voorbeeld van Filips Wielant). Het waren praktijkboeken
voor rechtspraktizijnen (civiele en criminele zaken).
4
Inhoud
Inleiding & Praktische informatie.................................................................1
Thema 1. Kunst en recht..............................................................................2
§1. Recht en rechtvaardigheid in de kunst................................................2
1.1. Exemplae iustitiae..........................................................................2
1.2. Rechtelijke deugden: Vrouwe Justitia en de ideale rechter...........10
1.3. Het beeld van de jurist.................................................................16
Conclusie.............................................................................................19
§2. Kunst en recht, met ook aandacht voor rol moraaltheologie.............20
Thema 2. Recht in crisistijden en de gevolgen van crises voor lopende
rechtsverhoudingen – Epidemie, oorlog en privaatrecht............................23
§1. Recht en crisis...................................................................................23
1.1. Pestepidemieën en het recht in de late middeleeuwen en de
vroegmoderne periode........................................................................23
1.2. Wereldoorlog I en het privaatrecht...............................................33
1.3. Sopron-Köszeg..............................................................................41
1.4. Congo – Regimewissels en lopende rechtsverhoudingen met de
overheid...............................................................................................46
§2. Collaboratie en repressie na WOII - Het recht van verdediging tijdens
en na WO II (1940-1952).........................................................................58
Inleiding: regelgeving: Wie was er verantwoordelijk voor het recht op
verdediging?........................................................................................58
§1. Repressie tijdens de Tweede Wereldoorlog....................................63
§2. Repressie na de Tweede Wereldoorlog...........................................69
Conclusie.............................................................................................73
Thema 3. Geschiedenis van het rechtenonderwijs.....................................74
§1. Geschiedenis van het rechtenonderwijs te Leuven...........................74
1.1. Inleiding met de tekst...................................................................74
1.2. Oprichting van de oude universiteit van Leuven..........................77
1.3. Methode........................................................................................77
1.4. Reflectie over juridisch redeneren................................................80
Conclusie.............................................................................................90
i
, §2. Rechtenonderwijs in het Byzantijnse Rijk (gastcollege)....................90
Inleiding...............................................................................................90
2.1. Het rechtenonderwijs vóór Justinianus.........................................92
2.2. Het rechtenonderwijs in de tijd van Justinianus (6de eeuw)...........93
2.2. Onderwijsmethode van de antecessoren (H. Scheltema).............95
2.3. Einde van de 6de: Scholastikoi.......................................................98
2.4. Nieuw basilica Scholia..................................................................99
Thema 4. Multinormativiteit en jurisdictionele complexiteit....................102
Inleiding: Theoretisch kader..................................................................103
1. Van recht als een geheel aan allerhande ‘sociale normen’…........103
2. … Via diverse methoden tot ordening en structurering.................105
3. … Naar nationale rechtssystemen en rechtspositivisme...............105
Conclusie...........................................................................................105
§1. Regelvorming als manier om met multinormativiteit om te gaan...107
§2. De Desolate Boedelskamer te Amsterdam (gastcollege)................116
Inleiding: Vroegmodern Amsterdam..................................................116
1.1. Insolventen in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd:
criminelen of pechvogels?.................................................................116
1.2. De Desolate Boedelskamer te Amsterdam en innovaties in het
insolventierecht.................................................................................122
1.3. Besluit: goed bestuur & juridische innovaties naar economisch
succesverhaal met name Herstel van vertrouwen en krediet............125
§3. Antwerpse zeeverzekeringsrecht en Personaliteitsbeginsel............127
Inleiding.............................................................................................127
Antwerps zeeverzekeringsrecht.........................................................130
§4. De Leuvense rectorale rechtbank en het personaliteitsbeginsel.....136
Oprichting oude universiteit van Leuven...........................................136
De rectorale rechtbank......................................................................137
§5. Multinormativiteit en juridische complexiteit in de Oekraïense
rechtsgeschiedenis...............................................................................142
Inleiding.............................................................................................142
Oudste geschiedenis..........................................................................144
Middeleeuwen - Neergang van de Kievse Roes.................................145
Vroegmoderne tijd - Pools-Litouwse samenwerking...........................145
ii
, Moderne tijd.......................................................................................149
Kerkelijke jurisdictionele complexiteit................................................150
Conclusie..............................................................................................152
Eindconclusie...........................................................................................153
Thema 1. Kunst en recht - Recht en rechtvaardigheid..........................153
Thema 2. Crises en het recht................................................................154
Thema 3. Rechtenonderwijs..................................................................156
Thema 4. Multinormativiteit en juridische complexiteit........................158
iii
,Inleiding & Praktische informatie
Het reflectiecollege gaat in op diverse thema's. Steeds staat de
rechtsgeschiedenis centraal, maar met het oog op het toelaten van een
rechtshistorische reflectie op hedendaagse vraagstukken. Zo denken we
onder meer samen na over idealen van recht en rechtvaardigheid, over
multinormativiteit en jurisdictionele complexiteit, over het onderwijs in de
rechten, en over de omgang met crisissen in lopende rechtsverhoudingen.
Studiemateriaal
Van primaire bronnen wordt verwacht dat u ze voorafgaand aan
het college doorneemt, want die primaire bronnen gaan we op een
interactieve manier bespreken tijdens het college.
Verplichte literatuur behoort tot de examenstof. Soms zal ik u
vragen deze teksten voorafgaand aan het college al te lezen; in
andere gevallen volstaat het dat u deze nadien doorneemt.
Achtergrondliteratuur hoeft niet te worden ingestudeerd, en bent
u zelfs niet verplicht te lezen. Er zal tijdens het examen nooit
rechtstreeks naar gevraagd worden, behalve in zover die elementen
ook in het college zelf aan de orde zijn gekomen. Heeft u bepaalde
zaken tijdens het college nog niet volledig begrepen, wil u het
geheel van het college in een groter kader plaatsen, of wil u graag
meer over het onderwerp weten, dan vormt dit wellicht een goed
startpunt.
Examen
Mondeling examen met gesloten boek (15 minuten) met schriftelijke
voorbereiding (30 minuten). Het examen bestaat uit twee open vragen
(elk op 10 punten):
Een overzichtsvraag over een rode draad van één van de themata:
reflexief vermogen van de studenten staat centraal (o.b.v. de
colleges en de literatuur)
Een meer specifieke vraag over één van de wetenschappelijke
artikelen of de rechtshistorische teksten uit een ander thema, of
over de gastles.
Voorkennis?
Niet per se vereist maar rechtshistorische begrippen moeten wel begrepen
zijn. In het algemeen is evenwel vereist dat de student interesse heeft in
rechtshistorie.
Doelstellingen
1
, Reflectie over het huidige recht en herkenbare juridische fenomenen
vanuit rechtshistorisch perspectief
In contact brengen met recent rechtshistorisch onderzoek
Werken met en redeneren over rechtshistorische bronnen vaak in
vertaling (Wetgeving, rechtspraak, kunst, …).
Thema 1. Kunst en recht
§1. Recht en rechtvaardigheid in de kunst
Geen verplichte literatuur.
Achtergrondliteratuur:
Samuel Mareel (red.), Roep om rechtvaardigheid. Recht en
onrecht in de kunst uit de Nederlanden 1450-1650, Hannibal,
2018 (te vinden in de Maurits-Sabbebibliotheek M34.09 ROEP).
Georges Martyn, "Jacob Jordaens' Sint Ivo..., patroon van niet
alleen de advocaten", Pro Memorie 12/2 (2010), 218-239.
In dit deel gaan in op rechtvaardigheid in de kunst: hoe werd
rechtvaardigheid in de 15de, 16de en 17de eeuw verbeeld? Hoe kijken we
ernaar vandaag? Wat is de verhouding tussen recht en rechtvaardigheid?
Hoe verhouden morele normen zich met het recht?
1.1. Exemplae iustitiae
We gaan hier kijken naar de klassieke rechtvaardigheidstaferelen
(exemplae iustitiae). Het zijn concrete beelden van rechtvaardigheid die
dankzij de kunst verspreid wordt. Belangrijk is dat men niet kon lezen
maar wel de verhalen kenden, kunst was dus een ideaal
communicatiemiddel vaar rechtvaardigheidsbeelden.
Waar vonden de middeleeuwse en hun beelden van rechtvaardige
justitie?
De klassieke of eerste taferelen van rechtvaardigheidstaferelen komen uit
de Bijbel. Het ‘laatste oordeel’ is daar een van de meest bekende van
(eerste generatie rechtvaardigheidstaferelen). Het betreft de dag waarop
over alle mensen een oordeel geveld zal worden door God, over wie in de
hemel mag gaan. Het gevolg van dit tafereel is dat rechtvaardigheid
uiteindelijk niet te vinden is bij menselijker rechters maar bij God. In de
rechtbanken werd dit ook gebruikt: rechters werden erop gewezen dat
indien ze op een zondige manier zouden oordelen ze wisten wat hun te
wachten staat op het einde.
2
, Voor er schepenbanken waren werd recht vaak gesproken in het
westelijke voorportaal van kerken. Daarom zijn daar vaak
taferelen van het ‘laatste oordeel’.
Wanneer juristen in specifieke en aparte gebouwen zijn gegaan om de
stad te besturen, hebben juristen gezocht naar beelden/taferelen van
menselijke rechters die rechtvaardig zijn, die het beeld van goed bestuur
zijn.
Zijn er menselijke rechtvaardigheidstaferelen in de Bijbel? Het
oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28); De kuise Suzanna (Daniel 13);
Jezus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes 8:1-11). Deze
Bijbelse gerechtigheidstaferelen vormen de tweede generatie
rechtvaardigheidstaferelen.
Bijbelse gerechtigheidstaferelen1
Christus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes 8:1-
11).
Terwijl Jezus in de Tempel onderricht
verschafte brachten schriftgeleerden en
farizeeërs Hem een vrouw die op
overspel was betrapt en volgens de Wet
van Mozes moest gestenigd worden. Ze
vroegen hem wat Hij er van dacht. Dit
bedoelden ze als een strikvraag in de
hoop Hem ergens van te kunnen
beschuldigen. Hij richtte zich op en zei
tot hen: “Laat degene onder u die zonder zonden is, het eerst een steen
op haar werpen.”. Toen zij dit hoorden, dropen zij een voor een af, de
oudsten het eerst, totdat Jezus alleen achterbleef met de vrouw, die nog
midden in de kring stond. Nu richtte Jezus zich op en sprak tot haar:
“Vrouw, waar zijn ze? Heeft niemand u veroordeeld?” Zij antwoordde:
“Niemand, Heer.” Toen zei Jezus tot haar: “Ook Ik veroordeel u niet; ga
heen en zondig van nu af niet meer.”
Welke boodschap voor justitie? Wat betekent voor de
rechtvaardigheid?
Het is een oproep aan de rechters toe om zoveel mogelijk zonder zonde te
blijven omdat enkel wie zonder zonde is kan recht uitspreken.
1
Bijbelse gerechtigheidstaferelen: Het oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28); De
kuise Suzanna (Daniel 13); Jezus en de overspelige vrouw (Evangelie volgens Johannes
8:1-11).
3
, Het verhaal wordt ook op een andere manier gebruikt. Zo in de “practijcke
in criminele saecken”.2 Daar staat er dat volgens de joodse wet ze had
moeten boete voor haar overspel, en God wist dat ze daarvoor de
doodstraf verdiende. Dit is omdat God alle geheimen hem bekend zijn, hij
weet wat die vrouw gedaan heeft. Nochtans wil God ze niet veroordelen
omdat de bewijsmiddelen die een rechter nodig heeft om te kunnen
oordelen naar menselijk justitie waren niet gaande.
God wist het wel maar mensen waren haar beginnen te stenigen louter
o.b.v. geruchten en geen krachtige bewijzen. Een rechter moet altijd
oordelen op grond van bewijzen en niet louter op grond van geruchten.
Een rechter moet niet handelen naar zijn eigen geweten maar naar wat
door de partijen aan hem is voorgelegd in zijn hoedanigheid als rechter. Hij
mag dus enkel oordelen op grond van de bewijsmiddelen aangedragen
door de partijen, en niet op grond van eigeb kennis, geruchten, enz.
Het verhaal gaat dus – naast de aansporing om een deugdzaam leven te
leiden – over het feit dat rechters enkel o.b.v. bewijzen die hen worden
aangedragen kunnen oordelen.
Het oordeel van Salomo (1 Koningen 3:16-28)
Twee vrouwen die samen in een huis woonden, hadden ongeveer
gelijktijdig een zoon gekregen. De ene baby was gestorven. Beide vrouwen
eisten het levende kind op. Ze vroegen Salomo een oordeel te vellen. Er
was geen mogelijkheid om aan te tonen wie de waarheid sprak. Salomo
stelde voor het levende kind in tweeën te hakken en de helften eerlijk te
verdelen. De ene vrouw was bereid dat te aanvaarden, de andere maakte
bezwaar en zei dat ze het kind liever levend in handen van de andere
vrouw zag. Salomo concludeerde dat de tweede vrouw de echte moeder
was en gaf haar het levende kind.
Waarom gebruiken we dit als tafereel voor de rechtvaardigheid?
Elke rechter moet beschikken over de deugd van wijsheid. Dit betekent
dat hij onderzoek moet durven verrichten, en vooral op een wijze manier.
Salomo is ook bekend omwille van bouw van de tempel van Jerusalem (de
Solomons zuilen zijn er een symbool van).
De kuise Suzanna (Daniel 13)
Susanna was een mooie, godvrezende vrouw en getrouwd met Joakim
(Joachim), een zeer rijk man. Op een warme dag baadde zij in een
afgesloten tuin, in de veronderstelling dat niemand haar kon zien. Twee
2
Joost de Damhouder (naar het voorbeeld van Filips Wielant). Het waren praktijkboeken
voor rechtspraktizijnen (civiele en criminele zaken).
4
