Inhoud
Hoofdstuk 1: Neuropsychologische revalidatie ....................................................................................... 6
1. Neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis .......................................... 6
1.1 Geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie ............................................................. 6
1.2 Een dynamisch proces ............................................................................................................... 7
1.3 Een holistische benadering ........................................................................................................ 7
1.4 Een transdisciplinaire aanpak als streven .................................................................................. 7
1.5 Klinische en maatschappelijke relevantie .................................................................................. 7
2. Herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen .................................................. 7
2.1 Neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing ............................................................... 7
2.2 Factoren die herstel beïnvloeden .............................................................................................. 8
2.3 Functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader.................................................... 9
3. Van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk .................................... 10
3.1 Functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening .............................................................. 10
3.2 Vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen ........................ 10
3.3 Omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren ........ 11
3.4 Psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht ..................... 11
4. Diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in
neuropsychologische revalidatie ....................................................................................................... 12
4.1 Van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ................................... 12
4.2 Van inzicht naar actie: behandelplanning ............................................................................... 12
4.3 Van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling........................................................ 13
5. Evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies ........................................... 14
5.1 Opstellen van behandelplan .................................................................................................... 15
5.2 Evalueren van de behandeling ................................................................................................ 16
5.3 Evidence-based practice .......................................................................................................... 18
5.4 Mechanismen van herstel ....................................................................................................... 19
6. Technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .............................................. 19
6.1 Digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ...................................................................... 19
6.2 Virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving ................................................................ 19
6.3 Neuromodulatie: experimenteel en potentieel veelbelovend ................................................ 19
6.4 Neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life................................................................. 20
6.5 Artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ........................................................ 20
6.6 Samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ........................................ 20
7. Slotbeschouwingen: samen werken aan herstel en participatie ................................................... 20
1
,Hoofdstuk 2: therapeutische mogelijkheden bij mentale traagheid en aandachtsproblemen ............ 21
2.1 Psycho-educatie ........................................................................................................................... 21
2.2 Functietraining............................................................................................................................. 22
2.3 Strategietraining .......................................................................................................................... 24
2.3.1 Interne strategieën ............................................................................................................... 24
2.3.2 Externe strategieën .............................................................................................................. 25
2.4 Aanpassingen aan de omgeving .................................................................................................. 25
2.5 Mindfulness ................................................................................................................................. 26
2.6 Neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie .................................................................... 26
2.7 Farmacologische behandeling ..................................................................................................... 26
Werkcollege ....................................................................................................................................... 27
Diagnostiek .................................................................................................................................... 27
Casus Albert ................................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3: therapeutische mogelijkheden bij geheugenproblemen ................................................. 33
3.1 Compensatiestrategieën.............................................................................................................. 35
3.2 Multimodale trainingen ............................................................................................................... 36
3.3 Interventies met behulp van technologie ................................................................................... 36
Werkcollege ....................................................................................................................................... 38
Casus Maria ................................................................................................................................... 40
Intermezzo ..................................................................................................................................... 42
Een goede strategie wordt niet altijd effectief of efficiënt gebruikt. Waarom niet? ..................... 42
Welke behandeling kunnen we geven aan iemand met ernstige oriëntatieproblemen? ............. 43
Hoofdstuk 4: therapeutische mogelijkheden bij executieve functiestoornissen .................................. 43
4.1 INCOG-aanbevelingen ................................................................................................................. 44
4.2 Functietraining............................................................................................................................. 44
4.3 Strategietraining .......................................................................................................................... 45
4.3.1 Goal Management Training .................................................................................................. 45
4.3.2 Problem Solving Training ...................................................................................................... 45
4.3.3 Omgaan met tijdsdruk .......................................................................................................... 46
4.3.4 WSTC-methode..................................................................................................................... 46
4.3.5 Breinbreker werkschema ...................................................................................................... 46
4.3.6 Frontomix (werkboek van executieve functiestoornissen .................................................... 46
4.3.7 Niet rennen maar plannen ................................................................................................... 47
4.4. Programma’s die training en psycho-educatie combineren ....................................................... 47
4.4.1 Strategietraining voor executieve beperkingen.................................................................... 47
4.4.2 Behandeling van het dysexecutief syndroom ....................................................................... 48
2
, 4.5 Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken .......................................................... 48
4.5.1 Apathie ................................................................................................................................. 48
4.5.2 Impulsiviteit .......................................................................................................................... 48
4.6 Gebruik van meditatie/yoga/mindfulness................................................................................... 49
4.7 Neurofeedback training (NFT) ..................................................................................................... 49
4.8 Het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie .......................................................................... 49
4.8.1 Transcraniële Direct Current Stimulatie (tDCS) .................................................................... 49
4.8.2 Transcutane Nervus Vagus Stimulatie (tNVS) ....................................................................... 50
4.8.3 Repetitieve Transcraniële Magnetische Stimulatie (rTMS)................................................... 50
Werkcollege ....................................................................................................................................... 50
“koude” executieve functies .......................................................................................................... 50
Casus Chris ..................................................................................................................................... 53
Hoofdstuk 5: therapeutische mogelijkheden bij hemispatiaal neglect ................................................. 56
5.1 Psycho-educatie ........................................................................................................................... 56
5.2 Top-downbenaderingen .............................................................................................................. 56
5.2.1 Visuele scanning ................................................................................................................... 56
5.2.2 Verhogen van arousal ........................................................................................................... 57
5.3 Bottom-upbenaderingen ............................................................................................................. 57
5.3.1 Sensorische stimulatie .......................................................................................................... 57
5.3.2 Afdekken van het oor ipsilateraal aan het letsel .................................................................. 57
5.3.3 Vibratie van de nekspieren ................................................................................................... 58
5.3.4 Prisma-adaptatie .................................................................................................................. 58
5.3.5 Spiegeltherapie ..................................................................................................................... 58
5.3.6 Activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel .................................................... 59
5.4 Farmacologische benaderingen................................................................................................... 59
5.5 Nieuwe benaderingen ................................................................................................................. 59
5.5.1 Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken.......................................................................... 59
5.5.2 Virtuele realiteit.................................................................................................................... 60
Werkcollege ....................................................................................................................................... 60
Casus Achmed ............................................................................................................................... 63
Hoofdstuk 6: Therapeutische mogelijkheden bij prikkelgevoeligheid................................................... 65
Werkcollege ....................................................................................................................................... 67
Casus Jo ......................................................................................................................................... 68
Hoofdstuk 7: Therapeutische mogelijkheden bij vermoeidheid ........................................................... 68
7.1 Behandeling van ervaren vermoeidheid ..................................................................................... 69
7.1.1 Inspanningsprogramma’s ..................................................................................................... 69
3
, 7.1.2 Energiemanagement ............................................................................................................ 69
7.1.3 Cognitieve gedragstherapie (CGT) ........................................................................................ 70
7.1.4 Mindfulness .......................................................................................................................... 70
7.1.5 Psycho-educatie .................................................................................................................... 71
7.2 Behandeling van vermoeibaarheid.............................................................................................. 71
Werkcollege ....................................................................................................................................... 71
Casus Jo ......................................................................................................................................... 74
Hoofdstuk 8: rijgeschiktheid na NAH..................................................................................................... 77
Mag ik nog rijden? ............................................................................................................................. 77
Wanneer vinden we iemand eigenlijk ‘goed genoeg’ om te rijden? ................................................. 78
Rijgeschiktheidscentrum ............................................................................................................... 82
Neuropsychologisch onderzoek..................................................................................................... 82
Hoofdstuk 9: arbeidsre-integratie na NAH ............................................................................................ 86
Return to work (RTW)........................................................................................................................ 86
Arbeidsrevalidatie (AR) .................................................................................................................. 88
Hoofdstuk 10: ziekte-inzicht .................................................................................................................. 93
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen ............................................................................ 93
Ziekte-inzicht ................................................................................................................................. 94
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden ................................................................................. 96
Diagnostiek van verminderd ziekte-inzicht ................................................................................... 96
Therapeutische mogelijkheden ..................................................................................................... 97
VZK methode: voorbijgangers, zoekers en klanten ........................................................................... 97
Hoe om te gaan met verminderd ziekte-inzicht (Cauffman, 2007) ............................................... 98
Verschil met de Methode van Crosson .......................................................................................... 98
Herkennen en handelen ................................................................................................................ 99
Onderzoek Maastricht University .................................................................................................. 99
Hoofdstuk 11: behandeling van motorische problemen ..................................................................... 101
Neurologische aandoeningen (beroerte) ........................................................................................ 101
Motorische problemen en het ICF model ....................................................................................... 102
Motorische problemen ................................................................................................................ 102
Het ICF-model .............................................................................................................................. 104
Motorische behandeling ................................................................................................................. 105
Praktijk → theorie ....................................................................................................................... 107
Interprofessionele samenwerking ................................................................................................... 108
Hoofdstuk 12: neuropsychologische revalidatie bij kinderen en jongeren (in Pulderbos) .................. 108
Doelgroepen .................................................................................................................................... 108
4
Hoofdstuk 1: Neuropsychologische revalidatie ....................................................................................... 6
1. Neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis .......................................... 6
1.1 Geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie ............................................................. 6
1.2 Een dynamisch proces ............................................................................................................... 7
1.3 Een holistische benadering ........................................................................................................ 7
1.4 Een transdisciplinaire aanpak als streven .................................................................................. 7
1.5 Klinische en maatschappelijke relevantie .................................................................................. 7
2. Herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen .................................................. 7
2.1 Neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing ............................................................... 7
2.2 Factoren die herstel beïnvloeden .............................................................................................. 8
2.3 Functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader.................................................... 9
3. Van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk .................................... 10
3.1 Functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening .............................................................. 10
3.2 Vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen ........................ 10
3.3 Omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren ........ 11
3.4 Psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht ..................... 11
4. Diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in
neuropsychologische revalidatie ....................................................................................................... 12
4.1 Van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ................................... 12
4.2 Van inzicht naar actie: behandelplanning ............................................................................... 12
4.3 Van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling........................................................ 13
5. Evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies ........................................... 14
5.1 Opstellen van behandelplan .................................................................................................... 15
5.2 Evalueren van de behandeling ................................................................................................ 16
5.3 Evidence-based practice .......................................................................................................... 18
5.4 Mechanismen van herstel ....................................................................................................... 19
6. Technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .............................................. 19
6.1 Digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ...................................................................... 19
6.2 Virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving ................................................................ 19
6.3 Neuromodulatie: experimenteel en potentieel veelbelovend ................................................ 19
6.4 Neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life................................................................. 20
6.5 Artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ........................................................ 20
6.6 Samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ........................................ 20
7. Slotbeschouwingen: samen werken aan herstel en participatie ................................................... 20
1
,Hoofdstuk 2: therapeutische mogelijkheden bij mentale traagheid en aandachtsproblemen ............ 21
2.1 Psycho-educatie ........................................................................................................................... 21
2.2 Functietraining............................................................................................................................. 22
2.3 Strategietraining .......................................................................................................................... 24
2.3.1 Interne strategieën ............................................................................................................... 24
2.3.2 Externe strategieën .............................................................................................................. 25
2.4 Aanpassingen aan de omgeving .................................................................................................. 25
2.5 Mindfulness ................................................................................................................................. 26
2.6 Neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie .................................................................... 26
2.7 Farmacologische behandeling ..................................................................................................... 26
Werkcollege ....................................................................................................................................... 27
Diagnostiek .................................................................................................................................... 27
Casus Albert ................................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3: therapeutische mogelijkheden bij geheugenproblemen ................................................. 33
3.1 Compensatiestrategieën.............................................................................................................. 35
3.2 Multimodale trainingen ............................................................................................................... 36
3.3 Interventies met behulp van technologie ................................................................................... 36
Werkcollege ....................................................................................................................................... 38
Casus Maria ................................................................................................................................... 40
Intermezzo ..................................................................................................................................... 42
Een goede strategie wordt niet altijd effectief of efficiënt gebruikt. Waarom niet? ..................... 42
Welke behandeling kunnen we geven aan iemand met ernstige oriëntatieproblemen? ............. 43
Hoofdstuk 4: therapeutische mogelijkheden bij executieve functiestoornissen .................................. 43
4.1 INCOG-aanbevelingen ................................................................................................................. 44
4.2 Functietraining............................................................................................................................. 44
4.3 Strategietraining .......................................................................................................................... 45
4.3.1 Goal Management Training .................................................................................................. 45
4.3.2 Problem Solving Training ...................................................................................................... 45
4.3.3 Omgaan met tijdsdruk .......................................................................................................... 46
4.3.4 WSTC-methode..................................................................................................................... 46
4.3.5 Breinbreker werkschema ...................................................................................................... 46
4.3.6 Frontomix (werkboek van executieve functiestoornissen .................................................... 46
4.3.7 Niet rennen maar plannen ................................................................................................... 47
4.4. Programma’s die training en psycho-educatie combineren ....................................................... 47
4.4.1 Strategietraining voor executieve beperkingen.................................................................... 47
4.4.2 Behandeling van het dysexecutief syndroom ....................................................................... 48
2
, 4.5 Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken .......................................................... 48
4.5.1 Apathie ................................................................................................................................. 48
4.5.2 Impulsiviteit .......................................................................................................................... 48
4.6 Gebruik van meditatie/yoga/mindfulness................................................................................... 49
4.7 Neurofeedback training (NFT) ..................................................................................................... 49
4.8 Het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie .......................................................................... 49
4.8.1 Transcraniële Direct Current Stimulatie (tDCS) .................................................................... 49
4.8.2 Transcutane Nervus Vagus Stimulatie (tNVS) ....................................................................... 50
4.8.3 Repetitieve Transcraniële Magnetische Stimulatie (rTMS)................................................... 50
Werkcollege ....................................................................................................................................... 50
“koude” executieve functies .......................................................................................................... 50
Casus Chris ..................................................................................................................................... 53
Hoofdstuk 5: therapeutische mogelijkheden bij hemispatiaal neglect ................................................. 56
5.1 Psycho-educatie ........................................................................................................................... 56
5.2 Top-downbenaderingen .............................................................................................................. 56
5.2.1 Visuele scanning ................................................................................................................... 56
5.2.2 Verhogen van arousal ........................................................................................................... 57
5.3 Bottom-upbenaderingen ............................................................................................................. 57
5.3.1 Sensorische stimulatie .......................................................................................................... 57
5.3.2 Afdekken van het oor ipsilateraal aan het letsel .................................................................. 57
5.3.3 Vibratie van de nekspieren ................................................................................................... 58
5.3.4 Prisma-adaptatie .................................................................................................................. 58
5.3.5 Spiegeltherapie ..................................................................................................................... 58
5.3.6 Activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel .................................................... 59
5.4 Farmacologische benaderingen................................................................................................... 59
5.5 Nieuwe benaderingen ................................................................................................................. 59
5.5.1 Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken.......................................................................... 59
5.5.2 Virtuele realiteit.................................................................................................................... 60
Werkcollege ....................................................................................................................................... 60
Casus Achmed ............................................................................................................................... 63
Hoofdstuk 6: Therapeutische mogelijkheden bij prikkelgevoeligheid................................................... 65
Werkcollege ....................................................................................................................................... 67
Casus Jo ......................................................................................................................................... 68
Hoofdstuk 7: Therapeutische mogelijkheden bij vermoeidheid ........................................................... 68
7.1 Behandeling van ervaren vermoeidheid ..................................................................................... 69
7.1.1 Inspanningsprogramma’s ..................................................................................................... 69
3
, 7.1.2 Energiemanagement ............................................................................................................ 69
7.1.3 Cognitieve gedragstherapie (CGT) ........................................................................................ 70
7.1.4 Mindfulness .......................................................................................................................... 70
7.1.5 Psycho-educatie .................................................................................................................... 71
7.2 Behandeling van vermoeibaarheid.............................................................................................. 71
Werkcollege ....................................................................................................................................... 71
Casus Jo ......................................................................................................................................... 74
Hoofdstuk 8: rijgeschiktheid na NAH..................................................................................................... 77
Mag ik nog rijden? ............................................................................................................................. 77
Wanneer vinden we iemand eigenlijk ‘goed genoeg’ om te rijden? ................................................. 78
Rijgeschiktheidscentrum ............................................................................................................... 82
Neuropsychologisch onderzoek..................................................................................................... 82
Hoofdstuk 9: arbeidsre-integratie na NAH ............................................................................................ 86
Return to work (RTW)........................................................................................................................ 86
Arbeidsrevalidatie (AR) .................................................................................................................. 88
Hoofdstuk 10: ziekte-inzicht .................................................................................................................. 93
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen ............................................................................ 93
Ziekte-inzicht ................................................................................................................................. 94
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden ................................................................................. 96
Diagnostiek van verminderd ziekte-inzicht ................................................................................... 96
Therapeutische mogelijkheden ..................................................................................................... 97
VZK methode: voorbijgangers, zoekers en klanten ........................................................................... 97
Hoe om te gaan met verminderd ziekte-inzicht (Cauffman, 2007) ............................................... 98
Verschil met de Methode van Crosson .......................................................................................... 98
Herkennen en handelen ................................................................................................................ 99
Onderzoek Maastricht University .................................................................................................. 99
Hoofdstuk 11: behandeling van motorische problemen ..................................................................... 101
Neurologische aandoeningen (beroerte) ........................................................................................ 101
Motorische problemen en het ICF model ....................................................................................... 102
Motorische problemen ................................................................................................................ 102
Het ICF-model .............................................................................................................................. 104
Motorische behandeling ................................................................................................................. 105
Praktijk → theorie ....................................................................................................................... 107
Interprofessionele samenwerking ................................................................................................... 108
Hoofdstuk 12: neuropsychologische revalidatie bij kinderen en jongeren (in Pulderbos) .................. 108
Doelgroepen .................................................................................................................................... 108
4
