Het Derde Rijk en het Nationaalsocialisme:
geschiedenis en herinnering
Georgi Verbeeck
,Inhoud
Inleiding (11/02).....................................................................................................................................2
Voorgeschiedenis en Europese Inbedding...............................................................................................3
I. Een Duitse Sonderweg in Europa........................................................................................................3
II. De Revolution von Rechts in Europa..................................................................................................6
III. Duitsland en Europa in de eeuw van het totalitarisme....................................................................12
Een catastrofe voor Duitsland en Europa..............................................................................................17
IV. Ideologische wortels van het nationaalsocialisme als Weltanschauung...........................................17
Crisis van de Weimarrepubliek en ontstaan van de nationaalsocialistische massabeweging.................23
V. De totalitaire Führerstaat.................................................................................................................23
VI. Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog.....................................................................................33
VII. De Holocaust: de consequentie van een radicale utopie................................................................55
In de schaduw van het verleden............................................................................................................62
VIII. Na de Tweede Wereldoorlog: wetenschappelijke debatten en publieke herinnering....................62
1
,Inleiding (11/02)
*Handboek te kennen; Aanvullende literatuur (samenvatten en breed kennen); colleges kennen*
Geschiedenis van het Derde Rijk is een hoofdstuk dat nog niet helemaal is afgesloten in het heden. Het blijft de
Duitsers tot de dag van vandaag achtervolgen: “schaduwen van het verleden”. Letterlijk tot op de dag van
vandaag in de genen van de Duitsers: wat is er gebeurd in die periode? Welke lessen kunnen we eruit trekken?
zit zeer hoog in het maatschappelijk debat van vandaag
- Nationaalsocialisme: associatie met verantwoordelijkheid voor WOII, met de verantwoordelijkheid
voor ongeziene misdrijven en misdaden in naam van het Joodse volk, verantwoordelijk voor één van de
grootste ontwrichtingen in de geschiedenis van Eu en de mensheid
Angela Merkel foto in Auschwitz 16jaar ang heeft ze geprobeerd het morele geweten van Du, uitdrukkelijk de
historische schuld van de Duitsers te benadrukken. In de IP zijn er geen voorbeelden te vinden van politici die
bijna permanent een soort bekentenis af te geven van een soort van collectieve schuld. In Auschwitz is bijzonder
(dat ze ging), want je ziet dat maar in veel mindere mate bij andere pol leiders bekennen dat er fundamenteel
iets fout is gelopen in de eigen geschiedenis en dat men dat erkent en de boodschap doorgeven geen angst dat
Du eventueel meer verkeerde richting zou uitgaan. Iemand zoals Merkel, die heeft dat gedurende 16 jaar (2005-
2021): duidelijk onderstreept, wanneer ze op bezoek was in Oost-Europese landen: Het nieuwe Duitsland is een
Duitsland dat gebroken heeft met het verleden en er hoeft dus ook geen angst meer te zijn
- Een van de meest belangrijke herdenkingsdag (alle gezinden links-rechts): International Holocaust
Rememberance Day (27/01): Duitse Parlement komt samen, Holocaust overlevenden worden
uitgenodigd om toespraken te houden, president, kanselier participeert aan allerlei evenementen… Het
geeft aan hoe die herinnering aan de Holocaust is ingebed, een centraal bestandsdeel is geworden van
hedendaagse Duitse cultuur (≠ dat het niet belangrijk is in andere landen, maar in Du staat het publieke
leven letterlijk stil bij die herdenking)
- Vergangenheid die nicht Verstehen will: de geschiedenis die nooit afgesloten is een van de redenen
waarom professionele historici ontzettend hebben geïnvesteerd in onderzoek naar het Naziverleden,
zowel Duitse als buitenladse historici
Ander voorbeeld van hoe het verleden blijft doorleven: huidige Bondskanselier Scholz een belangrijke
redevoering heeft gehouden in de Bondsdag (parlement), waar hij een Zeitenwende aankondigde = kanterling in
de tijd, soort zachte revolutie: Du was bereid om voor meer van 100.000 miljard in militaire investeringen te
doen om Oekraïne te helpen tegen de Russische inval raakte een gevoelige snaar in Du: meer dan alleen maar
betrekking op het bedrag, maar men beschouwde dat als een belangrijke symbolische omwenteling 2
stemmen: 1) juist omwille van ons verleden, verantwoordelijkheid WOI en II moet Du zich in feite blijven
verplichten aan soort neutrale, pacifistische koers, er mag nooit meer gevaar uit Du gaan: maw zo weinig
investeringen in militair (verwijzingen naar Du schuld) 2) ook stem van Scholz: zelfde uitgangspunt, maar
zelfde conclusie: juist owv het feit dat Du zo ontspoort is en dat het aanleiding heeft gegeven aan een repressieve
dictatuur, zijn ze net verplicht om zich te beschermen tegen nieuwe agressie (Ru) zowel de voor als
tegenstanders van de mil investeringen: gebruiken hetzelfde uitgangspunt vanuit verleden, aan zichzelf en de
buitenwereld verschuldigd, om te vermijden dat het weer tot een conflict komt
- = Zeitenwende: quote: maakt Olaf Scholz Du opnieuw tot een militaire grootmacht van Eu discussie
is nooit blijven liggen tot vandaag. Maar de huidige regering begint terug te krabbelen, vooral door
financiële overwegingen en ook overweging om Ru niet teveel te provoceren
Derde voorbeeld, enorme discussie rond de houding van de belangrijkste oppositie leider Mertz (leider van chr-
dem): hij kwam met een voorstel, motie indiende, waarin hij een verstrenging van migratie en asielbeleid
bepleitte, beter bescherming grenzen, terugsturen mensen die zich illegaal op grondgebied bevinden… = debat in
alle Eu landen. Hij diende een motie in in de Bondsdag en de verontwaardiging was zeer groot omdat de motie
het gehaald had, dankzij de CDU, maar ook door de AFD en dat was een steen voor aanstoot. Het feit dat hij de
motie heeft ingediend, goed wetende dat hij ook de steun van het AFD kon meekrijgen.
2
, - AFD wordt beschouwd als een (radicaal)rechtse partij en voor velen was dat het begin van het einde
van de Brandmauer (=cordon sanitair) tegen extreem rechts
- Scholz en centrum links vonden dit een taboebreuk, een overtreding van een impliciete regel/wet dat
men nooit niet alleen niet samen werkt met AFD, maar dat men zelf geen voorstellen indient, waarvan
men op voorhand weet dat ze ook op de goedkeuring kunnen rekenen van het AFD waar gaat dit
eindigen? Een van de counterargumenten: “op die manier maak je een rechts-radicale partij respectabel,
we mogen die niet beschouwen als een normale partij, want in feite zijn het de erfgenamen van de
meest donkere jaren uit de geschiedenis van Du”
- Afgelopen veel protest op straat: niet enkel tegen de AFD, maar ook tegen de houding van de grootste
oppositiepartij (CDU), die hoostwaarschijnlijk de verkiezingen zullen winnen dat Merz niet beroerd
om ‘samen’ te werken met AFD
- Tegenstemmen: de vergelijking gaat niet op, zelfs het AFD is niet te vergelijken met Nazipartij
Voor en tegenstadners komen weer tot andere conclusies, maar vertrekkend uit zelfde uitgangspunt
Wemelt van allerlei historische analogieën: wordt 2025 1933 revistited? Is Merz een tweede Von Papen (hij was
geen Nazi, maar maakte de weg voor Hitler mogelijk)? Friederich von Hindenburg (links activiesten die linkse
hoofdkwartier bezetten: Merz x Hindenburg, hij was de laatste Du Rijkspresident en gaf de macht aan Hitler in
’33 en Merz wordt als een soort tweede doodgraver van de Du dem beschreven) Merz zegt: “ik heb de motie
ingediend, een motie is vrij onschuldig (het is een oproep vanuit het parlement naar de regering om maatregelen
te nemen en die kan weigeren), hij benadrukt dat hij het wetsvoorstel indiende ter verstrenging van
migratiebeleid om de AFD de pas af te snijden: als we juist strenger optreden in migratie beleid zal het mensen
afhouden om voor de AFD te stemmen en meer voor centrum links en rechts. Hij wil vermijden dat binnen 4 jaar
dat de AFD de grootste wordt en zeker dat na 8 jaar dat ze aan de macht komen: “Einmal ’33 reicht für
Deutschland””
- Soortgelijke discussie in één van de deelstaatsverkiezingen aantal jaar geleden, in 2020 een vrij
onbekende liberale politicus zich laat verkiezen met de steun van de AFD tot deelstaat-premier: storm
van protest en uiteindelijk heeft Berlijn de man gedwongen om afstand te doen en de verkiezingen
opnieuw doen zelfde redenering: je mag niet samen werken met extreem rechts, maar ook niet
steunen op ex-rechts
Veel voorbeelden van Vergangenheitsbewältigung = geschiedenisverwerking, in het reine komen met het
verleden 80 jaar na einde WOII blijft het heel moeilijk en moeizaam proces en het is heel morele en
psychologisch belanden discussie
- Uniek Duits? In Be bv koloniaal verleden; Ned bv rol van Ned in 17 e-18e eeuw in IN slavernij; VS
discussie over erfenis en uitwerking van eeuwenoude rassendiscriminatie…
- Cartoon: er is er één die toch wel heel veel last heeft: negatief: last van verleden positief: Du is het
enige land dat over het algemeen vrij open is in het erkennen van grote fouten en verantwoordelijkheid
Voorgeschiedenis en Europese Inbedding
I. Een Duitse Sonderweg in Europa
Was er zoiets als een ontwikkeling die bijna onvermijdelijk moest uitmonden in het aan de macht komen van
Hitler. Deze vraag kwam al heel snel op na WOII, bij veel intellectuelen, schrijvers, kunstenaars, filosofen…
De eersten die erover spraken waren dikwijls Duitse vluchtelingen in Eng, VS die vaak ook belangrijke posities
innamen, die het Naziregime hadden ondervonden en gevlucht waren om politieke redenen en raciale redenen
hoe kan het dat wij ons zo grondig hebben vergist in Duitsland. Hoe kan het dat een land van dichters en denkers
geëvolueerd is naar een land van rechters en beulen (Richter und Henker): hoe komt het dat een hoogstaand en
beschaafd land, hoe kan het dat die op zo’n korte termijn naar het totale tegendeel is geëvolueerd: van
Verlichting naar duisternis
- Du was toonbeeld van wetenschappelijk, artistieke vooruitgang en ter zelfde tijd besloot het een regime
te omarmen om een hoogontwikkelde natie (het joodse volk) uit te roeien.
3
geschiedenis en herinnering
Georgi Verbeeck
,Inhoud
Inleiding (11/02).....................................................................................................................................2
Voorgeschiedenis en Europese Inbedding...............................................................................................3
I. Een Duitse Sonderweg in Europa........................................................................................................3
II. De Revolution von Rechts in Europa..................................................................................................6
III. Duitsland en Europa in de eeuw van het totalitarisme....................................................................12
Een catastrofe voor Duitsland en Europa..............................................................................................17
IV. Ideologische wortels van het nationaalsocialisme als Weltanschauung...........................................17
Crisis van de Weimarrepubliek en ontstaan van de nationaalsocialistische massabeweging.................23
V. De totalitaire Führerstaat.................................................................................................................23
VI. Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog.....................................................................................33
VII. De Holocaust: de consequentie van een radicale utopie................................................................55
In de schaduw van het verleden............................................................................................................62
VIII. Na de Tweede Wereldoorlog: wetenschappelijke debatten en publieke herinnering....................62
1
,Inleiding (11/02)
*Handboek te kennen; Aanvullende literatuur (samenvatten en breed kennen); colleges kennen*
Geschiedenis van het Derde Rijk is een hoofdstuk dat nog niet helemaal is afgesloten in het heden. Het blijft de
Duitsers tot de dag van vandaag achtervolgen: “schaduwen van het verleden”. Letterlijk tot op de dag van
vandaag in de genen van de Duitsers: wat is er gebeurd in die periode? Welke lessen kunnen we eruit trekken?
zit zeer hoog in het maatschappelijk debat van vandaag
- Nationaalsocialisme: associatie met verantwoordelijkheid voor WOII, met de verantwoordelijkheid
voor ongeziene misdrijven en misdaden in naam van het Joodse volk, verantwoordelijk voor één van de
grootste ontwrichtingen in de geschiedenis van Eu en de mensheid
Angela Merkel foto in Auschwitz 16jaar ang heeft ze geprobeerd het morele geweten van Du, uitdrukkelijk de
historische schuld van de Duitsers te benadrukken. In de IP zijn er geen voorbeelden te vinden van politici die
bijna permanent een soort bekentenis af te geven van een soort van collectieve schuld. In Auschwitz is bijzonder
(dat ze ging), want je ziet dat maar in veel mindere mate bij andere pol leiders bekennen dat er fundamenteel
iets fout is gelopen in de eigen geschiedenis en dat men dat erkent en de boodschap doorgeven geen angst dat
Du eventueel meer verkeerde richting zou uitgaan. Iemand zoals Merkel, die heeft dat gedurende 16 jaar (2005-
2021): duidelijk onderstreept, wanneer ze op bezoek was in Oost-Europese landen: Het nieuwe Duitsland is een
Duitsland dat gebroken heeft met het verleden en er hoeft dus ook geen angst meer te zijn
- Een van de meest belangrijke herdenkingsdag (alle gezinden links-rechts): International Holocaust
Rememberance Day (27/01): Duitse Parlement komt samen, Holocaust overlevenden worden
uitgenodigd om toespraken te houden, president, kanselier participeert aan allerlei evenementen… Het
geeft aan hoe die herinnering aan de Holocaust is ingebed, een centraal bestandsdeel is geworden van
hedendaagse Duitse cultuur (≠ dat het niet belangrijk is in andere landen, maar in Du staat het publieke
leven letterlijk stil bij die herdenking)
- Vergangenheid die nicht Verstehen will: de geschiedenis die nooit afgesloten is een van de redenen
waarom professionele historici ontzettend hebben geïnvesteerd in onderzoek naar het Naziverleden,
zowel Duitse als buitenladse historici
Ander voorbeeld van hoe het verleden blijft doorleven: huidige Bondskanselier Scholz een belangrijke
redevoering heeft gehouden in de Bondsdag (parlement), waar hij een Zeitenwende aankondigde = kanterling in
de tijd, soort zachte revolutie: Du was bereid om voor meer van 100.000 miljard in militaire investeringen te
doen om Oekraïne te helpen tegen de Russische inval raakte een gevoelige snaar in Du: meer dan alleen maar
betrekking op het bedrag, maar men beschouwde dat als een belangrijke symbolische omwenteling 2
stemmen: 1) juist omwille van ons verleden, verantwoordelijkheid WOI en II moet Du zich in feite blijven
verplichten aan soort neutrale, pacifistische koers, er mag nooit meer gevaar uit Du gaan: maw zo weinig
investeringen in militair (verwijzingen naar Du schuld) 2) ook stem van Scholz: zelfde uitgangspunt, maar
zelfde conclusie: juist owv het feit dat Du zo ontspoort is en dat het aanleiding heeft gegeven aan een repressieve
dictatuur, zijn ze net verplicht om zich te beschermen tegen nieuwe agressie (Ru) zowel de voor als
tegenstanders van de mil investeringen: gebruiken hetzelfde uitgangspunt vanuit verleden, aan zichzelf en de
buitenwereld verschuldigd, om te vermijden dat het weer tot een conflict komt
- = Zeitenwende: quote: maakt Olaf Scholz Du opnieuw tot een militaire grootmacht van Eu discussie
is nooit blijven liggen tot vandaag. Maar de huidige regering begint terug te krabbelen, vooral door
financiële overwegingen en ook overweging om Ru niet teveel te provoceren
Derde voorbeeld, enorme discussie rond de houding van de belangrijkste oppositie leider Mertz (leider van chr-
dem): hij kwam met een voorstel, motie indiende, waarin hij een verstrenging van migratie en asielbeleid
bepleitte, beter bescherming grenzen, terugsturen mensen die zich illegaal op grondgebied bevinden… = debat in
alle Eu landen. Hij diende een motie in in de Bondsdag en de verontwaardiging was zeer groot omdat de motie
het gehaald had, dankzij de CDU, maar ook door de AFD en dat was een steen voor aanstoot. Het feit dat hij de
motie heeft ingediend, goed wetende dat hij ook de steun van het AFD kon meekrijgen.
2
, - AFD wordt beschouwd als een (radicaal)rechtse partij en voor velen was dat het begin van het einde
van de Brandmauer (=cordon sanitair) tegen extreem rechts
- Scholz en centrum links vonden dit een taboebreuk, een overtreding van een impliciete regel/wet dat
men nooit niet alleen niet samen werkt met AFD, maar dat men zelf geen voorstellen indient, waarvan
men op voorhand weet dat ze ook op de goedkeuring kunnen rekenen van het AFD waar gaat dit
eindigen? Een van de counterargumenten: “op die manier maak je een rechts-radicale partij respectabel,
we mogen die niet beschouwen als een normale partij, want in feite zijn het de erfgenamen van de
meest donkere jaren uit de geschiedenis van Du”
- Afgelopen veel protest op straat: niet enkel tegen de AFD, maar ook tegen de houding van de grootste
oppositiepartij (CDU), die hoostwaarschijnlijk de verkiezingen zullen winnen dat Merz niet beroerd
om ‘samen’ te werken met AFD
- Tegenstemmen: de vergelijking gaat niet op, zelfs het AFD is niet te vergelijken met Nazipartij
Voor en tegenstadners komen weer tot andere conclusies, maar vertrekkend uit zelfde uitgangspunt
Wemelt van allerlei historische analogieën: wordt 2025 1933 revistited? Is Merz een tweede Von Papen (hij was
geen Nazi, maar maakte de weg voor Hitler mogelijk)? Friederich von Hindenburg (links activiesten die linkse
hoofdkwartier bezetten: Merz x Hindenburg, hij was de laatste Du Rijkspresident en gaf de macht aan Hitler in
’33 en Merz wordt als een soort tweede doodgraver van de Du dem beschreven) Merz zegt: “ik heb de motie
ingediend, een motie is vrij onschuldig (het is een oproep vanuit het parlement naar de regering om maatregelen
te nemen en die kan weigeren), hij benadrukt dat hij het wetsvoorstel indiende ter verstrenging van
migratiebeleid om de AFD de pas af te snijden: als we juist strenger optreden in migratie beleid zal het mensen
afhouden om voor de AFD te stemmen en meer voor centrum links en rechts. Hij wil vermijden dat binnen 4 jaar
dat de AFD de grootste wordt en zeker dat na 8 jaar dat ze aan de macht komen: “Einmal ’33 reicht für
Deutschland””
- Soortgelijke discussie in één van de deelstaatsverkiezingen aantal jaar geleden, in 2020 een vrij
onbekende liberale politicus zich laat verkiezen met de steun van de AFD tot deelstaat-premier: storm
van protest en uiteindelijk heeft Berlijn de man gedwongen om afstand te doen en de verkiezingen
opnieuw doen zelfde redenering: je mag niet samen werken met extreem rechts, maar ook niet
steunen op ex-rechts
Veel voorbeelden van Vergangenheitsbewältigung = geschiedenisverwerking, in het reine komen met het
verleden 80 jaar na einde WOII blijft het heel moeilijk en moeizaam proces en het is heel morele en
psychologisch belanden discussie
- Uniek Duits? In Be bv koloniaal verleden; Ned bv rol van Ned in 17 e-18e eeuw in IN slavernij; VS
discussie over erfenis en uitwerking van eeuwenoude rassendiscriminatie…
- Cartoon: er is er één die toch wel heel veel last heeft: negatief: last van verleden positief: Du is het
enige land dat over het algemeen vrij open is in het erkennen van grote fouten en verantwoordelijkheid
Voorgeschiedenis en Europese Inbedding
I. Een Duitse Sonderweg in Europa
Was er zoiets als een ontwikkeling die bijna onvermijdelijk moest uitmonden in het aan de macht komen van
Hitler. Deze vraag kwam al heel snel op na WOII, bij veel intellectuelen, schrijvers, kunstenaars, filosofen…
De eersten die erover spraken waren dikwijls Duitse vluchtelingen in Eng, VS die vaak ook belangrijke posities
innamen, die het Naziregime hadden ondervonden en gevlucht waren om politieke redenen en raciale redenen
hoe kan het dat wij ons zo grondig hebben vergist in Duitsland. Hoe kan het dat een land van dichters en denkers
geëvolueerd is naar een land van rechters en beulen (Richter und Henker): hoe komt het dat een hoogstaand en
beschaafd land, hoe kan het dat die op zo’n korte termijn naar het totale tegendeel is geëvolueerd: van
Verlichting naar duisternis
- Du was toonbeeld van wetenschappelijk, artistieke vooruitgang en ter zelfde tijd besloot het een regime
te omarmen om een hoogontwikkelde natie (het joodse volk) uit te roeien.
3
