Systemisch werken
1 Lesdoelen Hoofdstuk 1: Werken met het model van groepsniveaus
1.1 Na deze les kan je uitleggen wat systemisch kijken en werken betekent en waarom het
belangrijk is in maatschappelijk werk.
Systemisch kijken:
• Als maatschappelijk werker werk je altijd met mensen in systemen, zoals gezinnen, groepen of teams.
• Gedrag krijgt pas betekenis als je kijkt naar de context waarin iemand functioneert.
• Systemisch kijken betekent dat je let op verhoudingen, gevoelens, posities en invloeden van buitenaf.
• Je kijkt niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar wat er onder de oppervlakte speelt.
Systemisch werken:
• Systemisch werken betekent dat je verder kijkt dan zichtbaar gedrag.
• Als MW ben je niet neutraal, eigen achtergrond, deel van het systeem
• Je onderzoekt wat er tussen mensen gebeurt en welke gevoelens of invloeden meespelen.
• Zo kan je dieperliggende oorzaken beter begrijpen en begeleiden in plaats van enkel symptomen aan te pakken.
1.2 Je kan de vijf groepsniveaus benoemen, herkennen en beschrijven: inhoud, procedure,
interactie, bestaan en context.
Het groepsniveaumodel
Het model van groepsniveaus helpt om zicht te krijgen op verschillende lagen in communicatie en samenwerking.
Deze niveaus helpen je om niet te blijven hangen bij wat zichtbaar is, maar ook te kijken naar wat er onder de
oppervlakte speelt.
Het onderscheidt vijf niveaus:
Inhoud: Wat
Procedure: Hoe
Interactie: Tussen
Bestaan: Binnen
Context: Buiten
Inhoudsniveau:
Op dit niveau gaat het over het onderwerp, de doelen en de inhoud van het gesprek.
Duidelijkheid over de inhoud is essentieel om verwarring en frustratie te voorkomen.
• Het inhoudsniveau gaat over het onderwerp van gesprek of de taak die uitgevoerd wordt.
• Dit niveau is het meest zichtbaar en concreet in een groep.
• Een onduidelijk inhoudsniveau kan leiden tot verwarring en frustratie.
• Het is belangrijk om doelen, thema’s en verwachtingen helder te benoemen.
Procedureniveau:
Het procedureniveau gaat over hoe de samenwerking georganiseerd is: afspraken, taakverdeling en werkwijze.
Zonder duidelijke procedure kan chaos ontstaan.
• Als dit niveau onduidelijk is, ontstaat chaos en irritatie in de groep.
• Duidelijke structuur helpt om verantwoordelijkheid te nemen en misverstanden te voorkomen.
• Maak afspraken expliciet en controleer of iedereen het begrijpt.
Casus: Een groep vrijwilligers heeft geen duidelijke taakverdeling. Iedereen doet iets, maar niemand weet
precies wat verwacht wordt.
• Er ontstaat frustratie en sommige vrijwilligers haken af.
• Tip: stel samen taken en verantwoordelijkheden op en verdeel die helder.
Systemisch werken 1
,Interactieniveau
Het interactieniveau gaat over de manier waarop groepsleden met elkaar omgaan: wie spreekt, wie zwijgt, welke
spanningen spelen. Deze laag bepaalt de groepssfeer.
• Op dit niveau kijk je naar de onderlinge communicatie en relaties.
• Wie neemt het woord, wie zwijgt, wie beïnvloedt de sfeer?
• Dominantie, terugtrekken of onderhuidse spanningen worden hier zichtbaar.
• Het is belangrijk om patronen en dynamieken bespreekbaar te maken.
Casus: In een groep over budgetbegeleiding spreken twee leden veel, de rest zwijgt. Andere leden voelen zich
buitengesloten en verliezen betrokkenheid. Er ontstaat onveiligheid en passiviteit in de groep.
• Tip: benoem dit patroon en vraag: 'Hoe kunnen we meer ruimte geven aan iedereen?'
Bestaansniveau
Op bestaansniveau gaat het over hoe iemand zich voelt in de groep: mag ik er zijn, word ik gezien?
Deze laag is vaak minder zichtbaar, maar sterk bepalend voor motivatie en inzet.
• Het bestaansniveau gaat over gevoelens van veiligheid, erkenning en erbij horen.
• Het antwoordt op de vraag: mag ik hier zijn zoals ik ben?
• Emoties spelen een grote rol: angst, schaamte, trots of verdriet.
• Als je dit niveau negeert, kan iemand zich terugtrekken of opstandig worden.
Casus: Een jongere in een residentiële groep doet niet mee en lijkt afwezig. Bij doorvragen vertelt hij dat hij
bang is om uitgelachen te worden. Hij voelt zich niet veilig en niet gezien in de groep.
• Tip: erken gevoelens en vraag: 'Hoe kan ik je helpen je veiliger te voelen?'
Contextniveau
Context verwijst naar invloeden van buitenaf, zoals organisatie, cultuur of maatschappelijke normen.
Externe factoren bepalen vaak (onbewust) gedrag en beleving.
• Op contextniveau kijk je naar invloeden van buiten de groep of het gezin.
• Voorbeelden zijn organisatiecultuur, familieverwachtingen, armoede of migratieachtergrond.
• Context bepaalt vaak hoe mensen zich gedragen en keuzes maken.
• Het is belangrijk om deze invloeden mee te nemen in je analyse en begeleiding.
Casus: Een moeder in armoede weigert hulp uit angst dat haar kinderen worden afgenomen. Haar angst komt
voort uit verhalen in haar gemeenschap en eerdere negatieve ervaringen. Dit wantrouwen beïnvloedt haar
keuzes en openheid naar hulpverlening.
• Tip: vraag met respect: 'Waar komt die angst vandaan? Wat zou jou helpen om je zekerder te voelen?'
Voorbeeld-
Niveau Kernvraag Focus
interventie
Doelen
Inhoud Waarover? Thema, doelen verduidelijken,
structureren
Agenda opstellen,
Procedure Hoe? Afspraken, rollen
taken bespreken
Dynamiek, Patroon benoemen,
Interactie Tussen wie?
verhoudingen ruimte geven
Erkennen,
Bestaan Hoe voel ik mij? Veiligheid, erkenning
normaliseren
Externe factoren
Context Wat speelt mee? Omgeving, systemen
benoemen
Systemisch werken 2
,1.3 Je kan per niveau typische signalen, valkuilen en interventies uitleggen en voorbeelden
geven.
Inhoudsniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Onduidelijke doelen
• Verschillende verwachtingen
• Herhaling zonder richting
Interventies:
• Samenvatten en structureren
• Doelen expliciteren
• Concrete voorbeelden geven
Procedureniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Onduidelijke rolverdeling
• Geen besluitvorming
• Overleg voelt chaotisch
Interventies:
• Agenda en structuur opstellen
• Rollen bespreken
• Evalueren: "Hoe vinden jullie dat het loopt?"
Interactieniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Dominantie of stilte
• Spanning wordt niet benoemd
• Afhakende deelnemers
Interventies:
• Patroon benoemen: "Ik zie dat X vaak aan het woord is, klopt dat?"
• Stille leden uitnodigen
• Metacommunicatie: "Hoe ervaren jullie dit gesprek?"
Bestaansniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Terugtrekken
• Overmatige bevestiging zoeken
• Emotionele reacties
Interventies:
• Erkennen van gevoelens
• Veiligheid creëren
• Normaliseren: "Het is logisch dat je je zo voelt"
Contextniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Verwijzingen naar ‘beleid’ of ‘vroeger’
• Onbesproken normen
• Gevoel van machteloosheid
Interventies:
• Externe invloeden benoemen
• Verschillen bespreekbaar maken
• Steunbronnen zoeken
Systemisch werken 3
, 1.4 Je kan verbanden leggen tussen de niveaus en uitleggen hoe niveauverschuivingen
ontstaan.
De niveaus in samenhang
• De vijf niveaus staan nooit los van elkaar.
• Wat zichtbaar is op het ene niveau kan een oorzaak hebben op een ander niveau.
• Het is belangrijk om altijd in lagen te denken en verbanden te leggen.
• Zo kan je problemen beter begrijpen en effectiever begeleiden.
Wat betekent denken in lagen?
• Denken in lagen betekent dat je niet stopt bij wat je direct ziet of hoort.
• Je onderzoekt wat er onder de oppervlakte speelt en hoe dat verbonden is.
• Bijvoorbeeld: een inhoudelijk probleem kan voortkomen uit onzekerheid (bestaansniveau).
• Door lagen te herkennen, kan je de juiste interventie kiezen.
Wat zijn niveauverschuivingen?
• Een niveauverschuiving betekent dat een probleem op één niveau zichtbaar wordt, maar eigenlijk ontstaat op
een ander niveau.
• Bijvoorbeeld: een klacht over regels (inhoud) kan komen door het gevoel niet serieus genomen te worden
(bestaan).
• Als hulpverlener moet je leren verder kijken dan de oppervlakte.
• Zo kan je spanningen of patronen beter begrijpen en aanpakken.
Niveauverschuiving en verbanden
• Problemen verschijnen vaak op één niveau, maar wortelen dieper
• Voorbeeld: "Ik snap het niet" (inhoud) → onzekerheid (bestaan), onduidelijke structuur (procedure)
• Bewust schakelen: "Waar ligt de werkelijke spanning?"
Casus: Een deelnemer zegt: 'De regels zijn onduidelijk.' (inhoudsniveau). Bij doorvragen blijkt dat hij zich vaak
genegeerd voelt in de groep (bestaansniveau). Het echte probleem ligt dieper en vraagt erkenning van zijn gevoel.
Tip: ga eerst in op gevoelens voor je praktische zaken bespreekt.
1.5 Je kan systemisch denken toepassen in concrete casussen en eigen praktijkvoorbeelden
analyseren.
Systemisch werken 4
1 Lesdoelen Hoofdstuk 1: Werken met het model van groepsniveaus
1.1 Na deze les kan je uitleggen wat systemisch kijken en werken betekent en waarom het
belangrijk is in maatschappelijk werk.
Systemisch kijken:
• Als maatschappelijk werker werk je altijd met mensen in systemen, zoals gezinnen, groepen of teams.
• Gedrag krijgt pas betekenis als je kijkt naar de context waarin iemand functioneert.
• Systemisch kijken betekent dat je let op verhoudingen, gevoelens, posities en invloeden van buitenaf.
• Je kijkt niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar wat er onder de oppervlakte speelt.
Systemisch werken:
• Systemisch werken betekent dat je verder kijkt dan zichtbaar gedrag.
• Als MW ben je niet neutraal, eigen achtergrond, deel van het systeem
• Je onderzoekt wat er tussen mensen gebeurt en welke gevoelens of invloeden meespelen.
• Zo kan je dieperliggende oorzaken beter begrijpen en begeleiden in plaats van enkel symptomen aan te pakken.
1.2 Je kan de vijf groepsniveaus benoemen, herkennen en beschrijven: inhoud, procedure,
interactie, bestaan en context.
Het groepsniveaumodel
Het model van groepsniveaus helpt om zicht te krijgen op verschillende lagen in communicatie en samenwerking.
Deze niveaus helpen je om niet te blijven hangen bij wat zichtbaar is, maar ook te kijken naar wat er onder de
oppervlakte speelt.
Het onderscheidt vijf niveaus:
Inhoud: Wat
Procedure: Hoe
Interactie: Tussen
Bestaan: Binnen
Context: Buiten
Inhoudsniveau:
Op dit niveau gaat het over het onderwerp, de doelen en de inhoud van het gesprek.
Duidelijkheid over de inhoud is essentieel om verwarring en frustratie te voorkomen.
• Het inhoudsniveau gaat over het onderwerp van gesprek of de taak die uitgevoerd wordt.
• Dit niveau is het meest zichtbaar en concreet in een groep.
• Een onduidelijk inhoudsniveau kan leiden tot verwarring en frustratie.
• Het is belangrijk om doelen, thema’s en verwachtingen helder te benoemen.
Procedureniveau:
Het procedureniveau gaat over hoe de samenwerking georganiseerd is: afspraken, taakverdeling en werkwijze.
Zonder duidelijke procedure kan chaos ontstaan.
• Als dit niveau onduidelijk is, ontstaat chaos en irritatie in de groep.
• Duidelijke structuur helpt om verantwoordelijkheid te nemen en misverstanden te voorkomen.
• Maak afspraken expliciet en controleer of iedereen het begrijpt.
Casus: Een groep vrijwilligers heeft geen duidelijke taakverdeling. Iedereen doet iets, maar niemand weet
precies wat verwacht wordt.
• Er ontstaat frustratie en sommige vrijwilligers haken af.
• Tip: stel samen taken en verantwoordelijkheden op en verdeel die helder.
Systemisch werken 1
,Interactieniveau
Het interactieniveau gaat over de manier waarop groepsleden met elkaar omgaan: wie spreekt, wie zwijgt, welke
spanningen spelen. Deze laag bepaalt de groepssfeer.
• Op dit niveau kijk je naar de onderlinge communicatie en relaties.
• Wie neemt het woord, wie zwijgt, wie beïnvloedt de sfeer?
• Dominantie, terugtrekken of onderhuidse spanningen worden hier zichtbaar.
• Het is belangrijk om patronen en dynamieken bespreekbaar te maken.
Casus: In een groep over budgetbegeleiding spreken twee leden veel, de rest zwijgt. Andere leden voelen zich
buitengesloten en verliezen betrokkenheid. Er ontstaat onveiligheid en passiviteit in de groep.
• Tip: benoem dit patroon en vraag: 'Hoe kunnen we meer ruimte geven aan iedereen?'
Bestaansniveau
Op bestaansniveau gaat het over hoe iemand zich voelt in de groep: mag ik er zijn, word ik gezien?
Deze laag is vaak minder zichtbaar, maar sterk bepalend voor motivatie en inzet.
• Het bestaansniveau gaat over gevoelens van veiligheid, erkenning en erbij horen.
• Het antwoordt op de vraag: mag ik hier zijn zoals ik ben?
• Emoties spelen een grote rol: angst, schaamte, trots of verdriet.
• Als je dit niveau negeert, kan iemand zich terugtrekken of opstandig worden.
Casus: Een jongere in een residentiële groep doet niet mee en lijkt afwezig. Bij doorvragen vertelt hij dat hij
bang is om uitgelachen te worden. Hij voelt zich niet veilig en niet gezien in de groep.
• Tip: erken gevoelens en vraag: 'Hoe kan ik je helpen je veiliger te voelen?'
Contextniveau
Context verwijst naar invloeden van buitenaf, zoals organisatie, cultuur of maatschappelijke normen.
Externe factoren bepalen vaak (onbewust) gedrag en beleving.
• Op contextniveau kijk je naar invloeden van buiten de groep of het gezin.
• Voorbeelden zijn organisatiecultuur, familieverwachtingen, armoede of migratieachtergrond.
• Context bepaalt vaak hoe mensen zich gedragen en keuzes maken.
• Het is belangrijk om deze invloeden mee te nemen in je analyse en begeleiding.
Casus: Een moeder in armoede weigert hulp uit angst dat haar kinderen worden afgenomen. Haar angst komt
voort uit verhalen in haar gemeenschap en eerdere negatieve ervaringen. Dit wantrouwen beïnvloedt haar
keuzes en openheid naar hulpverlening.
• Tip: vraag met respect: 'Waar komt die angst vandaan? Wat zou jou helpen om je zekerder te voelen?'
Voorbeeld-
Niveau Kernvraag Focus
interventie
Doelen
Inhoud Waarover? Thema, doelen verduidelijken,
structureren
Agenda opstellen,
Procedure Hoe? Afspraken, rollen
taken bespreken
Dynamiek, Patroon benoemen,
Interactie Tussen wie?
verhoudingen ruimte geven
Erkennen,
Bestaan Hoe voel ik mij? Veiligheid, erkenning
normaliseren
Externe factoren
Context Wat speelt mee? Omgeving, systemen
benoemen
Systemisch werken 2
,1.3 Je kan per niveau typische signalen, valkuilen en interventies uitleggen en voorbeelden
geven.
Inhoudsniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Onduidelijke doelen
• Verschillende verwachtingen
• Herhaling zonder richting
Interventies:
• Samenvatten en structureren
• Doelen expliciteren
• Concrete voorbeelden geven
Procedureniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Onduidelijke rolverdeling
• Geen besluitvorming
• Overleg voelt chaotisch
Interventies:
• Agenda en structuur opstellen
• Rollen bespreken
• Evalueren: "Hoe vinden jullie dat het loopt?"
Interactieniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Dominantie of stilte
• Spanning wordt niet benoemd
• Afhakende deelnemers
Interventies:
• Patroon benoemen: "Ik zie dat X vaak aan het woord is, klopt dat?"
• Stille leden uitnodigen
• Metacommunicatie: "Hoe ervaren jullie dit gesprek?"
Bestaansniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Terugtrekken
• Overmatige bevestiging zoeken
• Emotionele reacties
Interventies:
• Erkennen van gevoelens
• Veiligheid creëren
• Normaliseren: "Het is logisch dat je je zo voelt"
Contextniveau: signalen & interventies
Signalen van problemen:
• Verwijzingen naar ‘beleid’ of ‘vroeger’
• Onbesproken normen
• Gevoel van machteloosheid
Interventies:
• Externe invloeden benoemen
• Verschillen bespreekbaar maken
• Steunbronnen zoeken
Systemisch werken 3
, 1.4 Je kan verbanden leggen tussen de niveaus en uitleggen hoe niveauverschuivingen
ontstaan.
De niveaus in samenhang
• De vijf niveaus staan nooit los van elkaar.
• Wat zichtbaar is op het ene niveau kan een oorzaak hebben op een ander niveau.
• Het is belangrijk om altijd in lagen te denken en verbanden te leggen.
• Zo kan je problemen beter begrijpen en effectiever begeleiden.
Wat betekent denken in lagen?
• Denken in lagen betekent dat je niet stopt bij wat je direct ziet of hoort.
• Je onderzoekt wat er onder de oppervlakte speelt en hoe dat verbonden is.
• Bijvoorbeeld: een inhoudelijk probleem kan voortkomen uit onzekerheid (bestaansniveau).
• Door lagen te herkennen, kan je de juiste interventie kiezen.
Wat zijn niveauverschuivingen?
• Een niveauverschuiving betekent dat een probleem op één niveau zichtbaar wordt, maar eigenlijk ontstaat op
een ander niveau.
• Bijvoorbeeld: een klacht over regels (inhoud) kan komen door het gevoel niet serieus genomen te worden
(bestaan).
• Als hulpverlener moet je leren verder kijken dan de oppervlakte.
• Zo kan je spanningen of patronen beter begrijpen en aanpakken.
Niveauverschuiving en verbanden
• Problemen verschijnen vaak op één niveau, maar wortelen dieper
• Voorbeeld: "Ik snap het niet" (inhoud) → onzekerheid (bestaan), onduidelijke structuur (procedure)
• Bewust schakelen: "Waar ligt de werkelijke spanning?"
Casus: Een deelnemer zegt: 'De regels zijn onduidelijk.' (inhoudsniveau). Bij doorvragen blijkt dat hij zich vaak
genegeerd voelt in de groep (bestaansniveau). Het echte probleem ligt dieper en vraagt erkenning van zijn gevoel.
Tip: ga eerst in op gevoelens voor je praktische zaken bespreekt.
1.5 Je kan systemisch denken toepassen in concrete casussen en eigen praktijkvoorbeelden
analyseren.
Systemisch werken 4
