MEDISCHE SOCIOLOGIE
Informatie over het vak:
o Doel van het vak: andere bril om naar het medische te kijken
• Macro: inzicht in hoe maatschappelijke evoluties de gezondheidszorg beïnvloeden en hoe de
gezondheidszorg maatschappelijke evoluties mee beïnvloedt
• Micro: inzicht in hoe onze gezondheid ons (sociale) leven beïnvloedt en hoe ons sociale
leven impact heeft op onze gezondheid
o Examen:
• Slides en lessen belangrijkste
• Teksten als achtergrondinformatie, helpt te verdiepen
• Cijfers worden nooit gevraagd, tabellen of grafieken wel kunnen toelichten
• Schriftelijk examen: 3 essay-vragen elk op 10 punten (2 letterlijke vragen uit de cursus, 1
tijdschrifts- of krantenartikel waar je meerdere delen van de cursus aan moet kunnen linken)
INLEIDENDE LES
o De geneeskunde is succesvoller in het ons laten overleven van zaken waar we 20-30 jaar geleden nog aan
zouden gestorven zijn
• Bv. premature kindjes overleven veel vaker dan vroeger
• Maar: nadien wel zorgnood, levenslang à impact op ouders, scholen, etc.
• à Nood aan nieuwe zorgvormen
• Het succes van de gezondheidszorg heeft op die manier ook een impact op andere lagen van de
maatschappij
o De geneeskunde gebeurt niet in een vacuüm
o Evidence based medicine is waar we naar streven
o Grafiek: levensverwachting versus healthcare spending per land
o Diagnoses onderhevig aan maatschappelijke tendensen
• Homoseksualiteit geschrapt uit DSM
• Maar er komen ook diagnoses bij, bv. burn-out
• Gebruik van de term Alzheimer versus dementie in de VS: in VS werd Alzheimer gezien als ziekte,
dementie werd gezien als een normaal verouderingsverschijnsel
- Motivaties om iets onder een diagnose te plaatsen waar het eigenlijk niet thuishoort zodat er
minder stigma op zit
o Kunnen de media uw gezondheid schaden?
• Negatief advies om dokter Google te gebruiken
• Ja, indien je de verkeerde informatie vindt à belangrijk dat artsen doorverwijzen naar
betrouwbare sites
o COVID-19 versterkt sociale ongelijkheid
• Hoogopgeleiden leven langer en langer in goede gezondheid
• Belang van het sociaal netwerk à Bourdieu: sociaal kapitaal = het geheel van werkelijke of
potentiële hulpbronnen (steun, informatie, invloed) dat voortvloeit uit een duurzaam netwerk van
meer of minder geïnstitutionaliseerde relaties
- Hoeveel mensen heb je waarbij je altijd terecht kunt? Hoeveel mensen heb je die je
mantelzorg zouden kunnen geven?
- Heeft een grote impact op gezondheid, maar gezonsheid heeft andersom ook een grote
impact op eenzaamheid
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 1
, o COVID-19: verschil in wie besmet raakt en wie niet
• Risicoberoepen
• Tekort aan informatie
• Kleinere woningen zonder tuin
• Prevalentie hoger in stedelijke gebieden en meer achtergestelde gebieden
o Tube map London
• Levensverwachting bij de geboorte aangegeven per tramhalte
• SES heel verschillend tussen wijken
- Schimmels, slecht geïsoleerd, lager inkomen
1. WAT IS SOCIOLOGIE?
Sociologie = de wetenschap die het samenleven van mensen bestudeert
o Studie van het sociale leven, sociale verandering en de sociale oorzaken en gevolgen van menselijk
gedrag (hoe interageren we met elkaar?)
o “Sociology is the study of the interaction between groups and individuals in human society. The term
society refers to a range of external factors that influence our beliefs and behaviours.”
American Sociological Association:
o “Sociology is the study of social life, social change, and the social causes and
consequences of human behavior. Sociologists investigate the structure of groups, organizations, and
societies, and how people interact within these contexts. Since all human behavior is social, the subject
matter of sociology
ranges from the intimate family to the hostile mob; from organized crime to religious cults; from the
divisions of race, gender and social class to the shared beliefs of a common culture; and from the
sociology of work to the sociology of sports. In fact, few fields have such broad scope and relevance for
research, theory, and application of knowledge.”
o “Sociology provides many distinctive perspectives on the world, generating new ideas and critiquing the
old. The field also offers a range of research techniques that can be applied to virtually any aspect of
social life: street crime and delinquency, corporate downsizing, how people express emotions, welfare or
education reform, how families differ and flourish, or problems of peace and war. Because sociology
addresses the most challenging issues of our time, it is a rapidly expanding field whose potential is
increasingly tapped by those who craft policies and create programs.”
Medische sociologie: twee takken
1. Sociologie van ziekte en gezondheid
• Wat wordt gezien als een ziekte en wat niet?
2. Sociologie van de geneeskune en de geneeskundige beroepen
• Hoe wordt de gezondheidszorg georganiseerd?
• Wat is de status van een arts?
Gezondheid is in onze maatschappij een belangrijker onderwerp geworden
o Vroeger niet echt een topic: “eet ik wel gezond?” of “Beweeg ik wel genoeg?” à niet relevant
o Roken was zeer normaal
o Zal onze kijk op alcohol ook veranderen?
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 2
, 2. UITGANGSPUNTEN VAN DEZE CURSUS
o Maatschappelijke evoluties beïnvloeden
• Wat als (zorg)probleem wordt ervaren
• Vraag naar zorg
• Aanbod van zorg
• Organisatie van zorg
o Dus nieuw/ander probleem à vraag verandert à aanbod en organisatie veranderen
o Op een bepaald moment hebben we een oplossing voor iets, en die oplossing wordt na bepaalde tijd zelf
weer het probleem
Wat als probleem wordt ervaren, verandert ook doorheen de tijd: een voorbeeld
o 19de eeuw: eerste grote steden ontstaan
o In U.S.: toename bewoners steden met 30 miljoen in 19e eeuw, waarvan helft tussen 1880 en 1900
o Probleem ontstond: belangrijkste vorm van transport veroorzaakte veel ongevallen, veel milieuoverlast,
geluidsoverlast, hoge verzekeringskosten, vervuiling, ongezonde lucht,...
o Wat was dit transportmiddel? Paard en kar
o New York op einde van de 19de eeuw: 200000 paarden of 1 per 17 inwoners (meer paarden per inwoner
dan dat er nu auto’s per inwoner zijn)
o Veel problemen, maar grootste probleem: mest (à ziektes, ongedierte,...)
o Steden konden niet meer zonder, maar ook niet meer met het paard
o First international urban planning conference in 1898
• 10-daagse conferentie over het probleem, brak na 3 dagen op omdat geen oplossing in zicht
• Doet dit ergens aan denken? Milieuconferenties
o Oplossing?
• Niet door tussenkomst van de overheid of omdat mensen terug te voet gingen
• Wel door: technologische innovatie, namelijk de auto en trams à dit werd de “redder van het
milieu” genoemd in de kranten
• Nu: heel ander verhaal uiteraard
- In de 20ste en 21ste eeuw kwamen de nadelen van deze “oplossingen” naar boven
à Boodschap: Problemen van nu zijn niet de problemen van de toekomst en de oplossingen van nu zijn niet
noodzakelijk oplossingen in de toekomst
o Ook in medische wereld: bv. antibiotica
KERN van de medische sociologie: biologische factoren bepalen je sociale mogelijkheden, maar: sociale wereld
stelt ook grenzen aan wat biologisch mogelijk is
Voorbeeld: trauma in genen na oorlogssituatie
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 3
, 3. WAT IS DE RELATIE TUSSEN GEZONDHEID EN WELZIJN?
Sterke relatie! à Wederzijdse beïnvloeding
EENZAAMHEID ALS VOORBEELD VAN EEN WELZIJNSPROBLEEM DAT OOK EEN
GEZONDHEIDSPROBLEEM IS
ONDERSCHEID TUSSEN EENZAAMHEID EN SOCIAAL ISOLEMENT
Eenzaamheid =/= sociaal isolement
o Sociaal isolement = op basis van de omvang van en de contactfrequenties met het sociaal netwerk
objectief te bepalen
o Eenzaamheid = “het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van)
bepaalde relaties”
o M.a.w alleen zijn =/= u alleen voelen (“je kan je eenzaam voelen in een zaal vol met mensen”)
HOE MEET JE EENZAAMHEID?
o Sociaal isolement is makkelijker te meten dan eenzaamheid
o Direct: expliciet het woord “eenzaam” vermelden
o Indirect: het woord “eenzaam” niet gebruiken
• Eenzaamheidsschaal van de Jong Gierveld
à “In welke mate zijn deze uitspraken op u van toepassing?”
• UCLA eenzaamheidsschaal
- Meer dan 43 punten = eenzaam
o Omwille van schaamte en sociale wenselijkheid verkiezen onderzoekers de indirecte manier
o Voor 7 op 10 ouderen die soms of dikwijls eenzaam zijn, is het moeilijk om daarover te spreken
WAT ZIJN DE GEVOLGEN?
o Eenzaamheid is niet onschuldig
• “Individuals with adequate social relationships have a 50% greater likelihood of survival
compared to those with poor or insufficient social relationships. The magnitude of this effect is
comparable with
quitting smoking and it exceeds many well-known risk factors for mortality.” (Holt-Lunstad e.a.,
2010)
• “Eenzaamheid en ziekte lijken elkaar te versterken. Mensen die eenzaam zijn, worden slechte
‘zelfmanagers’. Zij zorgen slechter voor zichzelf en worden ook sneller ziek. Door hun ziekte gaat
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 4
, het aangaan en onderhouden van sociale relaties steeds moeilijker. Dit resulteert in een
neerwaartse spiraal.” (Van Tilburg, 2007)
o Eenzaamheid niet medicaliseren à is niet louter een medisch probleem!
o Maar eenzaamheid heeft wel een grote impact op gezondheid
• Mortaliteit 26% hoger, zelfde impact als 15 sigaretten per dag of obesitas (Holt-Lunstad et al.
2015)
• Gelinkt aan hogere bloeddruk (Hawkley et al. 2010) en hartziekte (Thurston and Kubzansky 2009)
• Effect op cognitieve performatie en cognitieve achteruitgang (Wilson et al. 2007), Alzheimer’s
Wilson et al. 2007), slechter functioneren (ADL) en slechter slapen (Cacioppo et al. 2002), ook
als je controleert voor depressie
o Chemische effect van eenzaamheid in het lichaam – de plaats waar dit zit en de hormonen die het door
onze aderen stuurt – is identiek aan de vecht-of-vluchtreactie die we hebben wanneer we ons
aangevallen voelen
• Evolutionair: als je als nomade geïsoleerd geraakte van de groep was dit levensgevaarlijk
o Als je eenzaam bent:
• 29% hogere kans op ischemische hartklachten (Valtorta et al., 2015)
• 32% hoger risico op een beroerte (Valtorta et al., 2015)
• 64% hoger risico op het ontwikkelen van klinische dementie (enkel bij eenzaamheid, niet sociaal
isolement) (Tjalling et al., 2014)
Het werkt ook in de andere richting: slechtere gezondheid à vaker eenzaam
o Verschilt per ziekte à vermijdgedrag
- Bv. Kanker minder eenzaamheid
- Depressie en verslaving meer eenzaamheid (stigma, mensen gaan je vermijden)
- Chronische pijn ook meer eenzaamheid (vermijden, want mensen zien niet graag een ander
pijn hebben)
WIE IS ER MEER VATBAAR VOOR EENZAAMHEID?
o Genetische factor
o Leeftijd: ouderen
• Eind 2011 onderzoek in opdracht van Koning Boudewijnstichting over eenzaamheid en sociaal
isolement
- Representatieve steekproef bij 1.507 65-plussers in België
- 7% voelt zich dikwijls eenzaam, 29% is soms eenzaam
- Ouderen zijn de afgelopen decennia niet eenzamer geworden (men dacht dit mogelijks door
de invloed van sociale media)
• Typologie van sociale contacten bij ouderen vanaf 65 jaar
à 46% heeft een
probleem
o Zijn ouderen de enigen die eenzaam zijn? Nee, ook piek bij jongeren à nog meer taboe rond!
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 5
, o Eenzaamheid naar opleidingsniveau: meer eenzaamheid bij lager opgeleiden (ook als je controleert op
leeftijd)
o Meer eenzaamheid bij een tekort aan financiële middelen
• Eenzaamheid blijkt ook samen te hangen met een tekort aan financiële middelen
• Dit geldt zowel voor de oudere (60-79 jaar) als voor de jongere (18-59 jaar) leeftijdsgroepen
• Blijkt uit onderzoek in verschillende West- en Oost-Europese landen (Bulgarije, Duitsland,
Frankrijk, Georgië en Rusland)
• Niet duidelijk of een lage sociaaleconomische status tot eenzaamheid leidt of andersom
o Eenzaamheid naar burgerlijke staat
• Gehuwd < nooit gehuwd geweest < gescheiden < weduwe of weduwenaar
o N. Hertz: “de eenzame eeuw” à bredere definitie van eenzaamheid
• Meer dan gebrek aan liefde, gezelschap, intimiteit, je over het hoofd gezien worden
• Ook: ons niet ondersteund of gewaardeerd voelen door onze medeburgers, onze werkgevers,
onze gemeenschap en onze overheid – je ook in politiek en economisch opzicht uitgesloten
voelen
o Gebrek aan sociaal kapitaal
• Robert D. Putnam: Bowling alone
• We doen minder samen
- Ontkerkelijking
- Verenigingsleven minder
- Thuiswerken
- Internetwinkelen
- Smartphone- en gamingverslaving
- Postbode komt niet binnen, bankautomaat in plaats van bediende, chatbot in plaats van
klantendienst,...
EENZAAMHEID IN TIJDEN VAN COVID-19
o Impact op herstel bij ziekte
• Bij sociaal geïsoleerde patiënten duurt het langer voor de bloeddruk (en bij mannen: het
cholesterolgehalte) weer normaal is na een stressvol voorval
• Eenzame mensen hebben een verminderd vermogen om de inflammatieniveaus te ‘resetten’ na
voorvallen als beroertes, hartaanvallen en operaties
o Social distancing
• Ziektenhuisverblijf gaat vaak samen met angst, onzekerheid, eenzaamheid
• Des te meer indien geen bezoek
WELKE OPLOSSINGEN ZIJN ER?
o Men heeft gewerkt aan een pil tegen eenzaamheid
• Tot in clinical trial, daarna niets over terug te vinden
• Allopregnanolone
o “Rent a friend”
o Eventueel verzachting van symptomen, maar pakt de wortels van het problem niet aan
o Toch eerder zoeken naar maatschappelijke, politieke, economische… oplossingen
o Impact van ruimtelijke ordening en gebouwen
• Kans dat je iemand tegenkomt vergroten, ontmoeting stimuleren
o Evaluatie van oplossingen/strategieën bijzonder belangrijk: niet alles werkt en sommige interventies
werken alleen bij specifieke doelgroepen
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 6
Informatie over het vak:
o Doel van het vak: andere bril om naar het medische te kijken
• Macro: inzicht in hoe maatschappelijke evoluties de gezondheidszorg beïnvloeden en hoe de
gezondheidszorg maatschappelijke evoluties mee beïnvloedt
• Micro: inzicht in hoe onze gezondheid ons (sociale) leven beïnvloedt en hoe ons sociale
leven impact heeft op onze gezondheid
o Examen:
• Slides en lessen belangrijkste
• Teksten als achtergrondinformatie, helpt te verdiepen
• Cijfers worden nooit gevraagd, tabellen of grafieken wel kunnen toelichten
• Schriftelijk examen: 3 essay-vragen elk op 10 punten (2 letterlijke vragen uit de cursus, 1
tijdschrifts- of krantenartikel waar je meerdere delen van de cursus aan moet kunnen linken)
INLEIDENDE LES
o De geneeskunde is succesvoller in het ons laten overleven van zaken waar we 20-30 jaar geleden nog aan
zouden gestorven zijn
• Bv. premature kindjes overleven veel vaker dan vroeger
• Maar: nadien wel zorgnood, levenslang à impact op ouders, scholen, etc.
• à Nood aan nieuwe zorgvormen
• Het succes van de gezondheidszorg heeft op die manier ook een impact op andere lagen van de
maatschappij
o De geneeskunde gebeurt niet in een vacuüm
o Evidence based medicine is waar we naar streven
o Grafiek: levensverwachting versus healthcare spending per land
o Diagnoses onderhevig aan maatschappelijke tendensen
• Homoseksualiteit geschrapt uit DSM
• Maar er komen ook diagnoses bij, bv. burn-out
• Gebruik van de term Alzheimer versus dementie in de VS: in VS werd Alzheimer gezien als ziekte,
dementie werd gezien als een normaal verouderingsverschijnsel
- Motivaties om iets onder een diagnose te plaatsen waar het eigenlijk niet thuishoort zodat er
minder stigma op zit
o Kunnen de media uw gezondheid schaden?
• Negatief advies om dokter Google te gebruiken
• Ja, indien je de verkeerde informatie vindt à belangrijk dat artsen doorverwijzen naar
betrouwbare sites
o COVID-19 versterkt sociale ongelijkheid
• Hoogopgeleiden leven langer en langer in goede gezondheid
• Belang van het sociaal netwerk à Bourdieu: sociaal kapitaal = het geheel van werkelijke of
potentiële hulpbronnen (steun, informatie, invloed) dat voortvloeit uit een duurzaam netwerk van
meer of minder geïnstitutionaliseerde relaties
- Hoeveel mensen heb je waarbij je altijd terecht kunt? Hoeveel mensen heb je die je
mantelzorg zouden kunnen geven?
- Heeft een grote impact op gezondheid, maar gezonsheid heeft andersom ook een grote
impact op eenzaamheid
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 1
, o COVID-19: verschil in wie besmet raakt en wie niet
• Risicoberoepen
• Tekort aan informatie
• Kleinere woningen zonder tuin
• Prevalentie hoger in stedelijke gebieden en meer achtergestelde gebieden
o Tube map London
• Levensverwachting bij de geboorte aangegeven per tramhalte
• SES heel verschillend tussen wijken
- Schimmels, slecht geïsoleerd, lager inkomen
1. WAT IS SOCIOLOGIE?
Sociologie = de wetenschap die het samenleven van mensen bestudeert
o Studie van het sociale leven, sociale verandering en de sociale oorzaken en gevolgen van menselijk
gedrag (hoe interageren we met elkaar?)
o “Sociology is the study of the interaction between groups and individuals in human society. The term
society refers to a range of external factors that influence our beliefs and behaviours.”
American Sociological Association:
o “Sociology is the study of social life, social change, and the social causes and
consequences of human behavior. Sociologists investigate the structure of groups, organizations, and
societies, and how people interact within these contexts. Since all human behavior is social, the subject
matter of sociology
ranges from the intimate family to the hostile mob; from organized crime to religious cults; from the
divisions of race, gender and social class to the shared beliefs of a common culture; and from the
sociology of work to the sociology of sports. In fact, few fields have such broad scope and relevance for
research, theory, and application of knowledge.”
o “Sociology provides many distinctive perspectives on the world, generating new ideas and critiquing the
old. The field also offers a range of research techniques that can be applied to virtually any aspect of
social life: street crime and delinquency, corporate downsizing, how people express emotions, welfare or
education reform, how families differ and flourish, or problems of peace and war. Because sociology
addresses the most challenging issues of our time, it is a rapidly expanding field whose potential is
increasingly tapped by those who craft policies and create programs.”
Medische sociologie: twee takken
1. Sociologie van ziekte en gezondheid
• Wat wordt gezien als een ziekte en wat niet?
2. Sociologie van de geneeskune en de geneeskundige beroepen
• Hoe wordt de gezondheidszorg georganiseerd?
• Wat is de status van een arts?
Gezondheid is in onze maatschappij een belangrijker onderwerp geworden
o Vroeger niet echt een topic: “eet ik wel gezond?” of “Beweeg ik wel genoeg?” à niet relevant
o Roken was zeer normaal
o Zal onze kijk op alcohol ook veranderen?
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 2
, 2. UITGANGSPUNTEN VAN DEZE CURSUS
o Maatschappelijke evoluties beïnvloeden
• Wat als (zorg)probleem wordt ervaren
• Vraag naar zorg
• Aanbod van zorg
• Organisatie van zorg
o Dus nieuw/ander probleem à vraag verandert à aanbod en organisatie veranderen
o Op een bepaald moment hebben we een oplossing voor iets, en die oplossing wordt na bepaalde tijd zelf
weer het probleem
Wat als probleem wordt ervaren, verandert ook doorheen de tijd: een voorbeeld
o 19de eeuw: eerste grote steden ontstaan
o In U.S.: toename bewoners steden met 30 miljoen in 19e eeuw, waarvan helft tussen 1880 en 1900
o Probleem ontstond: belangrijkste vorm van transport veroorzaakte veel ongevallen, veel milieuoverlast,
geluidsoverlast, hoge verzekeringskosten, vervuiling, ongezonde lucht,...
o Wat was dit transportmiddel? Paard en kar
o New York op einde van de 19de eeuw: 200000 paarden of 1 per 17 inwoners (meer paarden per inwoner
dan dat er nu auto’s per inwoner zijn)
o Veel problemen, maar grootste probleem: mest (à ziektes, ongedierte,...)
o Steden konden niet meer zonder, maar ook niet meer met het paard
o First international urban planning conference in 1898
• 10-daagse conferentie over het probleem, brak na 3 dagen op omdat geen oplossing in zicht
• Doet dit ergens aan denken? Milieuconferenties
o Oplossing?
• Niet door tussenkomst van de overheid of omdat mensen terug te voet gingen
• Wel door: technologische innovatie, namelijk de auto en trams à dit werd de “redder van het
milieu” genoemd in de kranten
• Nu: heel ander verhaal uiteraard
- In de 20ste en 21ste eeuw kwamen de nadelen van deze “oplossingen” naar boven
à Boodschap: Problemen van nu zijn niet de problemen van de toekomst en de oplossingen van nu zijn niet
noodzakelijk oplossingen in de toekomst
o Ook in medische wereld: bv. antibiotica
KERN van de medische sociologie: biologische factoren bepalen je sociale mogelijkheden, maar: sociale wereld
stelt ook grenzen aan wat biologisch mogelijk is
Voorbeeld: trauma in genen na oorlogssituatie
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 3
, 3. WAT IS DE RELATIE TUSSEN GEZONDHEID EN WELZIJN?
Sterke relatie! à Wederzijdse beïnvloeding
EENZAAMHEID ALS VOORBEELD VAN EEN WELZIJNSPROBLEEM DAT OOK EEN
GEZONDHEIDSPROBLEEM IS
ONDERSCHEID TUSSEN EENZAAMHEID EN SOCIAAL ISOLEMENT
Eenzaamheid =/= sociaal isolement
o Sociaal isolement = op basis van de omvang van en de contactfrequenties met het sociaal netwerk
objectief te bepalen
o Eenzaamheid = “het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van)
bepaalde relaties”
o M.a.w alleen zijn =/= u alleen voelen (“je kan je eenzaam voelen in een zaal vol met mensen”)
HOE MEET JE EENZAAMHEID?
o Sociaal isolement is makkelijker te meten dan eenzaamheid
o Direct: expliciet het woord “eenzaam” vermelden
o Indirect: het woord “eenzaam” niet gebruiken
• Eenzaamheidsschaal van de Jong Gierveld
à “In welke mate zijn deze uitspraken op u van toepassing?”
• UCLA eenzaamheidsschaal
- Meer dan 43 punten = eenzaam
o Omwille van schaamte en sociale wenselijkheid verkiezen onderzoekers de indirecte manier
o Voor 7 op 10 ouderen die soms of dikwijls eenzaam zijn, is het moeilijk om daarover te spreken
WAT ZIJN DE GEVOLGEN?
o Eenzaamheid is niet onschuldig
• “Individuals with adequate social relationships have a 50% greater likelihood of survival
compared to those with poor or insufficient social relationships. The magnitude of this effect is
comparable with
quitting smoking and it exceeds many well-known risk factors for mortality.” (Holt-Lunstad e.a.,
2010)
• “Eenzaamheid en ziekte lijken elkaar te versterken. Mensen die eenzaam zijn, worden slechte
‘zelfmanagers’. Zij zorgen slechter voor zichzelf en worden ook sneller ziek. Door hun ziekte gaat
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 4
, het aangaan en onderhouden van sociale relaties steeds moeilijker. Dit resulteert in een
neerwaartse spiraal.” (Van Tilburg, 2007)
o Eenzaamheid niet medicaliseren à is niet louter een medisch probleem!
o Maar eenzaamheid heeft wel een grote impact op gezondheid
• Mortaliteit 26% hoger, zelfde impact als 15 sigaretten per dag of obesitas (Holt-Lunstad et al.
2015)
• Gelinkt aan hogere bloeddruk (Hawkley et al. 2010) en hartziekte (Thurston and Kubzansky 2009)
• Effect op cognitieve performatie en cognitieve achteruitgang (Wilson et al. 2007), Alzheimer’s
Wilson et al. 2007), slechter functioneren (ADL) en slechter slapen (Cacioppo et al. 2002), ook
als je controleert voor depressie
o Chemische effect van eenzaamheid in het lichaam – de plaats waar dit zit en de hormonen die het door
onze aderen stuurt – is identiek aan de vecht-of-vluchtreactie die we hebben wanneer we ons
aangevallen voelen
• Evolutionair: als je als nomade geïsoleerd geraakte van de groep was dit levensgevaarlijk
o Als je eenzaam bent:
• 29% hogere kans op ischemische hartklachten (Valtorta et al., 2015)
• 32% hoger risico op een beroerte (Valtorta et al., 2015)
• 64% hoger risico op het ontwikkelen van klinische dementie (enkel bij eenzaamheid, niet sociaal
isolement) (Tjalling et al., 2014)
Het werkt ook in de andere richting: slechtere gezondheid à vaker eenzaam
o Verschilt per ziekte à vermijdgedrag
- Bv. Kanker minder eenzaamheid
- Depressie en verslaving meer eenzaamheid (stigma, mensen gaan je vermijden)
- Chronische pijn ook meer eenzaamheid (vermijden, want mensen zien niet graag een ander
pijn hebben)
WIE IS ER MEER VATBAAR VOOR EENZAAMHEID?
o Genetische factor
o Leeftijd: ouderen
• Eind 2011 onderzoek in opdracht van Koning Boudewijnstichting over eenzaamheid en sociaal
isolement
- Representatieve steekproef bij 1.507 65-plussers in België
- 7% voelt zich dikwijls eenzaam, 29% is soms eenzaam
- Ouderen zijn de afgelopen decennia niet eenzamer geworden (men dacht dit mogelijks door
de invloed van sociale media)
• Typologie van sociale contacten bij ouderen vanaf 65 jaar
à 46% heeft een
probleem
o Zijn ouderen de enigen die eenzaam zijn? Nee, ook piek bij jongeren à nog meer taboe rond!
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 5
, o Eenzaamheid naar opleidingsniveau: meer eenzaamheid bij lager opgeleiden (ook als je controleert op
leeftijd)
o Meer eenzaamheid bij een tekort aan financiële middelen
• Eenzaamheid blijkt ook samen te hangen met een tekort aan financiële middelen
• Dit geldt zowel voor de oudere (60-79 jaar) als voor de jongere (18-59 jaar) leeftijdsgroepen
• Blijkt uit onderzoek in verschillende West- en Oost-Europese landen (Bulgarije, Duitsland,
Frankrijk, Georgië en Rusland)
• Niet duidelijk of een lage sociaaleconomische status tot eenzaamheid leidt of andersom
o Eenzaamheid naar burgerlijke staat
• Gehuwd < nooit gehuwd geweest < gescheiden < weduwe of weduwenaar
o N. Hertz: “de eenzame eeuw” à bredere definitie van eenzaamheid
• Meer dan gebrek aan liefde, gezelschap, intimiteit, je over het hoofd gezien worden
• Ook: ons niet ondersteund of gewaardeerd voelen door onze medeburgers, onze werkgevers,
onze gemeenschap en onze overheid – je ook in politiek en economisch opzicht uitgesloten
voelen
o Gebrek aan sociaal kapitaal
• Robert D. Putnam: Bowling alone
• We doen minder samen
- Ontkerkelijking
- Verenigingsleven minder
- Thuiswerken
- Internetwinkelen
- Smartphone- en gamingverslaving
- Postbode komt niet binnen, bankautomaat in plaats van bediende, chatbot in plaats van
klantendienst,...
EENZAAMHEID IN TIJDEN VAN COVID-19
o Impact op herstel bij ziekte
• Bij sociaal geïsoleerde patiënten duurt het langer voor de bloeddruk (en bij mannen: het
cholesterolgehalte) weer normaal is na een stressvol voorval
• Eenzame mensen hebben een verminderd vermogen om de inflammatieniveaus te ‘resetten’ na
voorvallen als beroertes, hartaanvallen en operaties
o Social distancing
• Ziektenhuisverblijf gaat vaak samen met angst, onzekerheid, eenzaamheid
• Des te meer indien geen bezoek
WELKE OPLOSSINGEN ZIJN ER?
o Men heeft gewerkt aan een pil tegen eenzaamheid
• Tot in clinical trial, daarna niets over terug te vinden
• Allopregnanolone
o “Rent a friend”
o Eventueel verzachting van symptomen, maar pakt de wortels van het problem niet aan
o Toch eerder zoeken naar maatschappelijke, politieke, economische… oplossingen
o Impact van ruimtelijke ordening en gebouwen
• Kans dat je iemand tegenkomt vergroten, ontmoeting stimuleren
o Evaluatie van oplossingen/strategieën bijzonder belangrijk: niet alles werkt en sommige interventies
werken alleen bij specifieke doelgroepen
AJ ’25-‘26 Samenvatting van Nina Hoevenaars 6
