Inleiding – basisprincipes
1. Gerechtelijke of forensische geneeskunde
- Definitie volgens Zeldenrust:
o “De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter
nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen”
- Doelstelling:
o Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de
waarheid via de rechterlijke macht orde en recht na te streven
- Van openbare orde
o <-> private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patient
o Verlies privaat karakter: mededeling aan gerecht → geen beroepsgeheim
- Forensische geneeskunde – pathologie (postmortem onderzoek) – kliniek (onderzoek levenden)
o Taken wetsarts
▪ Onderzoek naar doodsoorzaak, aard overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
▪ Identificatie
▪ Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
▪ Onderzoek aan het lichaam
▪ Onderzoek naar rijgeschiktheid
▪ Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Tot 20j geleden geen specifieke opleiding in België → nu 5jarige opleiding na geneeskunde
! In België onderzoeken ze ook levenden naast doden (is niet zo in bv. nederland/engeland)
2. Geschiedenis
- Oude egypte: begin van lijkschouwing (ca 3000 v.C)
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters
o Een sterke focus op medische kennis door mummificatie
o Oude Egyptische ‘forensische’ tanden
- Code van Hammmurabi (1754 v.C.)
o Medisch-legalistisch systeem
▪ Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon
▪ Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
▪ Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handelingen
▪ Eerste gebruik van vingerafdrukken (als vorm van handtekening)
- Romeinse rijk: forum romanum en julius caesar (44 v.C.)
o Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat
slechts één fataal was.
o Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen
- Codex justinianus (529): basis voor medische wetgeving
o Eerste uitgebreide wetboek in romeinse rijk
o Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid
o Basis voor veel moderne rechtssystemen
,- Paus innocentus III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
o Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken
o Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
- Song Ci (1186-1249): eerste forensisch wetenschapper
o Eerste geval van entimologie (studie insecten)
▪ Verhaal van vlieg op de zeis: bekeek welke zijs van boeren werd aangetrokken door vliegen,
dat was bewijs voor dader
- Stadsarts van Bologna (1249): eerste medisch-jurdisische rol
o Eerste officiele arts aangesteld voor forensisch werk
- In middeleeuwen werden ook dieren voor het gerecht gedaagd!
- Eerste gedocumenteerde lijkopening in Wenen (1404)
o Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen
o Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde
o Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
- Constitutio criminalis carolina (1532): belang van medisch bewijs in rechtbank
o Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
o Geïntroduceerd door Karel V
o Bepaling van ernstige misdrijven : moord, doodslag, brandstichting, hekserij,…en straffen
o Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten advies verlenen ivm persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
o Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures
- Andreas vesalius (1514-1564): publieke dissecties
o Voerde openbare dissecties uit.
o “De Humani Corporis Fabrica libri septem”
o Grondlegger van de anatomie
o Basis voor de moderne forensische anatomie
- Ambroise Pare (1510-1590)
o Chirurg
o Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
o “Reports in Court” : over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
- Paul Zacchias (17e E): vader van medische jurisprudentie
o Schreef “Quaestiones medico- legales”.
o Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
o Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
o Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters)
- Giovanni Morgagni (1682-1771)
o Een van de grondleggers van de pathologie
o Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
o Autopsies en beschreef verandering van organen bij ziekte
o Standaardwerk van anatomopathologie tot in 19deE
- Mathieu Orfila (1787-1853)
o Spaans chemicus/toxicoloog
, o Grondlegger van de forensische toxicologie
o Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
o Opsporen van vergiften, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
- Sectio Cadaveris (17e E): lijkschouwingen als standaard
o Volledige ontleding lichaam
- 19E E: ontwikkeling forensische geneeskunde
o Forensische psychiatrie: o.a. criminele profilering (bv. Jack the Ripper)
o Forensische toxicologie: introductie van wetenschappelijke methoden voor het opsporen van
vergiftiging (Mathieu Orfila)
o Vergiftigingstheorie lichaam van Napoleon
o Vingerafdrukdetectie (dactyloscopie)
o Studie van insecten (entomologie)
o Gezichtsreconstructie
- Forensische geneeskunde gent
o 1886 : labo gerechtelijke geneeskunde prof. Charles De Visscher
o 1934 : prof. Frédéric Thomas
o 1978 : prof. Jacques Timperman
- 20e E: ontwikkeling forensische geneeskunde
o Geologische bewijzen, Ballistiek, Haaranalyse, Handschriftanalyse, Bloedspooranalyse, DNA-analyse!
- 21e E: moderne ontwikkelingen in gerechtelijke geneeskunde
o Groeiende rol van gerechtelijke geneeskunde in zowel medische als juridische velden
o Met geavanceerde technologieën blijft de forensische geneeskunde zich ontwikkelen
3. Medicolegale opdrachten van de arts
3.1 Taken van elke arts
- Aangifte van besmettelijke ziekten
- Aangifte van bevalling en geboorte
o Zorginstelling waar bevalling of zorgverlener aanwezig is verplicht om ABS in kennis te stellen van
geboorte (uiterlijk volgende werkdag)
o Aangifteplicht door ouders (zorginstelling/zorgverlener) binnen 15 dagen
o Akte van geboorte door ABS
o Niet aangifte is strafbaar (art.361 Sw)
o Geldt voor elk levend geboren kind (ongeacht ZW duur, L, G)
o Aangifte doodgeboren kind : model III D
▪ Doodgeboren, maar wettelijk levensvatbaar kind
• na 180 dagen postconceptie
• na medisch attest bij 140-179 dagen postconceptie
▪ ABS maakt akte van levenloos geboren kind
- Verplichte getuigschriften
o Aangifite arbeidsongeval, attesten inzake mutualiteiten, aanvragen erkenning beroepsziekten,
levensverzekeringen
- Afname bloedproef
o Ter bepaling alcoholgehalte (verkeer: ook invullen formulier uitwendige tekens dronkeschap)
o Ter opsporing drugs
o Voor DNA-onderzoek
, ▪ Afname DNA in haar mag door OGP, indien iov OR geen toestemming nodig
o Afname bloed bij verdachte met potentieel besmettelijke aandoening
▪ Op bevel PdK
▪ Toestemming verdachte vanaf 16j
▪ Resultaat enkel voor medische doeleinde, valt onder medisch geheim
o Arts mag niet betrokken zijn bij behandeling van persoon die bloedproef ondergaat
▪ Uitz: wel voor alcohol indien geen andere arts beschikbaar – geen formulier
o Geen bloedafname indien weigering of medische tegen-indicatie
- Getuigschrift voor gedwongen opname
o Gewone: belanghebbende dient verzoekschrift met omstandig verslag van onafhankelijke arts tot
opneming in bij vrederechter
▪ Enkel bij gebrek aan enig ander geschikt middel
▪ Hij/zij zijn/haar gezondheid en veiligheid ernstig in gevaart brengt en/of bedreiging voor
iemand anders leven of integriteit
o Spoedprocedure: bevel tot onmiddellijke gedwongen opname door PdK o.b.v. advies van een arts
door PdK aangesteld
▪ <24u na beslissing: verzoekschrift bij vrederechter – spoedeisend karakter
- Vaststelling van een overlijden
3.2 Arts als deskundige
- Om op geneeskundig vlak opheldering en advies te geven bij medische aspecten bij rechtsvraag
o Zowel in burgerlijke als in strafzaken
o Arts moet gevolg geven aan vorderingen gerechtelijke overheid tenzij
▪ Onbevoegdheid
▪ Gevaar voor partijdigheid
• Bloed- of aanverwantschap met één van de partijen
• Met één van de partijen gegeten of gedronken te hebben
• Met één van de partijen een persoonlijk geding gehad hebben
• Behandelende arts zijn (of <5j) van de te onderzoeken persoon
• Reeds een advies te hebben uitgebracht op verzoek van één van de partijen
• Werknemer zijn van één van de partijen
- Objectief en deskundig
o Vaststelling van overlijden
o Afname bloedproef
o Getuigschrift gedwongen opname
- De gerechtsdeskundige is geen
o Getuige, onderzoeksambtenaar, partij, lasthebber van rechter, rechter,...
o Is wel een onpartijdig technisch medewerker
- Arts als deskundige in strafzaken
o Iedere arts kan als deskundige worden aangesteld
o Omtrent daden vermeld in Wetboek voor Strafvordering
o Bewijs van inbreuk en van dader
o Autonoom (meer en meer tegensprekelijk)
o ! Geen beroepsgeheim voor arts naar vorderende magistraat toe
▪ ! Wel beroepsgeheim en geheim van gerechtelijk onderzoek naar derden toe
1. Gerechtelijke of forensische geneeskunde
- Definitie volgens Zeldenrust:
o “De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter
nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen”
- Doelstelling:
o Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de
waarheid via de rechterlijke macht orde en recht na te streven
- Van openbare orde
o <-> private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patient
o Verlies privaat karakter: mededeling aan gerecht → geen beroepsgeheim
- Forensische geneeskunde – pathologie (postmortem onderzoek) – kliniek (onderzoek levenden)
o Taken wetsarts
▪ Onderzoek naar doodsoorzaak, aard overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
▪ Identificatie
▪ Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
▪ Onderzoek aan het lichaam
▪ Onderzoek naar rijgeschiktheid
▪ Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Tot 20j geleden geen specifieke opleiding in België → nu 5jarige opleiding na geneeskunde
! In België onderzoeken ze ook levenden naast doden (is niet zo in bv. nederland/engeland)
2. Geschiedenis
- Oude egypte: begin van lijkschouwing (ca 3000 v.C)
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters
o Een sterke focus op medische kennis door mummificatie
o Oude Egyptische ‘forensische’ tanden
- Code van Hammmurabi (1754 v.C.)
o Medisch-legalistisch systeem
▪ Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon
▪ Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
▪ Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handelingen
▪ Eerste gebruik van vingerafdrukken (als vorm van handtekening)
- Romeinse rijk: forum romanum en julius caesar (44 v.C.)
o Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat
slechts één fataal was.
o Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen
- Codex justinianus (529): basis voor medische wetgeving
o Eerste uitgebreide wetboek in romeinse rijk
o Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid
o Basis voor veel moderne rechtssystemen
,- Paus innocentus III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
o Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken
o Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
- Song Ci (1186-1249): eerste forensisch wetenschapper
o Eerste geval van entimologie (studie insecten)
▪ Verhaal van vlieg op de zeis: bekeek welke zijs van boeren werd aangetrokken door vliegen,
dat was bewijs voor dader
- Stadsarts van Bologna (1249): eerste medisch-jurdisische rol
o Eerste officiele arts aangesteld voor forensisch werk
- In middeleeuwen werden ook dieren voor het gerecht gedaagd!
- Eerste gedocumenteerde lijkopening in Wenen (1404)
o Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen
o Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde
o Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
- Constitutio criminalis carolina (1532): belang van medisch bewijs in rechtbank
o Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
o Geïntroduceerd door Karel V
o Bepaling van ernstige misdrijven : moord, doodslag, brandstichting, hekserij,…en straffen
o Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten advies verlenen ivm persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
o Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures
- Andreas vesalius (1514-1564): publieke dissecties
o Voerde openbare dissecties uit.
o “De Humani Corporis Fabrica libri septem”
o Grondlegger van de anatomie
o Basis voor de moderne forensische anatomie
- Ambroise Pare (1510-1590)
o Chirurg
o Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
o “Reports in Court” : over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
- Paul Zacchias (17e E): vader van medische jurisprudentie
o Schreef “Quaestiones medico- legales”.
o Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
o Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
o Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters)
- Giovanni Morgagni (1682-1771)
o Een van de grondleggers van de pathologie
o Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
o Autopsies en beschreef verandering van organen bij ziekte
o Standaardwerk van anatomopathologie tot in 19deE
- Mathieu Orfila (1787-1853)
o Spaans chemicus/toxicoloog
, o Grondlegger van de forensische toxicologie
o Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
o Opsporen van vergiften, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
- Sectio Cadaveris (17e E): lijkschouwingen als standaard
o Volledige ontleding lichaam
- 19E E: ontwikkeling forensische geneeskunde
o Forensische psychiatrie: o.a. criminele profilering (bv. Jack the Ripper)
o Forensische toxicologie: introductie van wetenschappelijke methoden voor het opsporen van
vergiftiging (Mathieu Orfila)
o Vergiftigingstheorie lichaam van Napoleon
o Vingerafdrukdetectie (dactyloscopie)
o Studie van insecten (entomologie)
o Gezichtsreconstructie
- Forensische geneeskunde gent
o 1886 : labo gerechtelijke geneeskunde prof. Charles De Visscher
o 1934 : prof. Frédéric Thomas
o 1978 : prof. Jacques Timperman
- 20e E: ontwikkeling forensische geneeskunde
o Geologische bewijzen, Ballistiek, Haaranalyse, Handschriftanalyse, Bloedspooranalyse, DNA-analyse!
- 21e E: moderne ontwikkelingen in gerechtelijke geneeskunde
o Groeiende rol van gerechtelijke geneeskunde in zowel medische als juridische velden
o Met geavanceerde technologieën blijft de forensische geneeskunde zich ontwikkelen
3. Medicolegale opdrachten van de arts
3.1 Taken van elke arts
- Aangifte van besmettelijke ziekten
- Aangifte van bevalling en geboorte
o Zorginstelling waar bevalling of zorgverlener aanwezig is verplicht om ABS in kennis te stellen van
geboorte (uiterlijk volgende werkdag)
o Aangifteplicht door ouders (zorginstelling/zorgverlener) binnen 15 dagen
o Akte van geboorte door ABS
o Niet aangifte is strafbaar (art.361 Sw)
o Geldt voor elk levend geboren kind (ongeacht ZW duur, L, G)
o Aangifte doodgeboren kind : model III D
▪ Doodgeboren, maar wettelijk levensvatbaar kind
• na 180 dagen postconceptie
• na medisch attest bij 140-179 dagen postconceptie
▪ ABS maakt akte van levenloos geboren kind
- Verplichte getuigschriften
o Aangifite arbeidsongeval, attesten inzake mutualiteiten, aanvragen erkenning beroepsziekten,
levensverzekeringen
- Afname bloedproef
o Ter bepaling alcoholgehalte (verkeer: ook invullen formulier uitwendige tekens dronkeschap)
o Ter opsporing drugs
o Voor DNA-onderzoek
, ▪ Afname DNA in haar mag door OGP, indien iov OR geen toestemming nodig
o Afname bloed bij verdachte met potentieel besmettelijke aandoening
▪ Op bevel PdK
▪ Toestemming verdachte vanaf 16j
▪ Resultaat enkel voor medische doeleinde, valt onder medisch geheim
o Arts mag niet betrokken zijn bij behandeling van persoon die bloedproef ondergaat
▪ Uitz: wel voor alcohol indien geen andere arts beschikbaar – geen formulier
o Geen bloedafname indien weigering of medische tegen-indicatie
- Getuigschrift voor gedwongen opname
o Gewone: belanghebbende dient verzoekschrift met omstandig verslag van onafhankelijke arts tot
opneming in bij vrederechter
▪ Enkel bij gebrek aan enig ander geschikt middel
▪ Hij/zij zijn/haar gezondheid en veiligheid ernstig in gevaart brengt en/of bedreiging voor
iemand anders leven of integriteit
o Spoedprocedure: bevel tot onmiddellijke gedwongen opname door PdK o.b.v. advies van een arts
door PdK aangesteld
▪ <24u na beslissing: verzoekschrift bij vrederechter – spoedeisend karakter
- Vaststelling van een overlijden
3.2 Arts als deskundige
- Om op geneeskundig vlak opheldering en advies te geven bij medische aspecten bij rechtsvraag
o Zowel in burgerlijke als in strafzaken
o Arts moet gevolg geven aan vorderingen gerechtelijke overheid tenzij
▪ Onbevoegdheid
▪ Gevaar voor partijdigheid
• Bloed- of aanverwantschap met één van de partijen
• Met één van de partijen gegeten of gedronken te hebben
• Met één van de partijen een persoonlijk geding gehad hebben
• Behandelende arts zijn (of <5j) van de te onderzoeken persoon
• Reeds een advies te hebben uitgebracht op verzoek van één van de partijen
• Werknemer zijn van één van de partijen
- Objectief en deskundig
o Vaststelling van overlijden
o Afname bloedproef
o Getuigschrift gedwongen opname
- De gerechtsdeskundige is geen
o Getuige, onderzoeksambtenaar, partij, lasthebber van rechter, rechter,...
o Is wel een onpartijdig technisch medewerker
- Arts als deskundige in strafzaken
o Iedere arts kan als deskundige worden aangesteld
o Omtrent daden vermeld in Wetboek voor Strafvordering
o Bewijs van inbreuk en van dader
o Autonoom (meer en meer tegensprekelijk)
o ! Geen beroepsgeheim voor arts naar vorderende magistraat toe
▪ ! Wel beroepsgeheim en geheim van gerechtelijk onderzoek naar derden toe
