1: ORGANISATIES EN
ORGANISATIESTRUCTUREN
1 ORGANISATIES
3 betekenissen/invalshoeken
- Institutioneel: een organisatie is een concreet afzonderlijk systeem, een entiteit
- Instrumenteel: focus op structuur, procedures en afbakenen van verantwoordelijkheden
- Procesmatig: focus op het proces van organiseren, op de activiteiten
Een bewust gecoördineerde sociale entiteit, met relatief duidelijk identificeerbare grenzen
en die streeft naar de realisatie van een gemeenschappelijke doelstelling of doelstellingen.
- Sociale entiteiten samengesteld uit mensen → interactie
- Doelgericht → geen doel = geen bestaansreden
- Bewust gecoördineerd (Wie doet wat?) → doel realiseren → verdeling in departementen
- Identificeerbare grenzen: Wat behoort tot organisatie en wat niet?
Een open of gesloten systeem?
- Gesloten: niet afhankelijk van zijn omgeving
o Autonoom, begrensd, hermetisch afgesloten van buitenwereld
o Toch uitgangspunt van de eerste managementbenaderingen: focus op interne
systemen, want zo’n systeem krijgt geen steun vanuit bv. de politiek
- Open: moet continue wisselwerking onderhouden met zijn omgeving om zijn
doelstellingen te kunnen realiseren, dus ook oog hebben voor de samenleving
o Worden beschouwd als systemen → interagerende componenten
o Omzetten van input naar output steeds in relatie met omgeving (feedback
afnemers), dus adaptatie aan externe omgeving is cruciaal
Gesloten systeem: Open systeem:
Doelstellingen van organisaties
- Waarde creëren
- De gecreëerde waarde te verdelen of beschikbaar te stellen aan klanten en stakeholders
1
, o Stakeholders = mensen die iets ondervinden van de activiteit van de organisatie
o De waarde binnen public management is het bijdragen aan de samenleving,
terwijl dit in de private sector voornamelijk geld en innovatie uitmaakt
4 te onderscheiden types van organisaties o.b.v. finaliteit → SPANNINGSVELD!
- Zuivere publieke/sociale
o Bv. armoedebestrijding, drughulpverlening
o Focus op het oplossen van een maatschappelijk probleem → maatschappelijke
waarde creëren en die waarde verdelen aan mensen in de samenleving
- Sociaal economische
o Bv. beschutte werkplaats, OCMW-ziekenhuis
o Sociale en economische doelstellingen, maar maatschappelijke waardecreatie
en waardeverdeling > economische (gesubsidieerd door de overheid)
§ Er moet autonomie zijn, dus men wordt betaald voor wat men doet, ook
al is het grote doel voornamelijk om bij te dragen aan de samenleving
- Economisch sociale
o Bv. privé-rusthuis, privé-kinderopvang
o Economische waardecreatie en waardeverdeling > sociale doelen, omdat men
autonoom moet kunnen functioneren (investering door aandeelhouders)
§ Er moet autonomie zijn, dus men wordt betaald voor wat men doet,
omdat het grote doel voornamelijk is om winsten te genereren
- Ondernemingen
o Bv. overige (kleine of grote) ondernemingen
o Economische waardecreatie en waardeverdeling staat centraal
Maatschappelijke waarde: 4 benaderingen
- Realiseren van politieke mandaten
o Publieke manager realiseert doelstelling zo efficiënt en effectief mogelijk
o Opgelegde doelstellingen zijn echter vaak abstract en vaag, maar dit is geen
indicatie voor de maatschappelijke waarde ervan
- Realiseren van professionele maatstaven
o Experten expliciteren de maatschappelijke waarde
o Zinvol? Zie een generaal en de middelen binnen een adequaat leger of zie een
ziekenhuisdirecteur over de besteding wat betreft sociale zekerheid
- Uitkomst van analysetechnieken
o Rationeel vaststellen via kostenbatenanalyses, kosten-effectiviteitsanalyses…
o Zinvol? Hoe becijfer je maatschappelijke waarde? → kwalitatief i.p.v. kwantitatief
- Klanttevredenheid
o Geaggregeerde individuele nut van de klanten
o Zinvol? Finaliteit is de maatschappelijke opdracht waarbij klantentevredenheid
een middel is en niet het finale doel
§ ≠ Gemeenschapsgerichte politiezorg (= politiezorg waarbij men een
externe oriëntering hanteert om via bekwame betrokkenheid, incl.
stakeholders, maatschappelijke problemen op te lossen)
2
,Wat is maatschappelijke waarde?
- Deze waarde wordt voortdurend ge(her)definieerd door sociale- en politieke interactie
- Want maatschappelijke waarde is de waarde die door publieke organisaties wordt
gecreëerd door middel van het leveren van producten, diensten, regelgeving…
Managementprocessen helpen bij het creëren en verspreiden van waarde
- Plannen
o Formuleren van doelstellingen, ontwikkelen van strategieën om doelstellingen te
bereiken en plannen om activiteiten te coördineren en uit te voeren
- Organiseren
o Wie doet wat? Wat moet er gedaan worden om de doelstellingen te bereiken?
Hoe moet het gedaan worden en wie is verantwoordelijk tegenover wie?
- Leiden
o Medewerkers motiveren en ondersteunen, communicatiekanalen kiezen binnen
de organisatie en (maatschappelijke) problemen oplossen
- Toezicht houden
o Prestaties controleren, vergelijken met benchmarks en corrigeren indien nodig
Waarom is management nodig? Om drie organisatorische kwesties op te lossen…
- Externe afstemming: Wat wil de opdrachtgever, maatschappij, burger…?
- Interne afstemming: Doen we wel wat we willen en moeten doen, én doen we dit juist?
- Structurering van de organisatie: Hoe ga je ervoor zorgen dat mensen aan de slag gaan
en dat een overzicht gemaakt wordt om externe- en interne afstemming te realiseren?
→ MAPE staat centraal, maar wat betekent het? Middelen worden gebruikt om activiteiten te
ontwikkelen, die op hun beurt leiden tot prestaties die effecten genereren
2 ORGANISEREN VAN PUBLIEKE ORGANISATIE
Veelvoorkomende denkfout
- Specifieke structuur van de organisatie is een vast gegeven (~ organogram)
o Eerste en belangrijkste document wanneer je een organisatie wil veranderen
o Centraal: Beantwoordt dit organogram aan de noden van de organisatie?
- Strategieën worden ontwikkeld vanuit bestaande organisatiestructuren en niet vanuit
omgevingsbehoeften → strategieën zijn ondergeschikt aan de organisatiestructuur
o De organisatiestructuur moet een instrument zijn om strategieën te ontwikkelen
en te implementeren in de publieke organisatie
2.1 ORGANISATIESTRUCTUUR
Coördinatie is essentieel!
- Organisatie: een bewust gecoördineerde sociale entiteit...
- Groeperen van elementen in een samenwerkend verband om doelstelling te realiseren
3
, Wat is een organisatiestructuur?
- Mackenzie: de som van de wijzen waarop een organisatie haar centrale opdracht
verdeelt in diverse taken en vervolgens via onderlinge coördinatie terug vorm geeft
- Robbins: de formele structuur op basis waarvan taken van een organisatie worden
verdeeld, gegroepeerd en gecoördineerd
- Hoe gaat de organisatie om met de problematiek van de arbeidsspecialisatie en de
problematiek van de arbeidscoördinatie?
o Groepen van mensen, waarin elke persoon een eigen specialisatie heeft
o Deze groepen staan onder leiding van één coördinator, maar het geheel van alle
groepen staat ook onder de verantwoordelijkheid van één leidinggevende
Formele vs. de informele organisatiestructuur
- Formele structuur
o Zoals ontwikkeld door topmanagement of vastgelegd in mandaat
o Voorgesteld via organogram (= schematische schets van gezagsverhoudingen)
o Relatief statische structuur
- Informele structuur
o Onofficiële, maar cruciale, werkrelaties tussen de leden van de organisaties
o Spontane sociale relaties op basis van vriendschap, kennis, gezamenlijke pauze
o Soms sterker van structuur dan formele relaties
o Karakteristieken
§ Stilzwijgend en ontastbaar
§ Opduikend en zelforganiserend
§ Tijdelijk, contextueel gebonden en ambigu
§ Dynamisch en complex
! Horizontale vs. verticale organisatiestructuur
- Oorsprong van taakspecialisatie/arbeidsverdeling → traditioneel organisatieprincipe dat
stelt dat productiviteit toeneemt wanneer medewerkers specialiseren in bepaalde taken
o Hoe meer gespecialiseerd mensen binnen de organisatie, hoe productiever
- Maar moet natuurlijk ook terug gebundeld worden in aanstuurbare eenheden
o Dit gebeurt via horizontale en verticale indeling
o Dus de specialisatie moet opnieuw gebundeld worden, zodat het geheel van nut
komt voor jouw uiteindelijke doel (verticaal = top down/horizontaal = aliënering)
§ De baas bepaalt welke richting je opgaat met jouw organisatie
§ Eenheden lager in de hiërarchie moeten afspraken maken om te zorgen
dat er tussen de verschillende diensten geen overlap of lacunes zijn
Horizontale indeling of departementalisatie
- Taken op logische wijze groeperen in divisies, departementen, afdelingen…
- Meest voorkomende indelingen
o Functionele indeling
4
ORGANISATIESTRUCTUREN
1 ORGANISATIES
3 betekenissen/invalshoeken
- Institutioneel: een organisatie is een concreet afzonderlijk systeem, een entiteit
- Instrumenteel: focus op structuur, procedures en afbakenen van verantwoordelijkheden
- Procesmatig: focus op het proces van organiseren, op de activiteiten
Een bewust gecoördineerde sociale entiteit, met relatief duidelijk identificeerbare grenzen
en die streeft naar de realisatie van een gemeenschappelijke doelstelling of doelstellingen.
- Sociale entiteiten samengesteld uit mensen → interactie
- Doelgericht → geen doel = geen bestaansreden
- Bewust gecoördineerd (Wie doet wat?) → doel realiseren → verdeling in departementen
- Identificeerbare grenzen: Wat behoort tot organisatie en wat niet?
Een open of gesloten systeem?
- Gesloten: niet afhankelijk van zijn omgeving
o Autonoom, begrensd, hermetisch afgesloten van buitenwereld
o Toch uitgangspunt van de eerste managementbenaderingen: focus op interne
systemen, want zo’n systeem krijgt geen steun vanuit bv. de politiek
- Open: moet continue wisselwerking onderhouden met zijn omgeving om zijn
doelstellingen te kunnen realiseren, dus ook oog hebben voor de samenleving
o Worden beschouwd als systemen → interagerende componenten
o Omzetten van input naar output steeds in relatie met omgeving (feedback
afnemers), dus adaptatie aan externe omgeving is cruciaal
Gesloten systeem: Open systeem:
Doelstellingen van organisaties
- Waarde creëren
- De gecreëerde waarde te verdelen of beschikbaar te stellen aan klanten en stakeholders
1
, o Stakeholders = mensen die iets ondervinden van de activiteit van de organisatie
o De waarde binnen public management is het bijdragen aan de samenleving,
terwijl dit in de private sector voornamelijk geld en innovatie uitmaakt
4 te onderscheiden types van organisaties o.b.v. finaliteit → SPANNINGSVELD!
- Zuivere publieke/sociale
o Bv. armoedebestrijding, drughulpverlening
o Focus op het oplossen van een maatschappelijk probleem → maatschappelijke
waarde creëren en die waarde verdelen aan mensen in de samenleving
- Sociaal economische
o Bv. beschutte werkplaats, OCMW-ziekenhuis
o Sociale en economische doelstellingen, maar maatschappelijke waardecreatie
en waardeverdeling > economische (gesubsidieerd door de overheid)
§ Er moet autonomie zijn, dus men wordt betaald voor wat men doet, ook
al is het grote doel voornamelijk om bij te dragen aan de samenleving
- Economisch sociale
o Bv. privé-rusthuis, privé-kinderopvang
o Economische waardecreatie en waardeverdeling > sociale doelen, omdat men
autonoom moet kunnen functioneren (investering door aandeelhouders)
§ Er moet autonomie zijn, dus men wordt betaald voor wat men doet,
omdat het grote doel voornamelijk is om winsten te genereren
- Ondernemingen
o Bv. overige (kleine of grote) ondernemingen
o Economische waardecreatie en waardeverdeling staat centraal
Maatschappelijke waarde: 4 benaderingen
- Realiseren van politieke mandaten
o Publieke manager realiseert doelstelling zo efficiënt en effectief mogelijk
o Opgelegde doelstellingen zijn echter vaak abstract en vaag, maar dit is geen
indicatie voor de maatschappelijke waarde ervan
- Realiseren van professionele maatstaven
o Experten expliciteren de maatschappelijke waarde
o Zinvol? Zie een generaal en de middelen binnen een adequaat leger of zie een
ziekenhuisdirecteur over de besteding wat betreft sociale zekerheid
- Uitkomst van analysetechnieken
o Rationeel vaststellen via kostenbatenanalyses, kosten-effectiviteitsanalyses…
o Zinvol? Hoe becijfer je maatschappelijke waarde? → kwalitatief i.p.v. kwantitatief
- Klanttevredenheid
o Geaggregeerde individuele nut van de klanten
o Zinvol? Finaliteit is de maatschappelijke opdracht waarbij klantentevredenheid
een middel is en niet het finale doel
§ ≠ Gemeenschapsgerichte politiezorg (= politiezorg waarbij men een
externe oriëntering hanteert om via bekwame betrokkenheid, incl.
stakeholders, maatschappelijke problemen op te lossen)
2
,Wat is maatschappelijke waarde?
- Deze waarde wordt voortdurend ge(her)definieerd door sociale- en politieke interactie
- Want maatschappelijke waarde is de waarde die door publieke organisaties wordt
gecreëerd door middel van het leveren van producten, diensten, regelgeving…
Managementprocessen helpen bij het creëren en verspreiden van waarde
- Plannen
o Formuleren van doelstellingen, ontwikkelen van strategieën om doelstellingen te
bereiken en plannen om activiteiten te coördineren en uit te voeren
- Organiseren
o Wie doet wat? Wat moet er gedaan worden om de doelstellingen te bereiken?
Hoe moet het gedaan worden en wie is verantwoordelijk tegenover wie?
- Leiden
o Medewerkers motiveren en ondersteunen, communicatiekanalen kiezen binnen
de organisatie en (maatschappelijke) problemen oplossen
- Toezicht houden
o Prestaties controleren, vergelijken met benchmarks en corrigeren indien nodig
Waarom is management nodig? Om drie organisatorische kwesties op te lossen…
- Externe afstemming: Wat wil de opdrachtgever, maatschappij, burger…?
- Interne afstemming: Doen we wel wat we willen en moeten doen, én doen we dit juist?
- Structurering van de organisatie: Hoe ga je ervoor zorgen dat mensen aan de slag gaan
en dat een overzicht gemaakt wordt om externe- en interne afstemming te realiseren?
→ MAPE staat centraal, maar wat betekent het? Middelen worden gebruikt om activiteiten te
ontwikkelen, die op hun beurt leiden tot prestaties die effecten genereren
2 ORGANISEREN VAN PUBLIEKE ORGANISATIE
Veelvoorkomende denkfout
- Specifieke structuur van de organisatie is een vast gegeven (~ organogram)
o Eerste en belangrijkste document wanneer je een organisatie wil veranderen
o Centraal: Beantwoordt dit organogram aan de noden van de organisatie?
- Strategieën worden ontwikkeld vanuit bestaande organisatiestructuren en niet vanuit
omgevingsbehoeften → strategieën zijn ondergeschikt aan de organisatiestructuur
o De organisatiestructuur moet een instrument zijn om strategieën te ontwikkelen
en te implementeren in de publieke organisatie
2.1 ORGANISATIESTRUCTUUR
Coördinatie is essentieel!
- Organisatie: een bewust gecoördineerde sociale entiteit...
- Groeperen van elementen in een samenwerkend verband om doelstelling te realiseren
3
, Wat is een organisatiestructuur?
- Mackenzie: de som van de wijzen waarop een organisatie haar centrale opdracht
verdeelt in diverse taken en vervolgens via onderlinge coördinatie terug vorm geeft
- Robbins: de formele structuur op basis waarvan taken van een organisatie worden
verdeeld, gegroepeerd en gecoördineerd
- Hoe gaat de organisatie om met de problematiek van de arbeidsspecialisatie en de
problematiek van de arbeidscoördinatie?
o Groepen van mensen, waarin elke persoon een eigen specialisatie heeft
o Deze groepen staan onder leiding van één coördinator, maar het geheel van alle
groepen staat ook onder de verantwoordelijkheid van één leidinggevende
Formele vs. de informele organisatiestructuur
- Formele structuur
o Zoals ontwikkeld door topmanagement of vastgelegd in mandaat
o Voorgesteld via organogram (= schematische schets van gezagsverhoudingen)
o Relatief statische structuur
- Informele structuur
o Onofficiële, maar cruciale, werkrelaties tussen de leden van de organisaties
o Spontane sociale relaties op basis van vriendschap, kennis, gezamenlijke pauze
o Soms sterker van structuur dan formele relaties
o Karakteristieken
§ Stilzwijgend en ontastbaar
§ Opduikend en zelforganiserend
§ Tijdelijk, contextueel gebonden en ambigu
§ Dynamisch en complex
! Horizontale vs. verticale organisatiestructuur
- Oorsprong van taakspecialisatie/arbeidsverdeling → traditioneel organisatieprincipe dat
stelt dat productiviteit toeneemt wanneer medewerkers specialiseren in bepaalde taken
o Hoe meer gespecialiseerd mensen binnen de organisatie, hoe productiever
- Maar moet natuurlijk ook terug gebundeld worden in aanstuurbare eenheden
o Dit gebeurt via horizontale en verticale indeling
o Dus de specialisatie moet opnieuw gebundeld worden, zodat het geheel van nut
komt voor jouw uiteindelijke doel (verticaal = top down/horizontaal = aliënering)
§ De baas bepaalt welke richting je opgaat met jouw organisatie
§ Eenheden lager in de hiërarchie moeten afspraken maken om te zorgen
dat er tussen de verschillende diensten geen overlap of lacunes zijn
Horizontale indeling of departementalisatie
- Taken op logische wijze groeperen in divisies, departementen, afdelingen…
- Meest voorkomende indelingen
o Functionele indeling
4
