CRIMINALITEIT EN STRAF IN
HISTORISCH PERSPECTIEF
LES 2 – GLOBALE EN EUROPESE TENDENSEN
We bekijken het lang termijnperspectief van oudheid tot heden
Criminaliteit is historisch veranderlijk:
CRIMINALITEIT EN CRIMINALISERING IS GEEN VASTSTAAND GEGEVEN
- Sociale constructie -> bijna een onderhandeling van wat iets crim. Maakt
Actoren die aan de macht staan kiezen het strafwet
- Misdaad in ene context, morele overtreding in andere -> crim kan
veranderen in tijd en ruimte.
CRIM KUNNEN WE ZIEN ALS SCHENDING VAN BEPAALDE NORMEN VAN EEN
GEMEENSCHAP.
- Wanneer de waarden en normen worden overschreden, wordt het gezien
als criminaliteit.
- Reacties op norm overtreding kunnen heel verschillend zijn. -> niet elke
normovertreding wordt zomaar bestraft.
- Niet alle ‘foute’ gedragingen zijn normovertreding, en niet alle
normovertredingen worden gecodificeerd in strafwetgeving ( -> niet altijd
in strikt juridische termen)
- Als je de literatuur doorneemt zie je opnieuw dat crim. verandert in tijd en
ruimte. Maar kern crim. wordt meestal overal hetzelfde bestraft (moord).
De zachte misdrijven kunnen wel sneller anders geïnterpreteerd worden.
DE MAATSCHAPPELIJKE CONDITIES EN DE EVOLUTIES DAARVAN. ( SOCIAAL
DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN, VERSTEDELIJKING, NIEUWE SOCIALE
VERHOUDINGEN,…)
è Zorgt ervoor hoe criminaliteit veranderd, en hoe men er op reageert
- Voorbeeld burgerij: type misdrijf vermogens misdrijf zwaar bestraft.
BELANG VAN MACHT
- Ongelijkheid voor de wet (dader en slachtoffer) -> strafwetboek loopt niet
zuiver en objectief. Bv: rechter die een dader kende en dan zal zorgen dat
de bestraffing minder is. Wanneer slachtoffer hoge status heeft dan zal
bestraffing veel groter uitvallen voor dader
, è Uitzonderingen: bij asteken -> mensen met hogere status werden juist
zwaarder gestraft
DE VERANDERING WAS (EN IS) NIET LINEAIR -> SOMS KEREN WE TERUG NAAR
OUDE GEWOONTES.
- We zien dat er veel cyclische bewegingen zijn -> terugkeer naar oude
praktijken (bv chain gangs in de VS, gevangenen als publiek demonstratie
vastgeketend)
- Grote transformatie tussen 18e en 20e eeuw -> was niet rechtlijnig. Soms
komt de vergeldingsdrang terug naar boven.
- Er is een gelijktijdigheid van verschillende visies -> niet omdat er in het
westen hervorming is, wil niet zeggen dat het ook zo is in de VS
è Idee van vooruitgang, rationalisering en humanisering is niet lineair. We
zien dat er ook periodes van trage transformaties zijn met breuken.
- Er is continuïteit en verandering.
è Verandering: daling moordcjifers, meer gevangenissen, minder lijfstraffen
en zoektocht ‘humanere executies’ -> globale trend
è Continuïteit: kernmisdrijven, ongelijkheid wet, aanwezigheid (jonge)
mannen.
STAATSHERVORMING, CENTRALISERING EN DE BLIJVENDE ROL VAN HET
LOKALE
- Overheid inmenging in het bestraffen.
è Je krijgt dus staatsvorming en centralisering van bestraffing -> de
overheid maakt steeds meer wetten, bemoeit zich met domeinen die
vroeger lokaal geregeld werden.
è Lokale besturen verliezen zelfstandigheid
è Maar het lokale verdwijnt nooit volledig
- Opkomst (natie) staat en centraliserende bestuursmodellen
è Vooral sterk na de franse revolutie
Kenmerken:
o Uniforme wetten
o Centraal bestuur
o Één nationaal rechtssysteem
Tegelijk :
o groei van een geletterde publieke opinie
o meer aandacht voor:
- misdaad
- straf
- morele betekenis van straf ( “betekenisgeving”)
, è blijvende lokale veschillen
- ondanks centralisering:
o blijven lokale tradities, gewoonten en cultuur doorwerken
o wetgeving kan overal hetzelfde zijn, maar praktijk verschilt lokaal
è wet VS handhaving
- handhaving dikwijls ander verhaal dan wet. Want de wet en de
handhaving worden door 2 verschillende instanties gedaan.
- Politie en rechters hebben discretionaire ruimte -> ze kunnen
interpreteren, afwegen en keuzes maken. (bv opslpiltsing rijkswacht en
lokale politie zorgt voor communicatie problemen.)
è Van ontstaan naar aanpassing
- Instellingen ( zoals politiet, rechtbanken):
o Ontstaan in een specifieke historische context
o Moeten zich later aanpassen aan nieuwe noden
§ Sociale verandering
§ Politieke druk
§ Nieuwe vormen van criminaliteit
IDEEËN ROND MAATSCHAPPELIJKE REACTIES, VISIE OVER WAT
CRIMINALITEIT IS. -> REIZEN ROND!
- België werd beïnvloed door ideeën uit andere landen.
- Bepaalde landen in Europa met zo een zeer sterke ontwikkeling. Hebben
dan een scharniermoment, met betrekking tot het politieapparaat. -> deze
ideeën gaan over de grenzen heen. Zo krijg je een uniform idee.
- Discours en praktijk zijn dan soms wel verschillend tussen landen
è Discours= wat men zegt en denkt
è Praktijk wat men effectief doet
è Deze twee vallen vaak niet samen.
Voorbeeld: landen gebruiken dezelfde woorden (“ hard optreden”), maar passen het
anders toe
- Er is een veranderend beeld van criminaliteit en ‘de crimineel’
è Dit komt deels door sensatie en expert cultuur:
o Populaire media benadrukken extreme of spectaculaire misdaad
o Leidt tot angst of morele paniek
o Hervormers, politie, later criminologen -> leveren “wetenschappelijke”
verklaringen en oplossingen
è Samen beïnvloeden ze beleid en publieke opinie
- Zelfde taal betekent niet zelfde praktijk
è Landen kunnen:
o Dezelfde begrippen gebruiken
o Maar zeer verschillend handelen
è Redenen:
, o Lokale tradities
o Juridische systemen
o Politiek verhouding
- Politieke gebeurtenissen als katalysator
è Grote gebeurtenissen (bv: franse revolutie, oorlogen) geven duidelijke
impulsen
è Maar:
o Sociale en culturele veranderingen gebeuren geleidelijk
o Moeilijk exact te dateren
- Policy transfers
= het overnemen of aanpassen van beleid uit andere landen
è Geen kopie: ideeen worden vertaald naar de lokale context
CONCLUSIE: TERUGKERENDE THEMA’S
è Altijd terugkerende thema’s die zal zien:
o Toenemende staatsinmenging en spanning tussen centraal en lokaal niveau
o Spanning tussen idealen van hervorming en pragmatiek -> niet alles is
uitvoerbaar: gebrek aan middelen, politiek die niet mee wil,… -> krijg je
spanning van
o “de crimineel” als categorie van stigmatisering -> hoe machtige groepen in
de samenleving bepaalde criminaliteit/ bepaalde groepen, gaan afkeuren.
VROEGSTE ONTWIKKELINGEN
AANLOOP TOT HET GESCHREVEN STRAFRECHT
Ook historisch al, voor dat er geschreven strafrecht was. Dat autoritaire mensen ( mensen met
macht) toen al omgingen met mensen die criminaliteit pleegden (= criminaliteit toen was dan
iets dat de normen van de gemeenschap overschrijdt of de vrede schonden)
De overheid strafte dan ook.
Voorbeeld daarvan:
- De veenlijken ijzertijd ( 1200-550 v.C)
o Lindow man = op de beenderen van de persoon gezien dat persoon
overleden is door aantal kwetsuren. Vermoord door personen die hem
gestraft hebben.
o Er was een structuur in het geweld ( de straf): niet zomaar doden, maar
volgens een patroon en doel
è We zien dat norm overtreding toen gepaard ging met geweld
HISTORISCH PERSPECTIEF
LES 2 – GLOBALE EN EUROPESE TENDENSEN
We bekijken het lang termijnperspectief van oudheid tot heden
Criminaliteit is historisch veranderlijk:
CRIMINALITEIT EN CRIMINALISERING IS GEEN VASTSTAAND GEGEVEN
- Sociale constructie -> bijna een onderhandeling van wat iets crim. Maakt
Actoren die aan de macht staan kiezen het strafwet
- Misdaad in ene context, morele overtreding in andere -> crim kan
veranderen in tijd en ruimte.
CRIM KUNNEN WE ZIEN ALS SCHENDING VAN BEPAALDE NORMEN VAN EEN
GEMEENSCHAP.
- Wanneer de waarden en normen worden overschreden, wordt het gezien
als criminaliteit.
- Reacties op norm overtreding kunnen heel verschillend zijn. -> niet elke
normovertreding wordt zomaar bestraft.
- Niet alle ‘foute’ gedragingen zijn normovertreding, en niet alle
normovertredingen worden gecodificeerd in strafwetgeving ( -> niet altijd
in strikt juridische termen)
- Als je de literatuur doorneemt zie je opnieuw dat crim. verandert in tijd en
ruimte. Maar kern crim. wordt meestal overal hetzelfde bestraft (moord).
De zachte misdrijven kunnen wel sneller anders geïnterpreteerd worden.
DE MAATSCHAPPELIJKE CONDITIES EN DE EVOLUTIES DAARVAN. ( SOCIAAL
DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN, VERSTEDELIJKING, NIEUWE SOCIALE
VERHOUDINGEN,…)
è Zorgt ervoor hoe criminaliteit veranderd, en hoe men er op reageert
- Voorbeeld burgerij: type misdrijf vermogens misdrijf zwaar bestraft.
BELANG VAN MACHT
- Ongelijkheid voor de wet (dader en slachtoffer) -> strafwetboek loopt niet
zuiver en objectief. Bv: rechter die een dader kende en dan zal zorgen dat
de bestraffing minder is. Wanneer slachtoffer hoge status heeft dan zal
bestraffing veel groter uitvallen voor dader
, è Uitzonderingen: bij asteken -> mensen met hogere status werden juist
zwaarder gestraft
DE VERANDERING WAS (EN IS) NIET LINEAIR -> SOMS KEREN WE TERUG NAAR
OUDE GEWOONTES.
- We zien dat er veel cyclische bewegingen zijn -> terugkeer naar oude
praktijken (bv chain gangs in de VS, gevangenen als publiek demonstratie
vastgeketend)
- Grote transformatie tussen 18e en 20e eeuw -> was niet rechtlijnig. Soms
komt de vergeldingsdrang terug naar boven.
- Er is een gelijktijdigheid van verschillende visies -> niet omdat er in het
westen hervorming is, wil niet zeggen dat het ook zo is in de VS
è Idee van vooruitgang, rationalisering en humanisering is niet lineair. We
zien dat er ook periodes van trage transformaties zijn met breuken.
- Er is continuïteit en verandering.
è Verandering: daling moordcjifers, meer gevangenissen, minder lijfstraffen
en zoektocht ‘humanere executies’ -> globale trend
è Continuïteit: kernmisdrijven, ongelijkheid wet, aanwezigheid (jonge)
mannen.
STAATSHERVORMING, CENTRALISERING EN DE BLIJVENDE ROL VAN HET
LOKALE
- Overheid inmenging in het bestraffen.
è Je krijgt dus staatsvorming en centralisering van bestraffing -> de
overheid maakt steeds meer wetten, bemoeit zich met domeinen die
vroeger lokaal geregeld werden.
è Lokale besturen verliezen zelfstandigheid
è Maar het lokale verdwijnt nooit volledig
- Opkomst (natie) staat en centraliserende bestuursmodellen
è Vooral sterk na de franse revolutie
Kenmerken:
o Uniforme wetten
o Centraal bestuur
o Één nationaal rechtssysteem
Tegelijk :
o groei van een geletterde publieke opinie
o meer aandacht voor:
- misdaad
- straf
- morele betekenis van straf ( “betekenisgeving”)
, è blijvende lokale veschillen
- ondanks centralisering:
o blijven lokale tradities, gewoonten en cultuur doorwerken
o wetgeving kan overal hetzelfde zijn, maar praktijk verschilt lokaal
è wet VS handhaving
- handhaving dikwijls ander verhaal dan wet. Want de wet en de
handhaving worden door 2 verschillende instanties gedaan.
- Politie en rechters hebben discretionaire ruimte -> ze kunnen
interpreteren, afwegen en keuzes maken. (bv opslpiltsing rijkswacht en
lokale politie zorgt voor communicatie problemen.)
è Van ontstaan naar aanpassing
- Instellingen ( zoals politiet, rechtbanken):
o Ontstaan in een specifieke historische context
o Moeten zich later aanpassen aan nieuwe noden
§ Sociale verandering
§ Politieke druk
§ Nieuwe vormen van criminaliteit
IDEEËN ROND MAATSCHAPPELIJKE REACTIES, VISIE OVER WAT
CRIMINALITEIT IS. -> REIZEN ROND!
- België werd beïnvloed door ideeën uit andere landen.
- Bepaalde landen in Europa met zo een zeer sterke ontwikkeling. Hebben
dan een scharniermoment, met betrekking tot het politieapparaat. -> deze
ideeën gaan over de grenzen heen. Zo krijg je een uniform idee.
- Discours en praktijk zijn dan soms wel verschillend tussen landen
è Discours= wat men zegt en denkt
è Praktijk wat men effectief doet
è Deze twee vallen vaak niet samen.
Voorbeeld: landen gebruiken dezelfde woorden (“ hard optreden”), maar passen het
anders toe
- Er is een veranderend beeld van criminaliteit en ‘de crimineel’
è Dit komt deels door sensatie en expert cultuur:
o Populaire media benadrukken extreme of spectaculaire misdaad
o Leidt tot angst of morele paniek
o Hervormers, politie, later criminologen -> leveren “wetenschappelijke”
verklaringen en oplossingen
è Samen beïnvloeden ze beleid en publieke opinie
- Zelfde taal betekent niet zelfde praktijk
è Landen kunnen:
o Dezelfde begrippen gebruiken
o Maar zeer verschillend handelen
è Redenen:
, o Lokale tradities
o Juridische systemen
o Politiek verhouding
- Politieke gebeurtenissen als katalysator
è Grote gebeurtenissen (bv: franse revolutie, oorlogen) geven duidelijke
impulsen
è Maar:
o Sociale en culturele veranderingen gebeuren geleidelijk
o Moeilijk exact te dateren
- Policy transfers
= het overnemen of aanpassen van beleid uit andere landen
è Geen kopie: ideeen worden vertaald naar de lokale context
CONCLUSIE: TERUGKERENDE THEMA’S
è Altijd terugkerende thema’s die zal zien:
o Toenemende staatsinmenging en spanning tussen centraal en lokaal niveau
o Spanning tussen idealen van hervorming en pragmatiek -> niet alles is
uitvoerbaar: gebrek aan middelen, politiek die niet mee wil,… -> krijg je
spanning van
o “de crimineel” als categorie van stigmatisering -> hoe machtige groepen in
de samenleving bepaalde criminaliteit/ bepaalde groepen, gaan afkeuren.
VROEGSTE ONTWIKKELINGEN
AANLOOP TOT HET GESCHREVEN STRAFRECHT
Ook historisch al, voor dat er geschreven strafrecht was. Dat autoritaire mensen ( mensen met
macht) toen al omgingen met mensen die criminaliteit pleegden (= criminaliteit toen was dan
iets dat de normen van de gemeenschap overschrijdt of de vrede schonden)
De overheid strafte dan ook.
Voorbeeld daarvan:
- De veenlijken ijzertijd ( 1200-550 v.C)
o Lindow man = op de beenderen van de persoon gezien dat persoon
overleden is door aantal kwetsuren. Vermoord door personen die hem
gestraft hebben.
o Er was een structuur in het geweld ( de straf): niet zomaar doden, maar
volgens een patroon en doel
è We zien dat norm overtreding toen gepaard ging met geweld
