Samenvatting psychopathologie
bij volwassenen en ouderen
Leerpad F - Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen
8.1 Inleiding
8.2 Aan middelen en verslaving gerelateerde stoornissen
Het gebruik van psychoactieve stoffen, die van invloed zijn op iemands mentale
toestand, is veel voorkomend. Psychoactieve stoffen hebben een invloed op het
gedrag of de beleving van de persoon. Bv: cannabis, heroïne, alcohol, nicotine,
cafeïne... .
Psychoactieve stoffen kunnen voorgeschreven zijn, maar kunnen ook illegaal zijn.
Voorgeschreven stoffen kunnen zijn: benzodiazepines, amfetaminen, sigaretten,
alcohol, slaapmiddelen, kalmeringsmiddelen,…
Illegale stoffen: cocaïne, heroïne,...
Delirium (=toestand van geestelijke verwardheid) (somatische aandoening):
Bewustzijnsstoornissen (verminderde helderheid) met verminderd
vermogen om de aandacht te richten, vast te houden of te verplaatsen
De stoornis stelt zich in korte tijd (uren tot dagen) in en neigt ertoe in het
verloop van de dag te schommelen
Verandering in cognitieve functie (geheugen, desoriëntatie, taalstoornis)
of ontwikkeling van een waarnemingsstoornis, niet toe te schrijven aan
dementie
Er zijn aanwijzingen vanuit ziektegeschiedeis, lichamelijk onderzoek of
labo dat de stoornis veroorzaakt is door een somatische aandoening
In de DSM 5 worden 2 categorieën van middelgerelateerde stoornissen
gehanteerd:
1. Stoornissen door een middel teweeggebracht
2. Stoornissen in het gebruik van middelen of verslavingsstoornissen
1. Dit bevat afwijkende gedragspatronen als gevolg van het gebruik van
psychoactieve middelen (cafeïne, drugs,..). Twee belangrijke typen hiervan
zijn:
- Intoxicatie: een door middelen teweeggebrachte stoornis waarbij
sprake is van een patroon van herhaalde episodes waarin iemand een
, staat van dronkenschap bereikt of high wordt. De kenmerken zijn
afhankelijk van het gebruikte middel, de dosis, de biologisch bepaalde
kwetsbaarheid van de gebruiker en tot op zekere hoogte de
verwachtingen van de gebruiker.
Cues: Bepaalde omstandigheden of voorwerpen die de behoefte aan
alcohol of drugs kunnen oproepen. Bv: zien dat iemand anders bier
drinkt, rookt.
Tekenen van intoxicatie: verwarring, strijdlustigheid, belemmerd
beoordelingsvermogen, concentratieverlies en belemmering van
motorische en ruimtelijke vaardigheden.
Extreme intoxicatie als gevolg van het gebruik van alcohol, cocaïne,
opiaten (pijnstillers) en fencyclidine (middel) kan tot de dood leiden als
gevolg van de directe biomedische effecten van de stof zelf (bv
ademhalingsremming, hartstoornissen), vervuiling van de drug of door
een belemmerend beoordelingsvermogen (=vermogen van een
persoon om een oordeel te vormen op basis van informatie en
omstandigheden) en daaruit voortvloeiend gevaarlijk gedrag of suïcide.
- Het onttrekkingssyndroom: door een middel teweeggebrachte
stoornis waarbij een combinatie van symptomen optreedt wanneer
iemand na een lange periode van intensief gebruik, abrupt stopt
(ontwenning of detox) met het gebruik van dat middel. Het herhaald
gebruiken van een middel leidt tot een verandering van de
fysiologische reacties (=het gevoel dat wordt opgeroepen op basis van
een situatie, geur, kleur, smaak, gehoor of gedachte), die tolerantie en
een duidelijk omschreven onttrekkingssyndroom tot gevolg kunnen
hebben.
Tolerantie is een toestand van fysieke gewenning aan een middel als
gevolg van frequent gebruik, zodat steeds hogere dosis nodig zijn om
eenzelfde effect te bereiken als voorheen.
Onttrekkingssymptomen verschillen per middel. Bij alcohol is sprake
van een snelle pols, tremoren (trillingen) van de hand, hallucinaties,
slapeloosheid, misselijkheid, braken, angst, gejaagdheid en mogelijk
bewustzijnsverlies (insult).
Bij cafeïne-onttrekking zijn de symptomen milder. Ze kunnen bestaan
uit hoofdpijn, slaperigheid, somberheid, concentratieproblemen,
griepachtige symptomen, misselijkheid en spierstijfheid of-pijn.
Tolerantie kan ook zijn dat er een minimale constante toevoer van een
stof nodig is om geen onttrekkingssyndroom te krijgen. Dus door een
tolerantie kan iemand normaal functioneren.
Verschillende middelen hebben verschillende effecten, dus deze stoornissen
kunnen door 1 middel of door verschillende of bijna alle middelen worden
veroorzaakt.
Voorbeeld:
,Cannabis
• Onthouding (=de lichamelijke reacties op het minderen of stoppen met
gebruik): misselijkheid, hoofdpijn, prikkelbaarheid.
• Intoxicatie: conjunctivale roodheid (rode ogen), verhoogde eetlust, droge
mond, tachycardie (te snel hartritme), verhoogde perceptie (waarneming),
psychose
• Overdosering: dissociatie (onderbreking normaal psychisch functioneren),
angst, psychose
Een problematisch gebruik van het middel dat leidt tot klinisch significante
beperkingen (hebben impact op dagelijks leven van de persoon):
1. Het middel wordt vaak gebruikt in grotere hoeveelheden of langduriger
dan de bedoeling was.
2. Er is een blijvende wens of er zijn vergeefse pogingen om het gebruik
van het middel in de hand te houden
3. Veel tijd wordt besteed aan activiteiten die nodig zijn om aan het middel
te komen, het middel te gebruiken, of te herstellen van de effecten ervan
4. Hunkering, of een sterke drang tot het gebruik van het middel.
5. Opnieuw gebruik van het middel, met als gevolg dat de belangrijkste
rolverplichtingen niet worden nagekomen op het werk, op school of thuis.
6. Aanhoudend gebruik van het middel ondanks persisterende (blijvende) of
recidiverende (zich herhalende) sociale en interpersoonlijke problemen,
veroorzaakt of verergerd door het middel.
7. Belangrijke sociale, beroepsmatige of vrijetijdsactiviteiten zijn opgegeven
of verminderd vanwege het gebruik van het middel
Vervolg:
1. Recidiverend (herhalend) gebruik van het middel in situaties waar dit
fysiek gevaar oplevert.
2. Het gebruik van het middel wordt verdergezet ondanks de wetenschap dat
er een persisterend (blijvend) of recidiverend (telkens terugkomend)
lichamelijk of psychisch probleem is, dat waarschijnlijk is veroorzaakt of
verergerd door het gebruik van het middel.
3. Tolerantie, zoals gedefinieerd door één van de volgende kenmerken:
(1) Behoefte aan een duidelijk toegenomen hoeveelheid van het middel
om een intoxicatie of het gewenste effect te bereiken.
(2) Een duidelijk verminderd effect bij voortgezet gebruik van dezelfde
hoeveelheid van het middel
4. Onttrekkingssymptomen, zoals blijkt uit minstens één van de volgende
kenmerken:
(1) Het kenmerkende onttrekkingssyndroom van het middel
(2) Het middel (of een verwante stof) wordt gebruikt om het
onttrekkingssyndroom te verlichten of te voorkomen.
Verslavingsstoornissen zijn patronen van inadequaat (niet passend) gebruik van
psychoactieve stoffen en daaruit vloeiend (sociaal) gedrag. Bv: Afhankelijkheid
van drugs.
Fysiologische afhankelijkheid: het lichaam is als gevolg van het
regelmatige gebruik van een psychoactieve stof zodanig veranderd dat
het afhankelijk is geworden van een constante toevoer van de stof. De
, belangrijkste tekenen van fysiologische afhankelijkheid zijn: het ontstaan
van tolerantie en onttrekkingssymtomen/onthoudingsverschijnselen
(=klachten bij het stoppen).
Psychologische afhankelijkheid: het dwangmatige gebruik van een middel
om in een psychologische behoefte te voorzien. Iemand is bv afhankelijk
van een middel om met stress te kunnen omgaan.
Regelmatig of langdurig gebruik van bepaalde middelen kan leiden tot een
onttrekkingssyndroom, een reeks psychologische en lichamelijke symptomen die
volgen op het abrupt stoppen met het gebruik van het middel.
8.3 gebruik en misbruik
Belemmeringen van het dagelijks functioneren die het gebruik op een bepaald
terrein kunnen opleveren:
- Problemen bij het nakomen van de verantwoordelijkheden die iemand
heeft als student, werknemer of ouder.
- Riskant gedrag in fysieke zin, bv autorijden als de betrokkene gebruikt
heeft.
- Frequente sociale of interpersoonlijke problemen (herhaaldelijk vechten
tijdens het drinken).
Stoornis in het gebruik: wanneer mensen herhaaldelijk verzuimen (=iets niet
doen wat van e wordt verwacht) op school of op het werk omdat ze dronken zijn,
een kater hebben of hun roes uitslapen, kan hiervan gesproken worden.
Dit geldt niet voor het regelmatig drinken van bescheiden hoeveelheden alcohol,
tenzij dat beperkingen in het functioneren met zich meebrengt. Het gaat over
een patroon wat te zien is in het gebruik.
Volgende zaken zijn niet bepalend voor de aanwezigheid van een stoornis in het
gebruik:
- de hoeveelheid
- het soort middel
- illegaal of legaal
Polydruggebruik: mensen kunnen tegelijkertijd meer dan 1 psychoactieve stof
gebruiken of daarvan afhankelijk worden.
De psychiatrische definitie van misbruik van een middel volgens DSM 5:
• Psychische afhankelijkheid
• Controleverlies
• Lichamelijke afhankelijkheid
• Sociale/lichamelijke gevolgen
De algemene route van afhankelijkheid:
1. Experimenteren (incidenteel gebruik): gebruikers krijgen een goed, zelfs
euforisch gevoel van het middel. Gebruikers denken dat ze controle
hebben en geloven dat ze op elk moment kunnen stoppen met gebruiken.
Niet problematisch, vaak door groepsdruk, af en toe gebruiken.
bij volwassenen en ouderen
Leerpad F - Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen
8.1 Inleiding
8.2 Aan middelen en verslaving gerelateerde stoornissen
Het gebruik van psychoactieve stoffen, die van invloed zijn op iemands mentale
toestand, is veel voorkomend. Psychoactieve stoffen hebben een invloed op het
gedrag of de beleving van de persoon. Bv: cannabis, heroïne, alcohol, nicotine,
cafeïne... .
Psychoactieve stoffen kunnen voorgeschreven zijn, maar kunnen ook illegaal zijn.
Voorgeschreven stoffen kunnen zijn: benzodiazepines, amfetaminen, sigaretten,
alcohol, slaapmiddelen, kalmeringsmiddelen,…
Illegale stoffen: cocaïne, heroïne,...
Delirium (=toestand van geestelijke verwardheid) (somatische aandoening):
Bewustzijnsstoornissen (verminderde helderheid) met verminderd
vermogen om de aandacht te richten, vast te houden of te verplaatsen
De stoornis stelt zich in korte tijd (uren tot dagen) in en neigt ertoe in het
verloop van de dag te schommelen
Verandering in cognitieve functie (geheugen, desoriëntatie, taalstoornis)
of ontwikkeling van een waarnemingsstoornis, niet toe te schrijven aan
dementie
Er zijn aanwijzingen vanuit ziektegeschiedeis, lichamelijk onderzoek of
labo dat de stoornis veroorzaakt is door een somatische aandoening
In de DSM 5 worden 2 categorieën van middelgerelateerde stoornissen
gehanteerd:
1. Stoornissen door een middel teweeggebracht
2. Stoornissen in het gebruik van middelen of verslavingsstoornissen
1. Dit bevat afwijkende gedragspatronen als gevolg van het gebruik van
psychoactieve middelen (cafeïne, drugs,..). Twee belangrijke typen hiervan
zijn:
- Intoxicatie: een door middelen teweeggebrachte stoornis waarbij
sprake is van een patroon van herhaalde episodes waarin iemand een
, staat van dronkenschap bereikt of high wordt. De kenmerken zijn
afhankelijk van het gebruikte middel, de dosis, de biologisch bepaalde
kwetsbaarheid van de gebruiker en tot op zekere hoogte de
verwachtingen van de gebruiker.
Cues: Bepaalde omstandigheden of voorwerpen die de behoefte aan
alcohol of drugs kunnen oproepen. Bv: zien dat iemand anders bier
drinkt, rookt.
Tekenen van intoxicatie: verwarring, strijdlustigheid, belemmerd
beoordelingsvermogen, concentratieverlies en belemmering van
motorische en ruimtelijke vaardigheden.
Extreme intoxicatie als gevolg van het gebruik van alcohol, cocaïne,
opiaten (pijnstillers) en fencyclidine (middel) kan tot de dood leiden als
gevolg van de directe biomedische effecten van de stof zelf (bv
ademhalingsremming, hartstoornissen), vervuiling van de drug of door
een belemmerend beoordelingsvermogen (=vermogen van een
persoon om een oordeel te vormen op basis van informatie en
omstandigheden) en daaruit voortvloeiend gevaarlijk gedrag of suïcide.
- Het onttrekkingssyndroom: door een middel teweeggebrachte
stoornis waarbij een combinatie van symptomen optreedt wanneer
iemand na een lange periode van intensief gebruik, abrupt stopt
(ontwenning of detox) met het gebruik van dat middel. Het herhaald
gebruiken van een middel leidt tot een verandering van de
fysiologische reacties (=het gevoel dat wordt opgeroepen op basis van
een situatie, geur, kleur, smaak, gehoor of gedachte), die tolerantie en
een duidelijk omschreven onttrekkingssyndroom tot gevolg kunnen
hebben.
Tolerantie is een toestand van fysieke gewenning aan een middel als
gevolg van frequent gebruik, zodat steeds hogere dosis nodig zijn om
eenzelfde effect te bereiken als voorheen.
Onttrekkingssymptomen verschillen per middel. Bij alcohol is sprake
van een snelle pols, tremoren (trillingen) van de hand, hallucinaties,
slapeloosheid, misselijkheid, braken, angst, gejaagdheid en mogelijk
bewustzijnsverlies (insult).
Bij cafeïne-onttrekking zijn de symptomen milder. Ze kunnen bestaan
uit hoofdpijn, slaperigheid, somberheid, concentratieproblemen,
griepachtige symptomen, misselijkheid en spierstijfheid of-pijn.
Tolerantie kan ook zijn dat er een minimale constante toevoer van een
stof nodig is om geen onttrekkingssyndroom te krijgen. Dus door een
tolerantie kan iemand normaal functioneren.
Verschillende middelen hebben verschillende effecten, dus deze stoornissen
kunnen door 1 middel of door verschillende of bijna alle middelen worden
veroorzaakt.
Voorbeeld:
,Cannabis
• Onthouding (=de lichamelijke reacties op het minderen of stoppen met
gebruik): misselijkheid, hoofdpijn, prikkelbaarheid.
• Intoxicatie: conjunctivale roodheid (rode ogen), verhoogde eetlust, droge
mond, tachycardie (te snel hartritme), verhoogde perceptie (waarneming),
psychose
• Overdosering: dissociatie (onderbreking normaal psychisch functioneren),
angst, psychose
Een problematisch gebruik van het middel dat leidt tot klinisch significante
beperkingen (hebben impact op dagelijks leven van de persoon):
1. Het middel wordt vaak gebruikt in grotere hoeveelheden of langduriger
dan de bedoeling was.
2. Er is een blijvende wens of er zijn vergeefse pogingen om het gebruik
van het middel in de hand te houden
3. Veel tijd wordt besteed aan activiteiten die nodig zijn om aan het middel
te komen, het middel te gebruiken, of te herstellen van de effecten ervan
4. Hunkering, of een sterke drang tot het gebruik van het middel.
5. Opnieuw gebruik van het middel, met als gevolg dat de belangrijkste
rolverplichtingen niet worden nagekomen op het werk, op school of thuis.
6. Aanhoudend gebruik van het middel ondanks persisterende (blijvende) of
recidiverende (zich herhalende) sociale en interpersoonlijke problemen,
veroorzaakt of verergerd door het middel.
7. Belangrijke sociale, beroepsmatige of vrijetijdsactiviteiten zijn opgegeven
of verminderd vanwege het gebruik van het middel
Vervolg:
1. Recidiverend (herhalend) gebruik van het middel in situaties waar dit
fysiek gevaar oplevert.
2. Het gebruik van het middel wordt verdergezet ondanks de wetenschap dat
er een persisterend (blijvend) of recidiverend (telkens terugkomend)
lichamelijk of psychisch probleem is, dat waarschijnlijk is veroorzaakt of
verergerd door het gebruik van het middel.
3. Tolerantie, zoals gedefinieerd door één van de volgende kenmerken:
(1) Behoefte aan een duidelijk toegenomen hoeveelheid van het middel
om een intoxicatie of het gewenste effect te bereiken.
(2) Een duidelijk verminderd effect bij voortgezet gebruik van dezelfde
hoeveelheid van het middel
4. Onttrekkingssymptomen, zoals blijkt uit minstens één van de volgende
kenmerken:
(1) Het kenmerkende onttrekkingssyndroom van het middel
(2) Het middel (of een verwante stof) wordt gebruikt om het
onttrekkingssyndroom te verlichten of te voorkomen.
Verslavingsstoornissen zijn patronen van inadequaat (niet passend) gebruik van
psychoactieve stoffen en daaruit vloeiend (sociaal) gedrag. Bv: Afhankelijkheid
van drugs.
Fysiologische afhankelijkheid: het lichaam is als gevolg van het
regelmatige gebruik van een psychoactieve stof zodanig veranderd dat
het afhankelijk is geworden van een constante toevoer van de stof. De
, belangrijkste tekenen van fysiologische afhankelijkheid zijn: het ontstaan
van tolerantie en onttrekkingssymtomen/onthoudingsverschijnselen
(=klachten bij het stoppen).
Psychologische afhankelijkheid: het dwangmatige gebruik van een middel
om in een psychologische behoefte te voorzien. Iemand is bv afhankelijk
van een middel om met stress te kunnen omgaan.
Regelmatig of langdurig gebruik van bepaalde middelen kan leiden tot een
onttrekkingssyndroom, een reeks psychologische en lichamelijke symptomen die
volgen op het abrupt stoppen met het gebruik van het middel.
8.3 gebruik en misbruik
Belemmeringen van het dagelijks functioneren die het gebruik op een bepaald
terrein kunnen opleveren:
- Problemen bij het nakomen van de verantwoordelijkheden die iemand
heeft als student, werknemer of ouder.
- Riskant gedrag in fysieke zin, bv autorijden als de betrokkene gebruikt
heeft.
- Frequente sociale of interpersoonlijke problemen (herhaaldelijk vechten
tijdens het drinken).
Stoornis in het gebruik: wanneer mensen herhaaldelijk verzuimen (=iets niet
doen wat van e wordt verwacht) op school of op het werk omdat ze dronken zijn,
een kater hebben of hun roes uitslapen, kan hiervan gesproken worden.
Dit geldt niet voor het regelmatig drinken van bescheiden hoeveelheden alcohol,
tenzij dat beperkingen in het functioneren met zich meebrengt. Het gaat over
een patroon wat te zien is in het gebruik.
Volgende zaken zijn niet bepalend voor de aanwezigheid van een stoornis in het
gebruik:
- de hoeveelheid
- het soort middel
- illegaal of legaal
Polydruggebruik: mensen kunnen tegelijkertijd meer dan 1 psychoactieve stof
gebruiken of daarvan afhankelijk worden.
De psychiatrische definitie van misbruik van een middel volgens DSM 5:
• Psychische afhankelijkheid
• Controleverlies
• Lichamelijke afhankelijkheid
• Sociale/lichamelijke gevolgen
De algemene route van afhankelijkheid:
1. Experimenteren (incidenteel gebruik): gebruikers krijgen een goed, zelfs
euforisch gevoel van het middel. Gebruikers denken dat ze controle
hebben en geloven dat ze op elk moment kunnen stoppen met gebruiken.
Niet problematisch, vaak door groepsdruk, af en toe gebruiken.
