Samenvatting Welzijns- en gezondheidspromotie 1 - voedingsleer

Welzijns- en gezondheidspromotie 1 –
Voedingsleer
Inleiding : voedingspatronen
 Leerdoelen  in boek!!!!!!
 Als verpleegkundige : confrontatie met ziektes die voeding
gerelateerd zijn.
 Evolutie op gebied van de zorg i.v.m. voeding en ziekte : in de loop
van de jaren :
- Betere medische kennis
- Verfijnen van de onderzoekstechnieken
- Meer en andere inzichten in de werking van ons lichaam
 Wereldoorlog II als mijlpaal
- Bevolking bleef na WO II ondervoed achter door armoede en
honger
- Van het front : terugkerende soldaten in slechte
voedingstoestand
- Terug uit de concentratiekampen : ondervoede mensen
- START van de voedingsadviezen en voedingsprogramma’s
- Doel : de bevolking er terug bovenop helpen
 Compensatie na de oorlog
- Tekorten in en net na de oorlog -> omgeslagen naar overaanbod
- Teveel vet, teveel suiker, te sterk gezouten en te sterk
geraffineerde voeding -> ontstaan van welvaartsziekten
- Deze ziekten zijn tot op de dag van vandaag aanwezig.
- Daarom : voedingsmodellen ontwikkeld
- MAAR : nog steeds individueel werken met de mensen en gericht
en persoonlijk advies geven.
 Voedingspatroon
- Dit is het samenbrengen van bepaalde hoeveelheid
voedingsmiddelen onder bepaalde interacties ->
gezondheidseffecten
- De cultuur van de persoon en het individu op zich spelen een rol.
- Dit individu heeft bepaalde voorkeuren, bepaalt waar hij/zij eet,
wat hij/zij eet en hoeveel.
 Een gezond voedingspatroon
- Gezonde voeding -> een gezond voedingspatroon -> opnemen
van de essentiële voedingsstoffen
- Daardoor een optimaal (gezond) lichaamsgewicht -> risico op
chronische aandoeningen verminderen.
 Voedingspatroon : hoe ontstaat dit ?
- Omgevingsfactoren : geografisch + klimaat
- Sociaal – culturele factoren : voeding kreeg in de loop van de
jaren een andere betekenis : uit eten gaan vb., religie die een rol
speelt.
- Persoonsgebonden factoren : smaak en voorkeur, hoeveel je eet
- Stress en zelfbeeld van de persoon
- Fysieke activiteit is bij elke persoon anders


1

, - Eerste 3 jaar => smaakontwikkeling

1. Voedingsleer
1.1. Voedingsstoffen: inleiding
 Macronutriënten : voedingsstoffen in grote hoeveelheden :
- Eiwitten : leveren essentiële aminozuren
- Vetten : leveren essentiële vetzuren
- Koolhydraten : leveren glucose en voedingsvezels
- Water
 Micronutriënten : voedingsstoffen in kleine hoeveelheden :
- Vitamines : water - en vet oplosbaar
- Mineralen en spore – elementen
 Tekort aan voedingsstoffen
- Tekort aan voedingsstoffen -> gevolgen
- Verschillende vormen van tekorten :
- Latente deficiëntie = klein tekort, randwaarden in het bloed,
geen klinische symptomen zolang je niet ziek bent, bij ziekte ->
moeizaam herstel.
- Manifeste deficiëntie = groot tekort, duidelijk aantoonbaar in
het bloed, ziektebeeld door ontregelde stofwisseling ->
deficiëntieziekten
 Teveel aan voedingsstoffen
- Overaanbod van voeding -> teveel aan voedingsstoffen =
malnutritie
- Malnutritie = niet enkel ondervoeding, kan ook overvoeding zijn.
- Opmerking voedingsstoffen : overaanbod kan ook overaanbod aan
alcohol zijn.
- Alcohol : niet opgenomen in de voedingsstoffen als gezonde
energie – aanbrenger of als bouwstof.
 Verhouding van de macronutriënten
- Helft uit koolhydraten bestaat
- Vetten 1/3
- En de rest zijn eiwitten

1.2. Energie en stofwisseling
1.2.1. Waarvoor heb je energie nodig?
 Energie nodig voor:
- Lichamelijke arbeid
- Handhaving van de lichaamstemperatuur
- Synthese van de lichaamsweefsels, namelijk groei en onderhoud
van deze weefsels

1.2.2. Hoe voorziet een mens zich van de nodige energie?
 Plantaardig voedingsmiddelen -> niet voldoende om alleen daaruit
de nodige energie te halen
 Dierlijke voedingsmiddelen -> aanvullend, maar grotere kans op
overaanbod -> niet goed voor het lichaam


2

, Dus : beste optie = een evenwicht tussen beide

1.2.3. Waarvoor dienen de aangebrachte energiebronnen ?
 Koolhydraten : aanbreng van glucose = brandstof van het lichaam +
opgeslagen in de lever als voorraad
 Vetten : energie, wordt afgebroken tot vetzuren -> voorraad in het
onderhuids vet
- Mager => meer complicaties dan iemand met meer onderhuids vet
 Eiwitten : bouwstof, opgebouwd uit aminozuren. Kan als brandstof
dienen als vetten en koolhydraten niet aanwezig zijn. De
aminozuren worden dan via de gluconeogenese omgezet.

1.2.4. Hoeveel energie levert elke bron?
 1 kcal = 4,2kJ
 1kJ = 0,24 kcal

 1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
 1 g E = 4 kcal of 17 kJ
 1 g V = 9 kcal of 37 kJ
 1 g alcohol = 7 kcal of 30 kJ
 Enkel weten dat 1 gram vet het dubbele is van 1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
en 1 g E = 4 kcal of 17 kJ

1.2.5. Wat is stofwisseling?
 Dit is het proces waarbij het lichaam energie vrijmaakt uit
voedingsmiddelen en daaruit nieuwe stoffen maakt die ons lichaam
nodig heeft.
 De reactie waarbij energie vrijkomt = katabole reactie of
afbraakreactie. Vb. glucose, vetzuren en aminozuren omgezet tot
energie
 Opbouw van nieuwe stoffen om het lichaam goed te laten
functioneren = anabole reactie of opbouwreactie. Vb. opbouw van
glycogeen uit glucose, lichaamseiwitten uit aminozuren
 Onderscheid tussen niet – essentiële en essentiële voedingsstoffen
ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die ons lichaam nodig heeft en niet zelf kan
aanmaken. Dus moeten ze via de voeding opgenomen worden.
NIET- ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die door ons lichaam kunnen gemaakt worden uit
andere stoffen.
 Belangrijke definities

1.2.6. Wat zijn de energiebehoeften ?
1.2.6.1. Het basaal metabolisme (BMR – Basal metabolic rate)
1.2.6.2. Thermisch effect van voedsel
1.2.6.3. Energie nodig voor lichaamsbeweging
1.2.6.4. Energieverhogende situaties




3

, ENERGIEBEHOEFTE
= de hoeveelheden energie die het lichaam nodig heeft via de voeding om
een optimale gewichtsmassa, lichaamsontwikkeling en groei te bekomen.
 Energiebehoefte wordt beïnvloed door :
- Omgeving : beroep, vrije tijd, beschikbare voedingsmiddelen
- Genetische achtergrond
- Individuele factoren : o.a. geslacht en leeftijd
 Waarvoor hebben we energie nodig?
- -> basaal metabolisme of BMR (basal metabolic rate) = de
grondstofwisseling -> stofwisseling in rust, nuchter, in neutrale
omgeving en waaktoestand. Dit is 45 tot 70 % van de behoefte
- Basaal van vrouwen < basaal van mannen
- Vrouw : meer vetmassa, minder spiermassa, botmassa
- Man : meer spiermassa en botmassa, minder vetmassa
- Vetvrije massa = hoger metabolisme
- Thermisch effect van voedsel = THERMOGENESE
- Dit is het energieverbruik van het lichaam bij het innemen van
voedsel.
- D.w.z. dat vertering, absorptie, transport, uitwisseling en
opstapeling van voedingsstoffen energie vergen = 10 %.
- Basaal + thermogenese = ruststofwisseling
- Energie voor lichaamsbeweging -> 15 tot 50 % afhankelijk van de
intensiteit : gewone beweging  sport
- Soms meer energie nodig : zwangerschap en lactatieperiode,
herstel na ziekte

1.2.7. Gezond lichaamsgewicht bepalen
 BMI (body mass index) : voor volwassenen =
Gewicht in kg/lengte (m) x lengte (m)
 Voor kinderen : groeicurves of aangepaste BMI – tabellen
 BMI bij ouderen, mensen met oedemen of body builders = niet steeds
een goede maatstaf. Lichaam is uit evenwicht of heeft
veranderingen ondergaan -> niet meer correct, aanpassingen
nodig.
 Opvolgen van een BMI in een zwangerschap is ook belangrijk.
 Bepalen van de middelomtrek
- = indicator voor het opgestapelde vet ter hoogte van de buik
- Daardoor een onderscheid tussen het “appel” type met visceraal
opgestapeld vet en het “peer” type met vetopstapeling ter
hoogte van de heupen.
 Bio-impedantiemeting




4