GEZONDHEID EN GEDRAG
1. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
1.1 DEFINITIE
→ de studie van psychologische, gedragsmatige, sociale en culturele processen
gerelateerd aan gezondheid, ziekte en gezondheidszorg.
1.2 DOELEN
1. Onderzoek naar determinanten van gezondheid, ziekte en gedrag
2. Preventie van ziekte
3. Gezondheid promoten door gedragsverandering
4. Verbeteren van gezondheidszorg en beleid
1.3 SITUERING TEN OPZICHTE VAN VERWANTE DOMEINEN
• Geneeskunde richt zich vooral op het diagnosticeren en behandelen van
lichamelijke problemen.
• Klinische psychologie behandelt vooral psychische problemen.
• Gezondheidspsychologie focust vooral op het voorkomen van lichamelijke
ziekten (bijv. overgewicht, hart- en vaatziekten, kanker)
1
,2. GEZONDHEID ALS CONCEPT IN ONTWIKKELING
2.1 EENS ZIJN OVER BETEKENIS GEZONDHEID
Mensen beoordelen hun gezondheid vaak in vergelijking met anderen. Kaplan en Baron-
Epel toonden dat jonge mensen met een minder optimale gezondheid zichzelf niet met
leeftijdsgenoten vergeleken, terwijl ouderen dat wel deden. Wie zich vergelijkt met een
groep die er slechter aan toe is, voelt zich gezonder — en omgekeerd. Gezondheid is dus
relatief.
Naast “gezondheid” kent ook “ziekte” verschillende betekenissen. In het Engels worden
drie termen gebruikt:
• Disease: de objectieve, pathofysiologische aandoening
• Illness: de subjectieve beleving van klachten
• Sickness: het ziektegedrag, zoals thuisblijven
Deze drie hoeven niet altijd tegelijk aanwezig te zijn.
2.1.3 MODELLEN VAN GEZONDHEID EN ZIEKTE
2.1.3.1 HET BIOMEDISCHE MODEL
= een model dat gezondheid zag als een dynamische balans tussen drie factoren:
1. het lichaam
2. de omgeving
3. ziektekiemen
Ziekte ontstaat wanneer deze balans verstoord raakt. Een verkoudheid bij een leerkracht
is hiervan een duidelijk voorbeeld: veel contact met verkouden kinderen (omgeving +
ziektekiemen) en een tijdelijk verlaagd immuunsysteem (lichaam) zorgt voor onbalans.
Het biomedische model definieert gezondheid als “afwezigheid van ziekte” en wordt ook
het diagnose-receptmodel genoemd. Een ziekte heeft volgens dit model een duidelijke
oorzaak die door medische interventie kan worden weggenomen, waardoor symptomen
verdwijnen. Het is echter sterk herleidend: het verklaart ziekte uitsluitend op lichamelijk
niveau en houdt geen rekening met persoonlijkheid, cognities, sociale steun of cultuur.
De puur medische focus leidde er bovendien toe dat artsen vooral biologisch keken,
terwijl patiënten vaak in eerste instantie psychosociale zorgen en emoties ervaren —
wat miscommunicatie kan veroorzaken. Hierdoor ontstond later de behoefte aan een
meer holistische benadering van gezondheid en ziekte.
2
,2.1.3.2 HET BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Het model stelt dat gezondheid bestaat uit drie componenten:
1. een biologische
2. een psychologische
3. een sociale component
Deze komen overeen met de lichamelijke, geestelijke en sociale dimensies uit de WHO-
definitie:
“Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn, en
niet louter de afwezigheid van ziekte of invaliditeit”
• Volgens deze definitie heeft iedereen recht op volledig welzijn en optimaal
functioneren.
• Volgens het biopsychosociaal model wordt iemands gezondheid bepaald door de
wisselwerking tussen biologische, psychologische en sociale factoren.
• Deze drie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
• Gezondheid kan dus nooit vanuit slechts één component worden verklaard
Onder invloed van de positieve psychologie ontstond het concept Positieve Gezondheid:
“Gezondheid is niet de afwezigheid van ziekte, maar het vermogen om met fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen om te gaan en zo veel mogelijk eigen regie te voeren.”
Huber onderscheidt zes dimensies om gezondheid te meten:
1. Lichaamsfuncties
2. Mentaal welbevinden
3. Zingeving
4. Kwaliteit van leven
5. Meedoen
6. Dagelijks functioneren
3
, 2.2 VAN INFECTIEZIEKTEN NAAR WELVAARTSZIEKTEN
20ste eeuw: enorme stijging levensverwachting
• Vooruitgang medische technologie
• Verbeterde behandelingen (bv. medicijnen)
• Vaccinatieprogramma’s
• Verbeterde hygiëne → daling infectieziekten → stijging welvaartsziekten
Dementie wordt de belangrijkste doodsoorzaak in België!
Incidentie: het aantal nieuwe gevallen van een ziekte gedurende een specifiek
tijdsinterval.
Prevalentie: het aantal vastgestelde gevallen van een ziekte op een bepaald moment.
Er bestaat vaak een duidelijk verband tussen gedrag, gezondheid en ziekte. De
gezondheidspsychologie is sterk gegroeid doordat ze kijkt naar zowel persoonlijke als
sociale factoren die ons gedrag beïnvloeden. De verschuiving van infectieziekten naar
welvaartsziekten heeft ook geleid tot een verandering van een monocausaal naar een
multicausaal ziektemodel.
Infectieziekten hebben meestal één oorzaak (een virus of bacterie), terwijl
welvaartsziekten juist ontstaan door een combinatie van factoren.
Deze factoren omvatten:
• Biologische factoren: zoals geslacht; bijvoorbeeld sterven mannen dubbel zo
vaak vroegtijdig aan chronische longaandoeningen.
• Omgevingsfactoren: in Westerse landen ligt de levensverwachting veel hoger
dan in grote delen van Afrika.
• Sociale factoren: mensen met een lager inkomen hebben een systematisch
hogere kans om vroegtijdig te overlijden
2.3 DE ROL VAN GEDRAG
Volgens de WHO is de sterke toename van gezondheidsbedreigend gedrag dé epidemie
van de 21ste eeuw. In Europa is de impact van niet-overdraagbare ziekten – zoals
diabetes en kanker – bijzonder zorgwekkend. Ongeveer 60% van deze aandoeningen
hangt samen met factoren zoals alcoholmisbruik of overgewicht. Veel van deze ziekten
zijn sterk te verminderen.
4
1. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
1.1 DEFINITIE
→ de studie van psychologische, gedragsmatige, sociale en culturele processen
gerelateerd aan gezondheid, ziekte en gezondheidszorg.
1.2 DOELEN
1. Onderzoek naar determinanten van gezondheid, ziekte en gedrag
2. Preventie van ziekte
3. Gezondheid promoten door gedragsverandering
4. Verbeteren van gezondheidszorg en beleid
1.3 SITUERING TEN OPZICHTE VAN VERWANTE DOMEINEN
• Geneeskunde richt zich vooral op het diagnosticeren en behandelen van
lichamelijke problemen.
• Klinische psychologie behandelt vooral psychische problemen.
• Gezondheidspsychologie focust vooral op het voorkomen van lichamelijke
ziekten (bijv. overgewicht, hart- en vaatziekten, kanker)
1
,2. GEZONDHEID ALS CONCEPT IN ONTWIKKELING
2.1 EENS ZIJN OVER BETEKENIS GEZONDHEID
Mensen beoordelen hun gezondheid vaak in vergelijking met anderen. Kaplan en Baron-
Epel toonden dat jonge mensen met een minder optimale gezondheid zichzelf niet met
leeftijdsgenoten vergeleken, terwijl ouderen dat wel deden. Wie zich vergelijkt met een
groep die er slechter aan toe is, voelt zich gezonder — en omgekeerd. Gezondheid is dus
relatief.
Naast “gezondheid” kent ook “ziekte” verschillende betekenissen. In het Engels worden
drie termen gebruikt:
• Disease: de objectieve, pathofysiologische aandoening
• Illness: de subjectieve beleving van klachten
• Sickness: het ziektegedrag, zoals thuisblijven
Deze drie hoeven niet altijd tegelijk aanwezig te zijn.
2.1.3 MODELLEN VAN GEZONDHEID EN ZIEKTE
2.1.3.1 HET BIOMEDISCHE MODEL
= een model dat gezondheid zag als een dynamische balans tussen drie factoren:
1. het lichaam
2. de omgeving
3. ziektekiemen
Ziekte ontstaat wanneer deze balans verstoord raakt. Een verkoudheid bij een leerkracht
is hiervan een duidelijk voorbeeld: veel contact met verkouden kinderen (omgeving +
ziektekiemen) en een tijdelijk verlaagd immuunsysteem (lichaam) zorgt voor onbalans.
Het biomedische model definieert gezondheid als “afwezigheid van ziekte” en wordt ook
het diagnose-receptmodel genoemd. Een ziekte heeft volgens dit model een duidelijke
oorzaak die door medische interventie kan worden weggenomen, waardoor symptomen
verdwijnen. Het is echter sterk herleidend: het verklaart ziekte uitsluitend op lichamelijk
niveau en houdt geen rekening met persoonlijkheid, cognities, sociale steun of cultuur.
De puur medische focus leidde er bovendien toe dat artsen vooral biologisch keken,
terwijl patiënten vaak in eerste instantie psychosociale zorgen en emoties ervaren —
wat miscommunicatie kan veroorzaken. Hierdoor ontstond later de behoefte aan een
meer holistische benadering van gezondheid en ziekte.
2
,2.1.3.2 HET BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Het model stelt dat gezondheid bestaat uit drie componenten:
1. een biologische
2. een psychologische
3. een sociale component
Deze komen overeen met de lichamelijke, geestelijke en sociale dimensies uit de WHO-
definitie:
“Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn, en
niet louter de afwezigheid van ziekte of invaliditeit”
• Volgens deze definitie heeft iedereen recht op volledig welzijn en optimaal
functioneren.
• Volgens het biopsychosociaal model wordt iemands gezondheid bepaald door de
wisselwerking tussen biologische, psychologische en sociale factoren.
• Deze drie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
• Gezondheid kan dus nooit vanuit slechts één component worden verklaard
Onder invloed van de positieve psychologie ontstond het concept Positieve Gezondheid:
“Gezondheid is niet de afwezigheid van ziekte, maar het vermogen om met fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen om te gaan en zo veel mogelijk eigen regie te voeren.”
Huber onderscheidt zes dimensies om gezondheid te meten:
1. Lichaamsfuncties
2. Mentaal welbevinden
3. Zingeving
4. Kwaliteit van leven
5. Meedoen
6. Dagelijks functioneren
3
, 2.2 VAN INFECTIEZIEKTEN NAAR WELVAARTSZIEKTEN
20ste eeuw: enorme stijging levensverwachting
• Vooruitgang medische technologie
• Verbeterde behandelingen (bv. medicijnen)
• Vaccinatieprogramma’s
• Verbeterde hygiëne → daling infectieziekten → stijging welvaartsziekten
Dementie wordt de belangrijkste doodsoorzaak in België!
Incidentie: het aantal nieuwe gevallen van een ziekte gedurende een specifiek
tijdsinterval.
Prevalentie: het aantal vastgestelde gevallen van een ziekte op een bepaald moment.
Er bestaat vaak een duidelijk verband tussen gedrag, gezondheid en ziekte. De
gezondheidspsychologie is sterk gegroeid doordat ze kijkt naar zowel persoonlijke als
sociale factoren die ons gedrag beïnvloeden. De verschuiving van infectieziekten naar
welvaartsziekten heeft ook geleid tot een verandering van een monocausaal naar een
multicausaal ziektemodel.
Infectieziekten hebben meestal één oorzaak (een virus of bacterie), terwijl
welvaartsziekten juist ontstaan door een combinatie van factoren.
Deze factoren omvatten:
• Biologische factoren: zoals geslacht; bijvoorbeeld sterven mannen dubbel zo
vaak vroegtijdig aan chronische longaandoeningen.
• Omgevingsfactoren: in Westerse landen ligt de levensverwachting veel hoger
dan in grote delen van Afrika.
• Sociale factoren: mensen met een lager inkomen hebben een systematisch
hogere kans om vroegtijdig te overlijden
2.3 DE ROL VAN GEDRAG
Volgens de WHO is de sterke toename van gezondheidsbedreigend gedrag dé epidemie
van de 21ste eeuw. In Europa is de impact van niet-overdraagbare ziekten – zoals
diabetes en kanker – bijzonder zorgwekkend. Ongeveer 60% van deze aandoeningen
hangt samen met factoren zoals alcoholmisbruik of overgewicht. Veel van deze ziekten
zijn sterk te verminderen.
4
