INHOUDSOPGAVE
Thema 1 een inleiding in de ontwikkeling van het kind .................................................................... 7
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ....................................................................7
1.1.1. De rijkwijdte van het vakgebied ........................................................................................7
1.2. Kinderen: verleden, heden en toekomst................................................................................. 10
1.2.1. NIET ............................................................................................................................. 10
1.2.2. De twintigste eeuw: ontwikkelingspstchologie als discipline ............................................ 10
1.2.3. Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie ........................................ 11
Thema 2 theoretische perspectieven en onderzoek → NIET ...........................................................13
Thema 3 Het begin van het leven → niet ........................................................................................13
Thema 4 De geboorte en het pasgeboren kind ...............................................................................14
4.1. Geboorte → niet .................................................................................................................. 14
4.2. Complicaties tijdens de geboorte → niet ............................................................................... 14
4.3. Wat een pasgeboren baby allemaal kan ................................................................................ 14
4.3.1. Fysieke vaardigheden .................................................................................................... 14
4.3.2. Zintuigen ...................................................................................................................... 14
4.3.3. Het leervermogen van de pasgeborene ........................................................................... 16
4.3.4. Sociale vaardigheden: reageren op anderen ................................................................... 17
Thema 5 De fysieke ontwikkeling in de babytijd .............................................................................18
5.1. groei en ontwikkeling ............................................................................................................ 18
5.1.1. Fysieke groei: de snelle schreden van de babytijd ........................................................... 18
5.2. De motorische ontwikkeling.................................................................................................. 19
5.2.1. Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden ........................................................... 20
5.2.2. Motorische ontwikkeling bij baby’s: fysieke mijlpalen ...................................................... 21
5.2.3. De ontwikkeling en coördinatie van motorische vaardigheden ......................................... 23
5.3. De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................................... 24
5.3.1. Visuele perceptie: de wereld zien ................................................................................... 24
5.3.2. Auditivie perceptie: de wereld van het geluid .................................................................. 25
5.3.3. Reuk en smaak ............................................................................................................. 26
5.3.4. gevoeligheid voor pijn en aanrakingen ............................................................................ 26
5.3.5. Multimodale perceptie: de input van zintuigen gecombineerd.......................................... 27
Thema 6 De cognitieve ontwikkeling in de babytijd ........................................................................28
6.1. cognitieve ontwikkeling volgens piaget .................................................................................. 28
6.1.1. belangrijke elementen van piagets theorie ...................................................................... 28
6.1.2. belangrijke elementen van piagets theorie ...................................................................... 28
6.2. de informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling ................................................. 28
6.2.1. coderen, opslaan en terughalen: de grondslagen van informatieverwerking →NIET!.......... 28
6.2.2. Het geheugen in de babytijd ........................................................................................... 28
6.3. de wortels van onze taal ....................................................................................................... 29
1
, 6.3.1. de basisbeginselen van taal: van geluiden naar symbolen ............................................... 29
6.3.2. verschillende perspectieven op taalontwikkeling ............................................................ 31
6.3.3. praten tegen kleine kinderen: babytaal ........................................................................... 32
Thema 7 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijheids-ontwikkeling in de babytijd ....33
7.1. de basis van sociaal gedrag .................................................................................................. 33
7.1.1 emoties in de babytijd ................................................................................................... 33
7.1.2. de ontwikkeling van het ik .............................................................................................. 35
7.1.3. social referencing ......................................................................................................... 35
7.1.4. Theory of mind en empathie ........................................................................................... 35
7.2. Relaties aangaan ................................................................................................................. 36
7.2.1. hechting ....................................................................................................................... 36
7.2.2. Rollen van ouders bij hechting ....................................................................................... 39
7.3. Verschillen tussen baby’s ..................................................................................................... 41
7.3.1. Persoonlijkheidsontwikkeling: kenmerken die baby’s uniek maken .................................. 41
7.3.2. Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind ............................................. 41
7.3.3. Geslacht en gender ....................................................................................................... 43
Thema 8: De fysieke ontikkeling in de peuter- en kleutertijd...........................................................44
8.1. fysieke groei............................................................................................................................. 44
8.1.1. het groeiende lichaam ....................................................................................................... 44
8.1.2. De groeinede hersenen ...................................................................................................... 45
8.1.3. Het verband tussen groei van de hersenen en cognitieve ontwikkeling .................................. 46
8.1.4. De ontwikkeling van zintuigen ............................................................................................. 47
8.2. Motorische ontwikkeling ........................................................................................................... 47
8.2.1. De grove motoriek.............................................................................................................. 47
8.2.2. De fijne motoriek ............................................................................................................... 48
8.2.3. Zindelijk worden: wanneer en hoe? ..................................................................................... 49
8.2.4. Links- of rechtshandigheid ................................................................................................. 49
8.2.5.De tekening als graadmeter van ontwikkeling ....................................................................... 50
Thema 9 De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ....................................................51
9.1. De intellectuele ontwikkeling .................................................................................................... 51
9.1.1. Piagets stadium van preoperationeel denken ...................................................................... 51
9.1.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling .............................................. 51
9.2. De taalontwikkeling .............................................................................................................. 52
9.2.1. Linguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd ...................................................... 52
9.2.2. egocentrisch taalgebruik ............................................................................................... 53
9.2.3. sociaal-economische status en taalontwikkeling ............................................................ 53
9.3. De invloed van educatie en opvang ....................................................................................... 54
9.4. voorlezen, tv en digitale media .............................................................................................. 54
9.4.1. voorlezen: leezame momenten ...................................................................................... 54
9.4.2. Leren via tv en digitale media ......................................................................................... 54
Thema 10 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de personlijheids-ontwikeling in de peuter-en
kleutertijd ...................................................................................................................................56
2
, 10.1. Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .............................................................................. 56
10.1.1. De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Erikson ........................................................ 56
10.1.2. Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd ..................................................................... 56
10.1.3. Genderidentiteit ........................................................................................................ 56
10.2. Vrienden en familie: het sociael leven van peuters en kleuters ............................................ 57
10.2.1. Het ontstaan van vriendschappen .............................................................................. 57
10.2.2. De regels van het spel ................................................................................................ 57
10.2.3. De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken .................... 59
10.2.4. Het gezinsleven van peuters en kleuters ..................................................................... 59
10.3. Morele ontwikkeling en zelfbeheersing ............................................................................... 60
10.3.1. Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij ................................. 60
10.3.2. ZElfbeheersing bij peuters en kleuters ........................................................................ 63
Thema 11 De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ........................................................................65
11.1. Het groeiende lichaam ........................................................................................................... 65
11.1.1. Fysieke groei ................................................................................................................... 65
11.1.2. Motorische vaardigheden: voortdurende verbetering ......................................................... 65
12 De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ..............................................................................67
12.1. De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ........................................................................... 67
12.1.1. De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ......................................................................... 67
12.1.2. De informatieverwerkingstheorie ...................................................................................... 67
12.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs → NIET ........................ 68
12.1.4. Taalontwikkeling: de betekenis van woorden ..................................................................... 68
12.2. Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ..................................................................... 69
12.2.1. Onderwijs wereldwijd: wie mag er naar school? ................................................................. 69
12.2.2. onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen → NIET .......................................... 70
12.2.3. schoolrijpheid ................................................................................................................. 70
12.2.4. Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden ................................................ 70
12.2.5. Het Pygmalion-effect en het Golem-effect: de invloed van verwachtingen ........................... 71
12.3. Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten → NIET ................................................ 72
12.4. De morel ontwikkeling → EXTRA.............................................................................................. 72
12.4.1. Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling ........................................................................ 72
Thema 13 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheids- ontwikkeling in de schooltijd
...................................................................................................................................................74
13.1. De ontwikkeling van het eigen ik ........................................................................................ 74
13.1.1. De psychosociale ontwikkeling in de schooltijd: vlijt versus minderwaardigheid ............ 74
13.1.2. Ontwikkeling van het zelfbeeld ................................................................................... 74
13.1.3. Eigenwaarde: hoe kinderen waardering voor zichzelf ontwikkelen ................................ 75
13.2. Peerrelaties in de schooltijd .............................................................................................. 76
13.2.1. Vriendschappen ........................................................................................................ 76
13.2.2. Peerstatus: wat maakt een kind populair? ................................................................... 77
13.2.3. Sekse en peerrelaties: segregatie van de seksen in de schooltijd .................................. 78
13.2.4. Pesten: face-to-face en online .................................................................................... 78
13.3. Het gezin in de schooltijd .................................................................................................. 79
3
Thema 1 een inleiding in de ontwikkeling van het kind .................................................................... 7
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ....................................................................7
1.1.1. De rijkwijdte van het vakgebied ........................................................................................7
1.2. Kinderen: verleden, heden en toekomst................................................................................. 10
1.2.1. NIET ............................................................................................................................. 10
1.2.2. De twintigste eeuw: ontwikkelingspstchologie als discipline ............................................ 10
1.2.3. Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie ........................................ 11
Thema 2 theoretische perspectieven en onderzoek → NIET ...........................................................13
Thema 3 Het begin van het leven → niet ........................................................................................13
Thema 4 De geboorte en het pasgeboren kind ...............................................................................14
4.1. Geboorte → niet .................................................................................................................. 14
4.2. Complicaties tijdens de geboorte → niet ............................................................................... 14
4.3. Wat een pasgeboren baby allemaal kan ................................................................................ 14
4.3.1. Fysieke vaardigheden .................................................................................................... 14
4.3.2. Zintuigen ...................................................................................................................... 14
4.3.3. Het leervermogen van de pasgeborene ........................................................................... 16
4.3.4. Sociale vaardigheden: reageren op anderen ................................................................... 17
Thema 5 De fysieke ontwikkeling in de babytijd .............................................................................18
5.1. groei en ontwikkeling ............................................................................................................ 18
5.1.1. Fysieke groei: de snelle schreden van de babytijd ........................................................... 18
5.2. De motorische ontwikkeling.................................................................................................. 19
5.2.1. Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden ........................................................... 20
5.2.2. Motorische ontwikkeling bij baby’s: fysieke mijlpalen ...................................................... 21
5.2.3. De ontwikkeling en coördinatie van motorische vaardigheden ......................................... 23
5.3. De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................................... 24
5.3.1. Visuele perceptie: de wereld zien ................................................................................... 24
5.3.2. Auditivie perceptie: de wereld van het geluid .................................................................. 25
5.3.3. Reuk en smaak ............................................................................................................. 26
5.3.4. gevoeligheid voor pijn en aanrakingen ............................................................................ 26
5.3.5. Multimodale perceptie: de input van zintuigen gecombineerd.......................................... 27
Thema 6 De cognitieve ontwikkeling in de babytijd ........................................................................28
6.1. cognitieve ontwikkeling volgens piaget .................................................................................. 28
6.1.1. belangrijke elementen van piagets theorie ...................................................................... 28
6.1.2. belangrijke elementen van piagets theorie ...................................................................... 28
6.2. de informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling ................................................. 28
6.2.1. coderen, opslaan en terughalen: de grondslagen van informatieverwerking →NIET!.......... 28
6.2.2. Het geheugen in de babytijd ........................................................................................... 28
6.3. de wortels van onze taal ....................................................................................................... 29
1
, 6.3.1. de basisbeginselen van taal: van geluiden naar symbolen ............................................... 29
6.3.2. verschillende perspectieven op taalontwikkeling ............................................................ 31
6.3.3. praten tegen kleine kinderen: babytaal ........................................................................... 32
Thema 7 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijheids-ontwikkeling in de babytijd ....33
7.1. de basis van sociaal gedrag .................................................................................................. 33
7.1.1 emoties in de babytijd ................................................................................................... 33
7.1.2. de ontwikkeling van het ik .............................................................................................. 35
7.1.3. social referencing ......................................................................................................... 35
7.1.4. Theory of mind en empathie ........................................................................................... 35
7.2. Relaties aangaan ................................................................................................................. 36
7.2.1. hechting ....................................................................................................................... 36
7.2.2. Rollen van ouders bij hechting ....................................................................................... 39
7.3. Verschillen tussen baby’s ..................................................................................................... 41
7.3.1. Persoonlijkheidsontwikkeling: kenmerken die baby’s uniek maken .................................. 41
7.3.2. Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind ............................................. 41
7.3.3. Geslacht en gender ....................................................................................................... 43
Thema 8: De fysieke ontikkeling in de peuter- en kleutertijd...........................................................44
8.1. fysieke groei............................................................................................................................. 44
8.1.1. het groeiende lichaam ....................................................................................................... 44
8.1.2. De groeinede hersenen ...................................................................................................... 45
8.1.3. Het verband tussen groei van de hersenen en cognitieve ontwikkeling .................................. 46
8.1.4. De ontwikkeling van zintuigen ............................................................................................. 47
8.2. Motorische ontwikkeling ........................................................................................................... 47
8.2.1. De grove motoriek.............................................................................................................. 47
8.2.2. De fijne motoriek ............................................................................................................... 48
8.2.3. Zindelijk worden: wanneer en hoe? ..................................................................................... 49
8.2.4. Links- of rechtshandigheid ................................................................................................. 49
8.2.5.De tekening als graadmeter van ontwikkeling ....................................................................... 50
Thema 9 De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ....................................................51
9.1. De intellectuele ontwikkeling .................................................................................................... 51
9.1.1. Piagets stadium van preoperationeel denken ...................................................................... 51
9.1.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling .............................................. 51
9.2. De taalontwikkeling .............................................................................................................. 52
9.2.1. Linguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd ...................................................... 52
9.2.2. egocentrisch taalgebruik ............................................................................................... 53
9.2.3. sociaal-economische status en taalontwikkeling ............................................................ 53
9.3. De invloed van educatie en opvang ....................................................................................... 54
9.4. voorlezen, tv en digitale media .............................................................................................. 54
9.4.1. voorlezen: leezame momenten ...................................................................................... 54
9.4.2. Leren via tv en digitale media ......................................................................................... 54
Thema 10 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de personlijheids-ontwikeling in de peuter-en
kleutertijd ...................................................................................................................................56
2
, 10.1. Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .............................................................................. 56
10.1.1. De persoonlijkheidsontwikkeling volgens Erikson ........................................................ 56
10.1.2. Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd ..................................................................... 56
10.1.3. Genderidentiteit ........................................................................................................ 56
10.2. Vrienden en familie: het sociael leven van peuters en kleuters ............................................ 57
10.2.1. Het ontstaan van vriendschappen .............................................................................. 57
10.2.2. De regels van het spel ................................................................................................ 57
10.2.3. De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken .................... 59
10.2.4. Het gezinsleven van peuters en kleuters ..................................................................... 59
10.3. Morele ontwikkeling en zelfbeheersing ............................................................................... 60
10.3.1. Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij ................................. 60
10.3.2. ZElfbeheersing bij peuters en kleuters ........................................................................ 63
Thema 11 De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ........................................................................65
11.1. Het groeiende lichaam ........................................................................................................... 65
11.1.1. Fysieke groei ................................................................................................................... 65
11.1.2. Motorische vaardigheden: voortdurende verbetering ......................................................... 65
12 De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ..............................................................................67
12.1. De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ........................................................................... 67
12.1.1. De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ......................................................................... 67
12.1.2. De informatieverwerkingstheorie ...................................................................................... 67
12.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs → NIET ........................ 68
12.1.4. Taalontwikkeling: de betekenis van woorden ..................................................................... 68
12.2. Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ..................................................................... 69
12.2.1. Onderwijs wereldwijd: wie mag er naar school? ................................................................. 69
12.2.2. onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen → NIET .......................................... 70
12.2.3. schoolrijpheid ................................................................................................................. 70
12.2.4. Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden ................................................ 70
12.2.5. Het Pygmalion-effect en het Golem-effect: de invloed van verwachtingen ........................... 71
12.3. Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten → NIET ................................................ 72
12.4. De morel ontwikkeling → EXTRA.............................................................................................. 72
12.4.1. Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling ........................................................................ 72
Thema 13 De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheids- ontwikkeling in de schooltijd
...................................................................................................................................................74
13.1. De ontwikkeling van het eigen ik ........................................................................................ 74
13.1.1. De psychosociale ontwikkeling in de schooltijd: vlijt versus minderwaardigheid ............ 74
13.1.2. Ontwikkeling van het zelfbeeld ................................................................................... 74
13.1.3. Eigenwaarde: hoe kinderen waardering voor zichzelf ontwikkelen ................................ 75
13.2. Peerrelaties in de schooltijd .............................................................................................. 76
13.2.1. Vriendschappen ........................................................................................................ 76
13.2.2. Peerstatus: wat maakt een kind populair? ................................................................... 77
13.2.3. Sekse en peerrelaties: segregatie van de seksen in de schooltijd .................................. 78
13.2.4. Pesten: face-to-face en online .................................................................................... 78
13.3. Het gezin in de schooltijd .................................................................................................. 79
3
