samenvatting sociale en politieke leerstelsels 16/20

Sociale en politieke leerstelsels
Inleiding

Emancipatie: vrijheid, ontvoogding, gelijkheid in de samenleving
 Menselijke neiging een volwaardige plaats in de samenleving te bemachtigen
o Vaak groepen van mensen in dezelfde situatie proberen samen hun situatie te verbeteren,
te emanciperen
 Bv. politieke partijen

Discussie: welke vorm van gelijkheid streven we naar bij emancipatie?
 Vrijheid voor de wet of ook vrijheid in de werkelijkheid?
o Geen consensus over definitie emancipatie

Ideologie: wetenschap van het denken
 Zet aan tot maatschappelijke veranderingen en aspiraties
 Weerspiegeling bepaalde tijdsgeest, normen en waarden, visies op de maatschappij
o Descriptief: hoe iets is
o Normatief: hoe iets hoort te zijn
 Basis politieke actie om macht te behouden, verwerpen of aanpassen
 Geen wetenschap (kan wetenschappelijke elementen bevatten)
o Hoeft niet objectief te zijn



Geschiedenis
Van WOII – 1980 was de Amerikaanse bevolking enorm gestegen in welvaart en welzijn
 Zowel de onderkant, middenklasse en bovenkant
 1987: nieuw liberalisme Reagan en Thatcher  de
laagste klassen nemen af, de hoogste blijven stijgen
 Ongelijkheid neemt opnieuw toe in westerse
maatschappij
 Ongelijkheid in ontwikkelingslanden neemt af
o Emancipatie en wegbreken van kolonialisme
o Einde eeuwen van geforceerde ongelijkheid
o Wel nog steeds grotere ongelijkheid als hier



Vandaag

 De top 1 rijksten bezit ongeveer de helft van de rijkdom in
de wereld
 De top 10 rijksten bezitten ongeveer 88% van de
wereldwijde rijkdom

 Ongelijkheid in verdeling van rijkdom
o Klassenongelijkheid!

, = mensen willen ongelijkheid beëindigen of in stand houden  politiek

Door verbeterde levensomstandigheden ontstaat een optimismekloof: idee dat alles goed gaat met mij maar
niet met ons

 Ontstaan door ons drama-instinct: neiging om van een muis een olifant te maken



Ideologische strijd

 Sociale klassen met andere opvattingen tegen elkaar
 Strijd naar emancipatie vs strijd om emancipatie tegen te gaan
 Machtsconflicten



Ideologieën met elkaar in relatie

 Conflictueuze relatie of in democratie Sociale wetenschap: kennis naar
 Verschillende focussen of betekenissen van begrippen verborgen aard van maatschappij
Bv. verschillende betekenissen van iets binnen verschillende ideologieën (het niet observeerbare)

o Karl Marx: motor van de geschiedenis is de klassenstrijd
 Mocht alles zijn zoals het lijkt zou er voor elk probleem een duidelijke oplossing
zijn, maar dat is niet zo dus hebben we een studie nodig over de maatschappij
zodat we correct tewerk kunnen gaan => sociologie!!
o Vilfredo Pareto: motor van geschiedenis is de ‘elite’

(gaan adhv debat zichzelf juist en anderen fout proberen te bewijzen)

Bv. verschillende betekenissen van iets binnen dezelfde ideologie doorheen de tijd
 Betekenis begrip vrijheid liberalisme en neoliberalisme

,Na ontdekking van Amerika: feodalisme  kapitalisme

 Uitbuiting en slavernij
 Westerse, eurocentrische, patriarchale overtuigingen
o Weinig aandacht arme, niet westerse, en vrouwelijke denkers
o Weerspiegeling van tijd en ruimte



Moderne politieke en sociale overtuigingen zitten vol van imperialisme, seksisme, racisme,…

 Onze westerse landen zouden niet zijn wat ze zijn zonder onze welvaart door kolonialisme
 Oude ideeën nog steeds verworven in hedendaagse systemen en overtuigingen
 Theorieën niet volledig verwerpen maar bekijken met een kritische blik!



Bv. liberalisme: rechtvaardiging imperialisme

Paradox van het liberalisme

 Strijden om vrijheid en onderdrukking anderen rechtvaardigen



Einde van ideologieën

1. Na WOII: extremisme => veel negatieve gevolgen => mensen willen dit toch niet? => einde
ideologieën => centrale, gematigde maatschappij
 Overtuiging dat mensen die het fascisme, nazisme, stalinisme,… meemaakten zich niet meer
zouden willen engageren voor extremistische politieke ideologieën
o Vanaf nu zou het draaien rond compromis en wetenschappelijke objectiviteit

2. Na val van de Berlijnse muur en Koude Oorlog: opnieuw voorspelling einde ideologieën EN
geschiedenis
 enige mogelijkheid leek liberale democratie, vrijemarktkapitalisme en bestuur via parlement
 politiek => bestuur en beheer
o als er een verandering wordt gemaakt is het voor een goede werking van de vrije markt
 postpolitieke situatie: ideologieën vervangen door consensus rond kapitalisme en vrije markt
o economie wordt neutraal, politiek wordt administratief en technisch

3. Vandaag: ideologieën eigenlijk niet meer weg te denken
 Verschillende opstanden en massamobilisaties wereldwijd
 Wereldwijde hernieuwde belangstelling voor politiek
 Bv. klimaatprotesten, terrorisme, financiële crisissen, BLM, …

,HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
Europese Renaissance: verschillende veranderingen in de politiek, economie, plaats christendom en denken
over de mens en maatschappij

vroeger Europese Renaissance
Volgen van Kerk Oudheid gebaseerde bloei en
toekomstgericht
Donkere middeleeuwen Fase van wedergeboorte
Feodale systemen Nieuwe economische verhoudingen

Blindelings Kerk en oude orde volgen Kerk en oude orde in vraag stellen

God centraal Mens centraal
 Humanisme: nieuwe
levensopvatting met mens centraal
+

 West-Europese maatschappijen → rest van wereld
 Verovering nieuwe landen → nieuwe inzichten en kennis van andere werelddelen
 Basis latere Verlichting

Ontstaan kapitalisme

 Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek (15 e eeuw)
 Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
o Opkomst protestantisme
 Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
o Spanje steelt rijkdom
 De Engelse burgeroorlog(en)
o Koningshuis nieuwe functie gegeven

!!! zeer geleidelijk aan, niet in 1 keer  begin 21e eeuw: wereldwijde kapitalistisch systeem



1. WETENSCHAP EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK

 Teruggreep naar de oudheid, Grieken en romeinen
o Denkers en tradities

,Bv. Leonardo Da Vinci (1452-1519)

 Kwam uit traditionele stad Firenze → Leo werd toekomstgerichter
 Het logische en experimentele (empirisch)
o Interesse in de natuur en omgeving: realisatie dat je met observatie natuur kon gaan
begrijpen
o Kritisch tegenover God als schepper
 God heeft ons niet geschept maar wij God
o Het wiskundige is het correcte (=logisch)
o Bestuderen hoe het ene het andere beïnvloed (=empirisch)
 Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme
o Handel als drijvende factor
o Mercantilisme: taak van vorst om handel te ondersteunen voor rijkdom
 Eenwording van Italië: goedkoper handel doen binnen steden
o Interest en rente ondanks katholiek verbod
 Ontvoogding en secularisering (=verwereldlijking)
o Ontvoogding: langzaamaan separatie van kerk en staat
o Secularisering: buitenlandse handel en plundering van rijkdom



NICOLLO MACHIAVELLI (1469-1527)

 Il Principe: brak met traditionele boeken
o Vorstenspiegel: hoe een vorst de maatschappij moet leiden (ideaalbeeld)
o Il Principe: hoe de maatschappij werd geleid en hoe mensen zich gedroegen
 Verwerpen moraal als basis → (slechte) menselijke natuur als basis
o Altijd en overal hetzelfde
o Elke mens zowel goed als slecht
 Politiek er van uitgaan dat de mens slecht is
 Emancipatie politiek van kerk
 Secularisering ≠ antireligieus
o Kritiek kerk
1. christelijke overtuigingen ondermijnt door slecht gedrag
+ hoe op deze manier mensen bekeren en Kerk wou politieke macht
2. verhinderen eenwording Italië
o nuttigheid kerk
1. sociaal cement: verbind mensen
2. staatsrede (La raison d’Etat): eenmaking en afbaken tolmuren voor handel
 La raison d’Etat: het doel heiligt de middelen
 Staat moet privaat bezit beschermen
o Niet enkel materieel: vrouw en kinderen als bezit van man beschermen
o Zelfs een dictatuur is acceptabel zolang privébezit veilig is
 Populair Machiavellisme: koning moet gevreesd worden

,THOMAS MORE (1478-1535)
 Utopia: verhaal avonturier op een eiland
o Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
 Representatie van alles wat misloopt in Engelse samenleving
 Privébezit als begin van armoede en kapitalisme
o Deel 2: Beschrijving van de ideale maatschappij
 Utopisme: afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
 Geen plan om het in werkelijkheid in te zetten, enkel dromen



2. EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE: REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE

LUTHER (1483-1546)
 Conflict aan universiteit humanisten en Scholastici: intellectuele stroming vs dogma’s
 Eiste eerlijke prijs zonder behoefte aan winst
 Protonationalisme van Duitse adel
o Onttrok Duitse Staten aan gezag Rome
o Streefde naar grotere Duitse eenheid
 In shock van leiderschap in de kerk na reis naar Rome
o Aflaten: mensen betaalden om hun zonden te laten vergeven
o Vraag: hebben we de kerk nodig? → christendom op zich volstaat
 1517: 95 stellingen van de toegeeflijkheid op poort van kerk gehangen
 Religieuze bevrijding van de mens
o = sterke overheid: enigste weg naar stabiliteit
o ≠ vrijheid: vrijheid pas in het hiernamaals → nu onderdanig zijn
 Thomas Munzer: inspo van Lutter → boerenopstand tegen hebzucht edelen → vr Luther ketterij



CALVIJN (1509-1564)
 Menselijke voorbestemming: wat je ook doet, God had al besloten of je in de hemel of hel zou komen
o Nieuwe visie: mensen zochten naar tekens van God over hun hiernamaals
 Leider protestantse hervorming
 Werd gevraagd Genève (handelsstad) te besturen
o Nieuwe visie: het probleem is niet het geld dat je krijgt maar wat je er mee doet
 De kwestie van winst: geld herinvesteren in economie → vroegkapitalistische economische orde
 Theocratie: consistorie + ministerie
o Ministerie: gedisciplineerde religieuzen die leer van Calvijn verspreiden in stad
o Consistorie: soort rechtbank die naleven van leer verzekert en straffen uitsprak
 Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet
o Kritiek dat mensen gelijk zijn voor de wet voor ze een systeem accepteren
 Kerk van Calvijn: verering van God + mensheid volmaken om God te aanbidden
 Plaats individu nu afhankelijk van arbeid, niet van geboorte

,  Reformatie → versterking territoriale staat + groei middenklasse

3.KOLONIALE ONTMOETINGEN: DISPUUT VAN VALLADOLID

1550-1555
 Dispuut: Hoe moet Spanje oorlog voeren op Amerikaanse continent en het katholicisme verspreiden?
→ discussie over moraal
→ Is eigenlijk de vraag naar de menselijkheid van de inheemse volkeren
 Eerste moreel en theologisch debat, verankerd in de economische uitbuiting van de kolonies
o Moreel: welke behandeling verdiende inheemse volkeren
o Theologisch: christelijke waarden overbrengen


Juan Ginés de Sepulveda

 Brutale onderwerping en kerstening toegestaan
 Inheemse volkeren zijn ‘afgodendienaren’, van nature uit slaaf, deden aan mensenoffers,
kannibalisme en sodomie
o Er moesten oorlogen worden gevoerd om deze ‘misdaden tegen de natuur’ uit te roeien
 “Natuurlijke slavernij” (Aristoteles): sommige mensen geboren om slaaf te worden


Bartolomé de las Casas

 Tegen gebruik geweld om christendom te brengen
 Ontkende “natuurlijke slavernij” niet maar inheemse volkeren waren niet de barbaren van Aristoteles
o geen gedwongen kerstening door oorlog
 Oorlog tegen ketters en ongelovigen was gerechtvaardigd maar niet tegen de inheemse volkeren
omdat zij geen ketters waren die gestraft moesten worden
o Geen ketters want nog nooit eerder kans gehad voor bekering
o Pas na kans en afkering christendom vervolgen
 Humane behandeling inheemse volkeren

De ‘ontmoeting’ met de Ander: ontmoeting Europa met inheemse bevolking
 Mogelijks bekeerd worden: zo menselijkheid bepaald
 Zonder inspraak inheemse bevolking beslissingen gemaakt over einde bezetting

Conquistadores: Spaanse veroveraars
 Goud: goud verzamelen voor economische belangen
 Evangelie: christendom verspreiden voor religieuze belangen

= Encomienda-systeem
 Slavernij wettelijk verboden
 Arbeid in ruil voor katholicisme en Spaanse taal
+ als dankbaarheid: vlees, metalen, maïs, tarwe, …
 Lokale bevolking kreeg politiek van dwangarbeid
en strenge straffen
o Christendom = geen vrijheid
 Rijk gebied: metalen in grond +landbouw

,!! verhaal van kapitalisme niet los te zien van kolonisatie, imperialisme en slavernij !!
4.DE GLORIEUZE REVOLUTIE

conflict parlement vs koningshuis
 Ontstaan privébezit
 Begin productie voor winst ipv consumptie
 Kritiek gilden die tegen vrije markt gingen
 Koning Karel I: goddelijk recht
o Ontbond parlement
o Bracht parlement opnieuw samen door geldnood



1629-1660

 Koning – Puriteinen – Parlement
o Koning: Karel I
o Puriteinen: groep protestanten die kerk willen ruiveren van Rooms-katholieke invloed
o Parlement: verzameling afgevaardigden 3 klassen → the long parliament
 Grand Remonstrance: klachtenbrief Puriteinen (opsomming bezwaren)
o Willen meer inspraak voor hen en minder voor koning
o Koning wil een protestants land zonder Rooms-katholieke invloeden maar blijft
alleenheerser
 Oliver Cromwell: militaire leider leger parlement tijdens 1e en 2e burgeroorlog
o Puritein, tegen vrije belastingen stellen van koning, voor geloofsvrijheid
o New Models Army: geen beroepssoldaten maar soldaten die vechten voor de zaak
 meer radicalen aanwezig: ontstaan ‘the levellers’
 cruel necessity: gewelddadig optreden indien nodig



The Levellers

 keerden tegen koningshuis: anti-normandisme (koningshuis), tegen geïnstitutionaliseerde kerk
 Agreement of the people: krachtenbrief
o Inhoud: soevereiniteit ligt bij het volk via verkiezingen
 Uitbreiden kiesrecht en 2 jaar regeerperiode
 Council of State: uitvoerende macht
 Godsdienstvrijheid
 Gerechtelijke procedures in taal van burgers
 Maatschappelijke breuklijn rijk vs arm
 Wie is ‘het volk’?: de armen, boeren en ambachtslieden
o Arbeiders in fabrieken en werklozen niet! = geen stemrecht (ook geen vrouwen)
 Vraag: waarom werken als het resultaat ervan niet voor jou is?

Cromwell ondertekend doodvonnis Karel I en ontbond the Long Parliament→ Rompparlement → derde
burgeroorlog: supporters Karel II vs parlement → parlement won → Cromwell als Lord Protector → Engelse
Republiek → dood Cromwell → royalisten grijpen macht → opnieuw monarchie ingesteld

,Diggers
 Primitief communisme in plattelandsgemeenschappen
 Emancipatie van de vrouw
 Mary Astell (1666-1731): God heeft man en vrouw
geschapen met zelfde intelligentie
o Niet God maar de man maakt vrouw
minderwaardig
o Door vrouw afhankelijk te maken ging men in
tegen Gods wil



Wetenschappelijke ontwikkelingen en nieuwe inzichten:
 F. Bacon: kennis obv ervaring, experiment en waarneming
o Loskomen vooroordelen en foute opvattingen
 T. Hobbes: Dynamisch mensbeeld (mens is van nature slecht)
 R. Descartes: de rede als mogelijkheid tot kennis → cogito ergo sum → methodische twijfel
 B. Spinoza: God door rede bepaald



Thomas Hobbes (1588-1679)
 Autoritair staatsgezag
 Natuurstaat: menselijke natuur is slecht men streeft (egoïstisch) naar zelfrealisatie via macht
 Homo-homini-lupus samenleving: iedereen strijdvaardig + angst voor macht van een ander en de
dood
 Vrijheid opgeven aan Leviathan (= onbetwiste leider) voor zekerheid
 Onvoorwaardelijk sociaal contract: vrijheid om te doen wat je wilt weg → zekerheid dat anderen
het niet bij jou doen
 Leviathan: leider zegt waar we in geloven zonder tegenspraak
o Één staatsgodsdienst: politiek bepaald nu religie → politiek enthousiast over Hobbes
o Einddoel: vermijden anarchie als gevolg van slechte menselijke natuur
 Taak staat: Commonwealth, armenzorg, law & order

Baruch de Spinoza (1632-1677)
 Enkel liefde voor God kan egoïsme overwinnen (niet sociaal contract)
 Niet macht in handen van 1 iemand → democratie
 Rationalist
 Breuk met de middeleeuwse filosofie
o Bijbel geen wetenschappelijk werk maar verzameling historische gebeurtenissen
o Godsbeeld naar redelijk inzicht
 Ontwikkeling levensleer (ethica): menselijke egoïsme, autonomie en macht centraal




HOOFDSTUK 2: EUROPESE VERLICHTING EN HET TIJDPERK VAN REVOLUTIES

, 1 DE POLITIEKE OORSPRONG VAN DE BURGERLIJKE SAMENLEVING

John Locke (1632-1704)
Grondlegger burgerlijke vrijheden
 Ontkracht mythe dat koning rechtstreeks afstamt van Adam (geen goddelijk recht)
 All men are born free and equally alike: wist dat mensen niet gelijk geboren zijn in werkelijkheid
maar het was een ideaalbeeld van hoe het zou moeten zijn
o Geboren zijn: recht op leven → voedsel, onderdak en kleren
o Mens was eigenaar van arbeid → eigenaar gemaakte producten
o Nieuw: geld → arbeid verkopen → gemaakte producten van koper
 Opdeling arbeider – ondernemer: logisch gevolg van het natuurrecht
o Zou zorgen voor ongelijkheid tussen werkers en zij die hen betalen
o Ongelijkheid → conflicten → politiek voor oplossing
 Civil society: contractuele machtsoverdracht tussen volk en koning
o Beperkt en voorwaardelijk
o Geen volk: vrouwen, kinderen, werklozen, landlopers, zieken, gehandicapten…
 onderdanen, passief element gemeenschap
o freemen : burgers, beperkte groep mensen die zich moesten bezighouden met politiek

Rol van godsdienst
 religie samengevat worden in lijstje van dingen die je wel/ niet mag doen (hemel en hel)
o Bepaalde code hoe men moet functioneren in maatschappij
o Politiek systeem mag deze christelijke code gebruiken voor bestuur

Rol van politiek
 Scheiding der machten: wetgevende macht (superieur) + rechterlijke macht als aanhangsel +
uitvoerende macht (inferieur)
 Godlike Prince: een goede monarch
o Mag wet negeren in voordeel van volk
 Voorwaardelijk contract: wanneer de koning de voorwaarden van het contract schendt mag het volk
in opstand komen
o Bevolking beslist zelf wanneer koning te ver is gegaan
o Koning moet privaat bezit van bevolking beschermen en mag dit niet afnemen

Inspiratiebron
 Inspiratiebron Franse Revolutie en Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd
 Liberalen: bescherming privaat bezit
 Libertaire anarchisten: pleiten voor samenleving zonder hiërarchie
 Houding t.a.v. slavernij: slaven zijn burgers wanneer hun koning hun geen inspraak of stemrecht
geeft
o Hypocriet: niet tegen slavernij Afrikaanse mensen

2 VERLICHTING



verlichtingsfilosofie: radicale politieke ideologie die de hele mensheid moest bevrijden