Bestuur, beleid en organisatie
1.3 Overheid, Markt, Gemeenschap en Middenveld
1.3.1 Inleiding
Sociaal werk is een breed en dynamisch werkveld (hulpverlening, sociaal-cultureel werk,
dienstverlening, opvoedingsondersteuning, enz.).
Drie soorten organisaties:
1. Publieke voorzieningen (overheid)
2. Private non-profitvoorzieningen (vzw’s, middenveld)
3. Commerciële for-profitvoorzieningen (markt)
Het werkveld evolueert voortdurend onder invloed van:
o Beleidsveranderingen
o Schaalvergroting, professionalisering, hybridisering
De kernvraag: hoe verhouden overheid, markt, gemeenschap en middenveld zich tot elkaar?
→ Deze verhouding heet de welfare mix.
1.3.2 De Welfare Mix
De welfare mix beschrijft de samenwerking tussen overheid, markt en gemeenschap bij het realiseren
van zorg, welzijn en welvaart. (wordt gebruikt bij theorievorming sociaal beleid)
▪ Overheid
Waarden: gelijkheid, legitimiteit, bescherming, rechtszekerheid.
Taken:
o Regels, wetten, voorzieningen en uitkeringen.
o Zorgt voor publieke belangen en gelijke behandeling van
burgers.
o Publieke voorzieningen : zorg, welzijn en onderwijs
Garandeert vrijheid, gelijkheid en voorkomt willekeur.
▪ Markt
Ondernemingschap, (ruil)handel, onderlinge concurrentie, efficienty, groeidenken,
schaalvoordelen en commerciële belangen
Waarden: efficiëntie, concurrentie, innovatie, winst, groei.
Biedt oplossingen voor maatschappelijke behoeften via economische logica.
Werkt doelmatig, maar risico op uitsluiting en ongelijkheid.
▪ Gemeenschap (burgermaatschappij)
1
, Bestaat uit gezinnen, verenigingen, buurtgroepen, kerken, enz.
Waarden: solidariteit, loyaliteit, identiteit, zingeving.
Biedt informele zorg, onderlinge hulp, sociale cohesie.
Sociale interacties obv : gelijke interesses, belangen, waarden, loyaliteit
▪ Typen verzorgingsstaten/welfare regimes (Esping-Andersen)
1. Sociaal-democratisch model – nadruk op overheid (Scandinavië).
2. Liberaal model – nadruk op markt (VS, VK).
3. Conservatief model – nadruk op gemeenschap/familie (Duitsland, België).
Elke verzorgingsstaat heeft dus een andere mix van verantwoordelijkheden.
1.3.3 Het Maatschappelijk Middenveld
Bevindt zich tussen overheid, markt en gemeenschap.
Voorbeelden: vzw’s, mutualiteiten, scholen, zorginstellingen, woningcoporaties
Kenmerken:
o Geen winstoogmerk → maatschappelijk rendement (winsten ten dienste van
maatschappelijk doel)
o Semi-publiek: op afstand van overheid, maar vaak gesubsidieerd of gereguleerd.
Functies:
o Buffer tegen de dominantie van overheid, markt of gemeenschap.
o Hybride karakter: publiek ↔ privaat, profit ↔ non-profit, formeel ↔ informeel
spanningsveld = geen harde scheidingslijn
Posities binnen het middenveld:
o Tussen overheid en gemeenschap → zelfhulpgroepen, armoedeverenigingen.
o Tussen gemeenschap en markt → energiecoöperaties, stadslandbouw.
o Tussen staat en markt → zorginstellingen, mutualiteiten, onderwijs.
In Vlaanderen is het grootste deel van het sociaal werk middenveld (vzw’s).
Voorbeeld: ouderenzorg :
2
,1.3.4 Verschuivende verhoudingen
Er is een verschuiving in verantwoordelijkheden:
o Overheid duwt zorgtaken af naar gemeenschap (vermaatschappelijking) en markt
(vermarkting).
o Gemeenschappen eisen meer autonomie (participatiesamenleving).
o Markt richt zich meer op sociale dienstverlening (social profit, innovatie).
o Burgerinitiatieven ontwikkelen nieuwe vormen van solidariteit en economie.
Gevolg: het middenveld komt onder druk te staan, gevangen tussen overheid, markt en
gemeenschap.
1.4 Kennis van de Sociale Kaart
Wat is de sociale kaart?
Officiële databank (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin) met info over voorzieningen
(“wie of wat” + “waar”).
Handig om diensten te vinden, maar de echte sociale kaart is de praktijkkennis van sociaal
werkers: weten wie wat doet en hoe samen te werken.
Belang
3
, Een sociaal werker heeft:
1. Theoretische kennis (structuur, beleid, organisatie).
2. Praktijkkennis (lokale netwerken, contacten).
1.4.1 Vensters op het sociaal domein
Om orde te scheppen in het complexe veld, kijk je door verschillende vensters:
Door wie (betrokken overheden, juridisch statuut, formeel/informeel)
Met wie (individueel of collectief aanbod)
Waar (geografische schaal)
Voor wie (leeftijdsgroepen, doelgroepen)
Waarvoor (levensdomeinen)
Hoe (toegankelijkheid)
Term hulpaanbod = voor verschillende soorten hulp- en dienstverlening, ongeact de aard, de inhoud en
de aanbieder ervan
1.4.2 Door wie? Betrokken overheden
Vlaamse overheid: bepaalt regels, subsidiëring, inspectie. Belangrijke agentschappen (bijstand
aan personen) :
o Agentschap Opgroeien (Kind & Gezin + Jongerenwelzijn)
o VAPH (personen met handicap)
o Agentschap Zorg en Gezondheid
o Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Jeugdwerk en SCW : vallen onder Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Federale overheid: sociale zekerheid, arbeidswetgeving, uitkeringen, justitie. (welzijn van
mensen)
o let op! Sommige uitkeringen gebeuren door lokale overheid (vb. LL)
o Fedasil : organiseert opvang voor asielzoekers
Lokale overheden (gemeenten/OCMW’s): voeren verplicht taken uit, maar ook eigen sociaal
beleid (afhankelijk van noden en situatie).
o Wettelijke verplichte taken : in opdracht van Vlaamse en federale overheid
o Wettelijk geregelde taken : eigen voorzieningen uitbouwen in kader van regelgeving en
subsidiëring van Vlaamse of federale overheid.
(lokale besturen zijn vooral actief : kinderopvang en ouderenzorg)
o Optionele taken : bedelen van warme maaltijden, lokale poetsdienst, aanvullende
financiële steun voor mensen in armoede of opvang van daklozen
4
1.3 Overheid, Markt, Gemeenschap en Middenveld
1.3.1 Inleiding
Sociaal werk is een breed en dynamisch werkveld (hulpverlening, sociaal-cultureel werk,
dienstverlening, opvoedingsondersteuning, enz.).
Drie soorten organisaties:
1. Publieke voorzieningen (overheid)
2. Private non-profitvoorzieningen (vzw’s, middenveld)
3. Commerciële for-profitvoorzieningen (markt)
Het werkveld evolueert voortdurend onder invloed van:
o Beleidsveranderingen
o Schaalvergroting, professionalisering, hybridisering
De kernvraag: hoe verhouden overheid, markt, gemeenschap en middenveld zich tot elkaar?
→ Deze verhouding heet de welfare mix.
1.3.2 De Welfare Mix
De welfare mix beschrijft de samenwerking tussen overheid, markt en gemeenschap bij het realiseren
van zorg, welzijn en welvaart. (wordt gebruikt bij theorievorming sociaal beleid)
▪ Overheid
Waarden: gelijkheid, legitimiteit, bescherming, rechtszekerheid.
Taken:
o Regels, wetten, voorzieningen en uitkeringen.
o Zorgt voor publieke belangen en gelijke behandeling van
burgers.
o Publieke voorzieningen : zorg, welzijn en onderwijs
Garandeert vrijheid, gelijkheid en voorkomt willekeur.
▪ Markt
Ondernemingschap, (ruil)handel, onderlinge concurrentie, efficienty, groeidenken,
schaalvoordelen en commerciële belangen
Waarden: efficiëntie, concurrentie, innovatie, winst, groei.
Biedt oplossingen voor maatschappelijke behoeften via economische logica.
Werkt doelmatig, maar risico op uitsluiting en ongelijkheid.
▪ Gemeenschap (burgermaatschappij)
1
, Bestaat uit gezinnen, verenigingen, buurtgroepen, kerken, enz.
Waarden: solidariteit, loyaliteit, identiteit, zingeving.
Biedt informele zorg, onderlinge hulp, sociale cohesie.
Sociale interacties obv : gelijke interesses, belangen, waarden, loyaliteit
▪ Typen verzorgingsstaten/welfare regimes (Esping-Andersen)
1. Sociaal-democratisch model – nadruk op overheid (Scandinavië).
2. Liberaal model – nadruk op markt (VS, VK).
3. Conservatief model – nadruk op gemeenschap/familie (Duitsland, België).
Elke verzorgingsstaat heeft dus een andere mix van verantwoordelijkheden.
1.3.3 Het Maatschappelijk Middenveld
Bevindt zich tussen overheid, markt en gemeenschap.
Voorbeelden: vzw’s, mutualiteiten, scholen, zorginstellingen, woningcoporaties
Kenmerken:
o Geen winstoogmerk → maatschappelijk rendement (winsten ten dienste van
maatschappelijk doel)
o Semi-publiek: op afstand van overheid, maar vaak gesubsidieerd of gereguleerd.
Functies:
o Buffer tegen de dominantie van overheid, markt of gemeenschap.
o Hybride karakter: publiek ↔ privaat, profit ↔ non-profit, formeel ↔ informeel
spanningsveld = geen harde scheidingslijn
Posities binnen het middenveld:
o Tussen overheid en gemeenschap → zelfhulpgroepen, armoedeverenigingen.
o Tussen gemeenschap en markt → energiecoöperaties, stadslandbouw.
o Tussen staat en markt → zorginstellingen, mutualiteiten, onderwijs.
In Vlaanderen is het grootste deel van het sociaal werk middenveld (vzw’s).
Voorbeeld: ouderenzorg :
2
,1.3.4 Verschuivende verhoudingen
Er is een verschuiving in verantwoordelijkheden:
o Overheid duwt zorgtaken af naar gemeenschap (vermaatschappelijking) en markt
(vermarkting).
o Gemeenschappen eisen meer autonomie (participatiesamenleving).
o Markt richt zich meer op sociale dienstverlening (social profit, innovatie).
o Burgerinitiatieven ontwikkelen nieuwe vormen van solidariteit en economie.
Gevolg: het middenveld komt onder druk te staan, gevangen tussen overheid, markt en
gemeenschap.
1.4 Kennis van de Sociale Kaart
Wat is de sociale kaart?
Officiële databank (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin) met info over voorzieningen
(“wie of wat” + “waar”).
Handig om diensten te vinden, maar de echte sociale kaart is de praktijkkennis van sociaal
werkers: weten wie wat doet en hoe samen te werken.
Belang
3
, Een sociaal werker heeft:
1. Theoretische kennis (structuur, beleid, organisatie).
2. Praktijkkennis (lokale netwerken, contacten).
1.4.1 Vensters op het sociaal domein
Om orde te scheppen in het complexe veld, kijk je door verschillende vensters:
Door wie (betrokken overheden, juridisch statuut, formeel/informeel)
Met wie (individueel of collectief aanbod)
Waar (geografische schaal)
Voor wie (leeftijdsgroepen, doelgroepen)
Waarvoor (levensdomeinen)
Hoe (toegankelijkheid)
Term hulpaanbod = voor verschillende soorten hulp- en dienstverlening, ongeact de aard, de inhoud en
de aanbieder ervan
1.4.2 Door wie? Betrokken overheden
Vlaamse overheid: bepaalt regels, subsidiëring, inspectie. Belangrijke agentschappen (bijstand
aan personen) :
o Agentschap Opgroeien (Kind & Gezin + Jongerenwelzijn)
o VAPH (personen met handicap)
o Agentschap Zorg en Gezondheid
o Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Jeugdwerk en SCW : vallen onder Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Federale overheid: sociale zekerheid, arbeidswetgeving, uitkeringen, justitie. (welzijn van
mensen)
o let op! Sommige uitkeringen gebeuren door lokale overheid (vb. LL)
o Fedasil : organiseert opvang voor asielzoekers
Lokale overheden (gemeenten/OCMW’s): voeren verplicht taken uit, maar ook eigen sociaal
beleid (afhankelijk van noden en situatie).
o Wettelijke verplichte taken : in opdracht van Vlaamse en federale overheid
o Wettelijk geregelde taken : eigen voorzieningen uitbouwen in kader van regelgeving en
subsidiëring van Vlaamse of federale overheid.
(lokale besturen zijn vooral actief : kinderopvang en ouderenzorg)
o Optionele taken : bedelen van warme maaltijden, lokale poetsdienst, aanvullende
financiële steun voor mensen in armoede of opvang van daklozen
4
