GRONDWETTELIJK RECHT
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT.
II. HISTORISCHE INLEIDING.
III. DE BRONNEN VAN HET GRONDWETTELIJK RECHT.
IV. HET BEGRIP ‘STAAT’.
V. DE GELEDINGEN VAN DE BELGISCHE FEDERALE STAAT.
VI. DE VOORNAAMSTE KENMERKEN VAN DE BELGISCHE STAAT.
VII. DE FEDERALE MACHTEN.
VIII. DE GEMEENSCHAPPEN EN DE GEWESTEN.
IX. HET GRONDWETTELIJK HOF.
X. FINANCIEEL FEDERALISME.
XI. DE RECHTEN EN VRIJHEDEN.
XII. DE GEWAPENDE MACHT.
XIII. DE RECHTSBESCHERMING VAN DE BURGER TEGEN DE OVERHEID.
+ casusonderwijs
Het vak is 9studiepunten, goed bijhouden door het jaar. Met wetteksten goed kunnen werken, er komen casussen op het
examen (casusvoorbeelden worden behandeld in de les). De leerstof bestaat uit een syllabus + de notities uit de
hoorcolleges. Geen handboek voor dit vak! Zie afgeprinte PPT ‘praktische toelichting’. Het examen is schriftelijk.
1
,Gwr les 1 en HS1 (Zie p. 8 syllabus)
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT.
Het Gw. recht omvat 2 pijlers:
Institutionele pijler: kenmerken vd Belgische staat => o.a. parlementaire democratie,
federale staat
Relationele pijler: de rechten en de vrijheden vh individu en de rechtsbescherming vd
burger tegen de staat. Deze pijler omvat ook de juridische bescherming vd burger
tegenover de staat.
In werkelijkheid zijn die pijlers met elkaar verweven.
Het onderscheid dat wordt gemaakt tussen het institutionele en het relationele aspect van
het Grondwettelijk recht is enigszins artificieel en dient alleszins te worden gerelativeerd.
Immers zijn beide aspecten intrinsiek met elkaar verweven. Bij de studie van de institutionele
pijler komen dus ook relationele aspecten aan bod en omgekeerd geldt dit ook. Zo omvat
bijvoorbeeld ‘de studie van het Grondwettelijk Hof’ zowel institutionele als relationele
aspecten. Het komt erop neer dat de studie van de ene pijler meteen ook de studie van de
andere behelst.
Privaatrecht basisfilosofie heeft 3kenmerken:
(1) wilsautonomie (discriminatie verbod is wel van toepassing!),
(2) contractvrijheid
(3) gelijkheid
--->In het publiekrecht is dit andersom: burgers nemen een ondergeschikt positie aan tav de
overheid.
In het Publiekrecht heeft het Algemeen belang altijd voorrang op individueel/privaat belang.
De overheid beschikt over beschikkingsvrijheid, maar deze vrijheid wordt soms aan banden
gelegd tvv de burger. Indien dit niet het geval is, dan leven we niet in een rechtsstaat. Zowel
de overheid als de burger is gebonden/onderworpen aan het recht.
De overheid kan EENZIJDIG maatregelen nemen, die ons allemaal raken. Burgers moeten dus
geen toestemming geven: dit is eigen aan het Publiekrecht.
<-> PVR gaat net wel uit van tweezijdigheid, bijv. bij een contract moeten de beide partijen
akkoord gaan.
De overheid kan echter wel onder het Privaatrecht vallen, als het optreedt als privépersoon.
bijv. als de overheid een gebouw huurt.
2
,Overheidstaken kunnen worden overgedragen aan privépersonen:
bijv. Concessesie van openbare dienst
=typische administratief contract waarbij de overheid een particulier tijdelijk belast om een
openbare dienst te gaan exploiteren. Dit gebeurt op eigen risico en kosten van de particulier.
Bijv. aanleggen van een openbare tunnel. De bepalingen worden beheerst door het
publiekrecht. Het contract is een verhouding van de overheid en een privaat persoon. Het is
geen gewoon contract maar een administratief contract.
Publieke taken worden soms toevertrouwd aan privaatrechtelijke organisaties (zoals
instellingen van openbaar nut) en vzw’s (bijv. opvang van daklozen), de vzw’s krijgen
hiervoor subsidies van de overheid.
De overheid werd vaak vergeleken met de functie van nachtwaker. De overheid moest
namelijk er alles aandoen zodat de individuele vrijheid van de burger niet geschonden zou
worden (bijv. zorgen voor een goed wegennet).
De nachtwakerstaat is geëvolueerd naar een sociale verzorgingsstaat.
Die laatste beschikt over een zeer ruim takenpakket, de overheid is regels gaan uitvaardigen
op sociaal vlak (o.a. industrie: anti uitbuiting van arbeiders) om mensen te gaan beschermen.
De overheid heeft ook regels opgelegd aan banken. De overheid is ook actief gaan
deelnemen aan het economisch leven: de overheid is zelf diensten gaan beginnen aan te
bieden en zelf goederen te gaan produceren (denk bijv. aan openbaar vervoer, radio en TV).
Overheid voorziet in een aantal van onze basisbehoeftes (onderwijs & gezondheidszorg).
De overheid ondersteunt financieel private hoedanigheiden (bijv. subsidies voor
zonnepanelen of zelf investeringen in windenergie of subsidies geven voor
straathoekwerkers).
Wederkerigheid van het bestuursrecht:
De dag van vandaag verwacht men van de overheid dan men de burgers rechtstreeks
betrekt bij besluitvorming. De burgers kunnen bezwaren neerleggen waarmee de overheid
rekening mee moet houden. De overheid moet rekening houden met adviezen van instanties
(bijv. deskundigen van mileu).
Bovendien zijn de burgers ook mondiger geworden, waardoor de overheid gedwongen
wordt (in de besluitvorming) om rekening te houden met de wil van de burger. Hierdoor is
de verhouding tussen burger en overheid toch in belangrijke mate gewijzigd. Steeds vaker is
de overheid gedwongen om samen te werken met de burger.
Grondwettelijk recht:
(synoniemen: staatsrecht en constitutioneel recht)
Publierecht sensu stricto= publiekrecht in de stricte betekenis van het woord.
Het Gw. recht is de basis van het publiekrecht. Het gaat namelijk over de fundamentele
regels over de inrichting en werking van verschillende staatsmachten (UM, RM en de WM),
het gaat over de onderlinge relaties tss die 3 staatsmachten & het gaat ook over relaties tot
de burgers (de grondrechten en mensenrechten).
3
, In Het Gw. recht worden de 3 staatsmachten bestudeerd (hun inrichting, werking en
organisatie). De verschillende entiteiten die bestaan binnen een staat worden bestudeerd.
Als laatste bestaat het Gw. recht uit de fundamentele rechten en vrijheden.
Het Gw. recht wordt beheerst door een aantal basisbeginselen: denk bijv. aan scheiding van
kerk en staat, scheiding der machten, parlementaire representatieve democratie, exclusieve
bevoegdheden, federale loyauteit, rechtstaat.
De verhouding tussen het Gw. recht en de politieke wetenschap:
Er is duidelijk een verwantschap. Het Gw. recht is de rechtstak bij uitstek die het dichtste bij
de politiek staat, ze bestuderen namelijk beide het functioneren van de staat.
Traditioneel werd het Gw. recht op een posivistische, formalistische wijze bestudeerd.
Dit betekent dat men zich hoofdzakelijk toelegde op de rechtsregels (artikelen) van de
grondwet.
<-> Hiertegenover staat een meer causale benadering in de politieke wetenschap, men kijkt
hier meer naar de oorzaak van bepaalde dingen. Een politicoloog gaat kijken wat de
bestaande politieke verhoudingen zijn binnen een bepaald regime; wat zijn de werkelijke
verhoudingen tussen gezagsdragers en de burgers.
De politieke wetenschap heeft een vrij ruim studieobject (denk aan de studie van
partijsystemen, de studie van verkiezingsprocedures,..).
Pas vanaf de laatste decenia is het besef gegroeit dat de politieke wetenschap en het Gw.
recht duidelijk met elkaar verweven zijn.
Men is afgestapt van de louter positivistsche, formalistische benadering vh gw recht. Men is
ook vanuit het Gw. recht meer aandacht gaan besteden aan de bestaande politieke
maatschappelijke machtsverhoudingen.
Als je de 6 staatshervormingen die we al in België hebben gehad, wilt snappen dat kan je dat
niet begrijpen zonder ook te kijken naar de politieke realiteit.
Omgekeerd ook: Voorwie politieke wetenschappen bestudeerd, is het noodzakelijk om een
zekere kennis te hebben v/h Gw. Recht (de institutionele regels).
De regels die er bestaan i.v.m. institutionele structuren, zijn het product van een bepaalde
politieke geschiedenis. Het is alsof de politiek voorafgaat aan het Gw. recht.
Het Gw. recht gaat op zijn beurt bepalen hoe ver er aan politiek kan gedaan worden.
Concrete voorbeelden hoe de verwantschap bestaat tussen het Gw. recht en de politieke
wetenschap:
(1) USSR: heeft een aantal mooie mensenrechtenverdragen afgesloten, echter is de
realiteit een heel ander verhaal. Er is dus soms een verschil tss wat er op papier staat
en wat er op het terrein in realiteit gebeurt. De verdragen over mensenrechten die
door het USSR zijn afgesloten zijn daar een pijnlijk voorbeeld van.
(2) De belgische Gw. gaat uit vh beginsel scheiding der machten & van juridische
voorrang vd WM. Je ziet dat er een wantrouwen is naar de UM.
Echter is er in de realitiet een verschuiving gekomen waardoor de UM (de regering)
de voorrang heeft verworven. Dit heeft zich dus afgespeeld in de realliteit (op het
terrein).
4
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT.
II. HISTORISCHE INLEIDING.
III. DE BRONNEN VAN HET GRONDWETTELIJK RECHT.
IV. HET BEGRIP ‘STAAT’.
V. DE GELEDINGEN VAN DE BELGISCHE FEDERALE STAAT.
VI. DE VOORNAAMSTE KENMERKEN VAN DE BELGISCHE STAAT.
VII. DE FEDERALE MACHTEN.
VIII. DE GEMEENSCHAPPEN EN DE GEWESTEN.
IX. HET GRONDWETTELIJK HOF.
X. FINANCIEEL FEDERALISME.
XI. DE RECHTEN EN VRIJHEDEN.
XII. DE GEWAPENDE MACHT.
XIII. DE RECHTSBESCHERMING VAN DE BURGER TEGEN DE OVERHEID.
+ casusonderwijs
Het vak is 9studiepunten, goed bijhouden door het jaar. Met wetteksten goed kunnen werken, er komen casussen op het
examen (casusvoorbeelden worden behandeld in de les). De leerstof bestaat uit een syllabus + de notities uit de
hoorcolleges. Geen handboek voor dit vak! Zie afgeprinte PPT ‘praktische toelichting’. Het examen is schriftelijk.
1
,Gwr les 1 en HS1 (Zie p. 8 syllabus)
I. ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN OMSCHRIJVING VAN HET
GRONDWETTELIJK RECHT.
Het Gw. recht omvat 2 pijlers:
Institutionele pijler: kenmerken vd Belgische staat => o.a. parlementaire democratie,
federale staat
Relationele pijler: de rechten en de vrijheden vh individu en de rechtsbescherming vd
burger tegen de staat. Deze pijler omvat ook de juridische bescherming vd burger
tegenover de staat.
In werkelijkheid zijn die pijlers met elkaar verweven.
Het onderscheid dat wordt gemaakt tussen het institutionele en het relationele aspect van
het Grondwettelijk recht is enigszins artificieel en dient alleszins te worden gerelativeerd.
Immers zijn beide aspecten intrinsiek met elkaar verweven. Bij de studie van de institutionele
pijler komen dus ook relationele aspecten aan bod en omgekeerd geldt dit ook. Zo omvat
bijvoorbeeld ‘de studie van het Grondwettelijk Hof’ zowel institutionele als relationele
aspecten. Het komt erop neer dat de studie van de ene pijler meteen ook de studie van de
andere behelst.
Privaatrecht basisfilosofie heeft 3kenmerken:
(1) wilsautonomie (discriminatie verbod is wel van toepassing!),
(2) contractvrijheid
(3) gelijkheid
--->In het publiekrecht is dit andersom: burgers nemen een ondergeschikt positie aan tav de
overheid.
In het Publiekrecht heeft het Algemeen belang altijd voorrang op individueel/privaat belang.
De overheid beschikt over beschikkingsvrijheid, maar deze vrijheid wordt soms aan banden
gelegd tvv de burger. Indien dit niet het geval is, dan leven we niet in een rechtsstaat. Zowel
de overheid als de burger is gebonden/onderworpen aan het recht.
De overheid kan EENZIJDIG maatregelen nemen, die ons allemaal raken. Burgers moeten dus
geen toestemming geven: dit is eigen aan het Publiekrecht.
<-> PVR gaat net wel uit van tweezijdigheid, bijv. bij een contract moeten de beide partijen
akkoord gaan.
De overheid kan echter wel onder het Privaatrecht vallen, als het optreedt als privépersoon.
bijv. als de overheid een gebouw huurt.
2
,Overheidstaken kunnen worden overgedragen aan privépersonen:
bijv. Concessesie van openbare dienst
=typische administratief contract waarbij de overheid een particulier tijdelijk belast om een
openbare dienst te gaan exploiteren. Dit gebeurt op eigen risico en kosten van de particulier.
Bijv. aanleggen van een openbare tunnel. De bepalingen worden beheerst door het
publiekrecht. Het contract is een verhouding van de overheid en een privaat persoon. Het is
geen gewoon contract maar een administratief contract.
Publieke taken worden soms toevertrouwd aan privaatrechtelijke organisaties (zoals
instellingen van openbaar nut) en vzw’s (bijv. opvang van daklozen), de vzw’s krijgen
hiervoor subsidies van de overheid.
De overheid werd vaak vergeleken met de functie van nachtwaker. De overheid moest
namelijk er alles aandoen zodat de individuele vrijheid van de burger niet geschonden zou
worden (bijv. zorgen voor een goed wegennet).
De nachtwakerstaat is geëvolueerd naar een sociale verzorgingsstaat.
Die laatste beschikt over een zeer ruim takenpakket, de overheid is regels gaan uitvaardigen
op sociaal vlak (o.a. industrie: anti uitbuiting van arbeiders) om mensen te gaan beschermen.
De overheid heeft ook regels opgelegd aan banken. De overheid is ook actief gaan
deelnemen aan het economisch leven: de overheid is zelf diensten gaan beginnen aan te
bieden en zelf goederen te gaan produceren (denk bijv. aan openbaar vervoer, radio en TV).
Overheid voorziet in een aantal van onze basisbehoeftes (onderwijs & gezondheidszorg).
De overheid ondersteunt financieel private hoedanigheiden (bijv. subsidies voor
zonnepanelen of zelf investeringen in windenergie of subsidies geven voor
straathoekwerkers).
Wederkerigheid van het bestuursrecht:
De dag van vandaag verwacht men van de overheid dan men de burgers rechtstreeks
betrekt bij besluitvorming. De burgers kunnen bezwaren neerleggen waarmee de overheid
rekening mee moet houden. De overheid moet rekening houden met adviezen van instanties
(bijv. deskundigen van mileu).
Bovendien zijn de burgers ook mondiger geworden, waardoor de overheid gedwongen
wordt (in de besluitvorming) om rekening te houden met de wil van de burger. Hierdoor is
de verhouding tussen burger en overheid toch in belangrijke mate gewijzigd. Steeds vaker is
de overheid gedwongen om samen te werken met de burger.
Grondwettelijk recht:
(synoniemen: staatsrecht en constitutioneel recht)
Publierecht sensu stricto= publiekrecht in de stricte betekenis van het woord.
Het Gw. recht is de basis van het publiekrecht. Het gaat namelijk over de fundamentele
regels over de inrichting en werking van verschillende staatsmachten (UM, RM en de WM),
het gaat over de onderlinge relaties tss die 3 staatsmachten & het gaat ook over relaties tot
de burgers (de grondrechten en mensenrechten).
3
, In Het Gw. recht worden de 3 staatsmachten bestudeerd (hun inrichting, werking en
organisatie). De verschillende entiteiten die bestaan binnen een staat worden bestudeerd.
Als laatste bestaat het Gw. recht uit de fundamentele rechten en vrijheden.
Het Gw. recht wordt beheerst door een aantal basisbeginselen: denk bijv. aan scheiding van
kerk en staat, scheiding der machten, parlementaire representatieve democratie, exclusieve
bevoegdheden, federale loyauteit, rechtstaat.
De verhouding tussen het Gw. recht en de politieke wetenschap:
Er is duidelijk een verwantschap. Het Gw. recht is de rechtstak bij uitstek die het dichtste bij
de politiek staat, ze bestuderen namelijk beide het functioneren van de staat.
Traditioneel werd het Gw. recht op een posivistische, formalistische wijze bestudeerd.
Dit betekent dat men zich hoofdzakelijk toelegde op de rechtsregels (artikelen) van de
grondwet.
<-> Hiertegenover staat een meer causale benadering in de politieke wetenschap, men kijkt
hier meer naar de oorzaak van bepaalde dingen. Een politicoloog gaat kijken wat de
bestaande politieke verhoudingen zijn binnen een bepaald regime; wat zijn de werkelijke
verhoudingen tussen gezagsdragers en de burgers.
De politieke wetenschap heeft een vrij ruim studieobject (denk aan de studie van
partijsystemen, de studie van verkiezingsprocedures,..).
Pas vanaf de laatste decenia is het besef gegroeit dat de politieke wetenschap en het Gw.
recht duidelijk met elkaar verweven zijn.
Men is afgestapt van de louter positivistsche, formalistische benadering vh gw recht. Men is
ook vanuit het Gw. recht meer aandacht gaan besteden aan de bestaande politieke
maatschappelijke machtsverhoudingen.
Als je de 6 staatshervormingen die we al in België hebben gehad, wilt snappen dat kan je dat
niet begrijpen zonder ook te kijken naar de politieke realiteit.
Omgekeerd ook: Voorwie politieke wetenschappen bestudeerd, is het noodzakelijk om een
zekere kennis te hebben v/h Gw. Recht (de institutionele regels).
De regels die er bestaan i.v.m. institutionele structuren, zijn het product van een bepaalde
politieke geschiedenis. Het is alsof de politiek voorafgaat aan het Gw. recht.
Het Gw. recht gaat op zijn beurt bepalen hoe ver er aan politiek kan gedaan worden.
Concrete voorbeelden hoe de verwantschap bestaat tussen het Gw. recht en de politieke
wetenschap:
(1) USSR: heeft een aantal mooie mensenrechtenverdragen afgesloten, echter is de
realiteit een heel ander verhaal. Er is dus soms een verschil tss wat er op papier staat
en wat er op het terrein in realiteit gebeurt. De verdragen over mensenrechten die
door het USSR zijn afgesloten zijn daar een pijnlijk voorbeeld van.
(2) De belgische Gw. gaat uit vh beginsel scheiding der machten & van juridische
voorrang vd WM. Je ziet dat er een wantrouwen is naar de UM.
Echter is er in de realitiet een verschuiving gekomen waardoor de UM (de regering)
de voorrang heeft verworven. Dit heeft zich dus afgespeeld in de realliteit (op het
terrein).
4
