, Samenvatting oncologie
H1 Epidemiologie, klinische presentatie en symptomatologie
Epidemiologie van kanker
Belangrijke termen
Incidentie
• Incidentie (incidence rate) = # nieuwe diagnoses per 100 000/j
• 18 miljoen (!) nieuwe gevallen per jaar
• Incidentie varieert afh van regio, land of continent
• Ook variatie afh van geslacht:
—> Top 3 vrouwen: borst (26%) - colorectaal (9.9%) en long (8.8%)
—> Top 3 mannen: long (15.4%) - prostaat (15.1%) en colorectaal (11.4%)
• Incidentie in Belgie: 75 000 mensen/j (1/3 mannen en 1/4 vrouwen —>
kanker meer bij mannen dan vrouwen)
• Kanker vooral bij ouderen: 65+ duidelijk hogere incidentie —> vooral mannen!
• Incidentie over de jaren redelijk stabiel bij mannen en vrouwen
Prevalentie
• Prevalentie = # pten met een bepaalde aandoening op een gegeven moment
Mortaliteit
• Mortaliteit (mortality rate) = # overlijdens per 100 000/j
• Internationaal sterven bijna 10 miljoen mensen aan kanker per jaar
—> Hoogste mortaliteit bij mannen met longkanker en vrouwen met borstkanker
• In Belgie is 25% van overlijdens door kanker (+/- 25 000)
—> Geen grote verschillen tussen de gewesten
• Variatie afh van geslacht:
—> Top 3 mannen: long - prostaat - colon
—> Top 3 vrouwen: borst - long - colon
• Hoogste kankermortaliteit vanaf 65j —> bij 85+ is hart- en vaatziekte > kanker (als ze al kanker hebben gehad voor 85 is kans op
kanker kleiner en kans op HVZ groter)
• Ook kankerziekten met hoge incidentie maar relatief lage mortaliteit (borst- en prostaatkanker) EN kankerziekten met lage indicentie en
hoge mortaliteit (pancreascarcinoom)
Trends in kankerepidemiologie
• Cijfers beinvloed door beschikbaarheid innovatieve testen/veranderd
screeningsbeleid
• Toename prostaatkankerincidentie door PSA testing en toename
borstkankerincidentie door mammografiescreening
—> Ideale test bestaat nog niet, alles kan vals negatieven/positieven hebben
—> Borstkankerscreening heeft weinig impact bij gevorderde stadia: enkel
verschil met vroege diagnose voor 40j (dus screening vanaf dan)
—> Dalende kankermortaliteit door efficiënte screening, gewijzigde levensstijl
(vooral maagkanker en longkankermortaliteit)
, • Longkanker neemt toe bij vrouwen (bij mannen af): vrouwen later beginnen roken en dus later gestopt
• Koelkasthypothese bij maagkanker: dalende incidentie door veranderde bewaargewoonten voor voeding
Kanker en leeftijd
Kinderen
• Zeldzaam bij kinderen ≤ 14j (O.6% van alle tumoren): leukemie, hersen- en niertumoren
—> 300-400 nieuwe diagnoses per jaar (sterk gecentraliseerde behandeling)
• Adolescenten/young adults: hematologische maligniteiten, hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskanker
—> Mannen: teelbalkanker, Hodgkin, hersentumoren
—> Vrouwen: borstkanker, melanoom, cervixcarcinoom, schildkliertumoren, Hodgkin
Ouderen
• 60% vrouwen en 75% mannen zijn 60+ bij diagnose: kankerincidentie neemt exponentieel toe met leeftijd
—> Maar 2% van alle kankers < 35j
—> Piek invasieve tumoren rond 80j
• Mortaliteit ook leeftijdsgebonden: meeste rond 80-85j
• Vergrijzing populatie —> toename kankerdiagnoses
Kans op genezing
• Genezing is multifactorieel
• Groot deel kan behandeld w en genezen —> 2/3 in NL!
—> Nog steeds ook ziekten met slechte cijfers: pancreas- en slokdarmkanker
—> Genezing neemt toe: bij frequente kankers een positieve trend (melanoom,
prostaat-, borst- en darmkanker)
• Grotere kans op genezing bij gezonde levensstijl en goede respons op
behandeling, lagere kans bij resistente tumoren, kankerrecidieven en
comorbiditeiten
Klinische presentatie en symptomatologie
Dynamiek
• Preklinische fase: asymptomatisch, meestal jaren lang
—> Nog geen tools om kanker preklinisch op te sporen
• Klinische fase: met symptomen en radiologische afwijkingen, vaak kort (vaak al te laat)
—> Soms volledig asymptomatisch
• Typische symptomen door: massa-effect, lokale invasie en metastasen
Klinische presentatie
• Niet elke kwaadaardige aandoening is een ‘gezwel’
—> Carcinomen en sarcomen meestal vaste/soliede tumoren
—> Leukemie, sommige lymfomen zijn ‘vloeibare’ tumoren: detecteerbaar in bloed of beenmerg (leukemie
zelden solide = chloroma, sommige lymfomen eerst kliergezwel en dan leukemisch uitzaaien)
Symptomatologie en klassieke mechanismen van kanker
• Alle symptomen van kanker kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen —> bijna geen
pathognomonische symptomen uitsluitend bij kanker
• Vaak aspecifiek, niet herkend, intermittent/continu, recent/lang aanwezig
• Kanker is deel van DD/ tot tegendeel bewezen is!
, • Veel voorkomende, niet specifieke symptomen bij kankerpten: slikklachten, verdikking/knobbeltje, huidplekje, stoelgang, andere urine,
vermoeidheid, heesheid/hoesten, andere/nieuwe moedervlekken, andere afscheiding, afvallen
• Symptomatologie hangt af van grootte en invasiviteit van tumor
—> Tumor kan zeer groot zijn en toch asymptomatisch
Afsluiting hol orgaan of compressie
• Luchtwegen, slokdarm, GI stelsel, galwegen, urineleider, VCS/VCI —> leidt tot symptomen en diagnose
Massa-vorming
• Massa-effect, zorgen voor compressie op omliggend gezond weefsel
—> Bij borst, hersenen, ruggenmerg, schildklier, galwegen, lever, testis, prostaat, eierstokken
Ulceraties +/- bloeding
• Ulceraties, soms met bloedingen en lokale wondcomplicaties
—> Bij 1° huidtumoren, maag/darm, blaas, prostaat, endometrium
Pijn
• Door lokale druk van tumor op gezond weefsel
• Vooral bij invasie van zenuwen/organen
—> Ook in gevorderde stadia niet alitjd pijn!
• Pijnbestrijding heeft hoogste prioriteit bij kankerbehandeling in elk stadium
Onverklaarde klachten
• Onverklaarbaar gewichtsverlies (> 10% op 6m), abdominaal
ongemak, anorexie - cachexie, slechte adem, smaakstoornissen
—> Worden deels door ziekte zelf, behandeling of comorbiditeit uitgelokt
Effusie en ascites
• Pleurale/pericardiale effusie: doorlekken van vocht naar lichaamsholte of ander weefsel
• Ascites: vocht in peritoneale holte
—> Vooral bij GI, long en gynaecologische tumoren
Koorts van ongekende oorsprong
• Lichaamstemperatuur > 38.8°C
• Kanker een van de meest frequente oorzaken van koorts e causa ignota (ECI)
—> Bij lymfomen, leukemie, nier, lever …
B-symptomen
• Bij lymfomen (Hodgkin en sommige non-Hodgkin) spelen B symptomen belangrijke rol
—> Triade van koorst - nachtzweten - gewichtsverlies (> 10%)
—> Soms ook rillingen, jeuk en alcoholpijn
—> Aanwezigheid heeft prognostische waarde
Paraneoplastische syndromen
= verschijnsel of complex van verschijnselen, niet gelinkt aan maligniteit, veroorzaakt door humorale factoren
• Myasthenia gravis, syndroom van Raynaud, onverklaarde anemie, endocriene
afwijkingen, diverse neurologische symptomen, cutane afwijkingen
H1 Epidemiologie, klinische presentatie en symptomatologie
Epidemiologie van kanker
Belangrijke termen
Incidentie
• Incidentie (incidence rate) = # nieuwe diagnoses per 100 000/j
• 18 miljoen (!) nieuwe gevallen per jaar
• Incidentie varieert afh van regio, land of continent
• Ook variatie afh van geslacht:
—> Top 3 vrouwen: borst (26%) - colorectaal (9.9%) en long (8.8%)
—> Top 3 mannen: long (15.4%) - prostaat (15.1%) en colorectaal (11.4%)
• Incidentie in Belgie: 75 000 mensen/j (1/3 mannen en 1/4 vrouwen —>
kanker meer bij mannen dan vrouwen)
• Kanker vooral bij ouderen: 65+ duidelijk hogere incidentie —> vooral mannen!
• Incidentie over de jaren redelijk stabiel bij mannen en vrouwen
Prevalentie
• Prevalentie = # pten met een bepaalde aandoening op een gegeven moment
Mortaliteit
• Mortaliteit (mortality rate) = # overlijdens per 100 000/j
• Internationaal sterven bijna 10 miljoen mensen aan kanker per jaar
—> Hoogste mortaliteit bij mannen met longkanker en vrouwen met borstkanker
• In Belgie is 25% van overlijdens door kanker (+/- 25 000)
—> Geen grote verschillen tussen de gewesten
• Variatie afh van geslacht:
—> Top 3 mannen: long - prostaat - colon
—> Top 3 vrouwen: borst - long - colon
• Hoogste kankermortaliteit vanaf 65j —> bij 85+ is hart- en vaatziekte > kanker (als ze al kanker hebben gehad voor 85 is kans op
kanker kleiner en kans op HVZ groter)
• Ook kankerziekten met hoge incidentie maar relatief lage mortaliteit (borst- en prostaatkanker) EN kankerziekten met lage indicentie en
hoge mortaliteit (pancreascarcinoom)
Trends in kankerepidemiologie
• Cijfers beinvloed door beschikbaarheid innovatieve testen/veranderd
screeningsbeleid
• Toename prostaatkankerincidentie door PSA testing en toename
borstkankerincidentie door mammografiescreening
—> Ideale test bestaat nog niet, alles kan vals negatieven/positieven hebben
—> Borstkankerscreening heeft weinig impact bij gevorderde stadia: enkel
verschil met vroege diagnose voor 40j (dus screening vanaf dan)
—> Dalende kankermortaliteit door efficiënte screening, gewijzigde levensstijl
(vooral maagkanker en longkankermortaliteit)
, • Longkanker neemt toe bij vrouwen (bij mannen af): vrouwen later beginnen roken en dus later gestopt
• Koelkasthypothese bij maagkanker: dalende incidentie door veranderde bewaargewoonten voor voeding
Kanker en leeftijd
Kinderen
• Zeldzaam bij kinderen ≤ 14j (O.6% van alle tumoren): leukemie, hersen- en niertumoren
—> 300-400 nieuwe diagnoses per jaar (sterk gecentraliseerde behandeling)
• Adolescenten/young adults: hematologische maligniteiten, hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskanker
—> Mannen: teelbalkanker, Hodgkin, hersentumoren
—> Vrouwen: borstkanker, melanoom, cervixcarcinoom, schildkliertumoren, Hodgkin
Ouderen
• 60% vrouwen en 75% mannen zijn 60+ bij diagnose: kankerincidentie neemt exponentieel toe met leeftijd
—> Maar 2% van alle kankers < 35j
—> Piek invasieve tumoren rond 80j
• Mortaliteit ook leeftijdsgebonden: meeste rond 80-85j
• Vergrijzing populatie —> toename kankerdiagnoses
Kans op genezing
• Genezing is multifactorieel
• Groot deel kan behandeld w en genezen —> 2/3 in NL!
—> Nog steeds ook ziekten met slechte cijfers: pancreas- en slokdarmkanker
—> Genezing neemt toe: bij frequente kankers een positieve trend (melanoom,
prostaat-, borst- en darmkanker)
• Grotere kans op genezing bij gezonde levensstijl en goede respons op
behandeling, lagere kans bij resistente tumoren, kankerrecidieven en
comorbiditeiten
Klinische presentatie en symptomatologie
Dynamiek
• Preklinische fase: asymptomatisch, meestal jaren lang
—> Nog geen tools om kanker preklinisch op te sporen
• Klinische fase: met symptomen en radiologische afwijkingen, vaak kort (vaak al te laat)
—> Soms volledig asymptomatisch
• Typische symptomen door: massa-effect, lokale invasie en metastasen
Klinische presentatie
• Niet elke kwaadaardige aandoening is een ‘gezwel’
—> Carcinomen en sarcomen meestal vaste/soliede tumoren
—> Leukemie, sommige lymfomen zijn ‘vloeibare’ tumoren: detecteerbaar in bloed of beenmerg (leukemie
zelden solide = chloroma, sommige lymfomen eerst kliergezwel en dan leukemisch uitzaaien)
Symptomatologie en klassieke mechanismen van kanker
• Alle symptomen van kanker kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen —> bijna geen
pathognomonische symptomen uitsluitend bij kanker
• Vaak aspecifiek, niet herkend, intermittent/continu, recent/lang aanwezig
• Kanker is deel van DD/ tot tegendeel bewezen is!
, • Veel voorkomende, niet specifieke symptomen bij kankerpten: slikklachten, verdikking/knobbeltje, huidplekje, stoelgang, andere urine,
vermoeidheid, heesheid/hoesten, andere/nieuwe moedervlekken, andere afscheiding, afvallen
• Symptomatologie hangt af van grootte en invasiviteit van tumor
—> Tumor kan zeer groot zijn en toch asymptomatisch
Afsluiting hol orgaan of compressie
• Luchtwegen, slokdarm, GI stelsel, galwegen, urineleider, VCS/VCI —> leidt tot symptomen en diagnose
Massa-vorming
• Massa-effect, zorgen voor compressie op omliggend gezond weefsel
—> Bij borst, hersenen, ruggenmerg, schildklier, galwegen, lever, testis, prostaat, eierstokken
Ulceraties +/- bloeding
• Ulceraties, soms met bloedingen en lokale wondcomplicaties
—> Bij 1° huidtumoren, maag/darm, blaas, prostaat, endometrium
Pijn
• Door lokale druk van tumor op gezond weefsel
• Vooral bij invasie van zenuwen/organen
—> Ook in gevorderde stadia niet alitjd pijn!
• Pijnbestrijding heeft hoogste prioriteit bij kankerbehandeling in elk stadium
Onverklaarde klachten
• Onverklaarbaar gewichtsverlies (> 10% op 6m), abdominaal
ongemak, anorexie - cachexie, slechte adem, smaakstoornissen
—> Worden deels door ziekte zelf, behandeling of comorbiditeit uitgelokt
Effusie en ascites
• Pleurale/pericardiale effusie: doorlekken van vocht naar lichaamsholte of ander weefsel
• Ascites: vocht in peritoneale holte
—> Vooral bij GI, long en gynaecologische tumoren
Koorts van ongekende oorsprong
• Lichaamstemperatuur > 38.8°C
• Kanker een van de meest frequente oorzaken van koorts e causa ignota (ECI)
—> Bij lymfomen, leukemie, nier, lever …
B-symptomen
• Bij lymfomen (Hodgkin en sommige non-Hodgkin) spelen B symptomen belangrijke rol
—> Triade van koorst - nachtzweten - gewichtsverlies (> 10%)
—> Soms ook rillingen, jeuk en alcoholpijn
—> Aanwezigheid heeft prognostische waarde
Paraneoplastische syndromen
= verschijnsel of complex van verschijnselen, niet gelinkt aan maligniteit, veroorzaakt door humorale factoren
• Myasthenia gravis, syndroom van Raynaud, onverklaarde anemie, endocriene
afwijkingen, diverse neurologische symptomen, cutane afwijkingen
