Samenvatting Evidence-based kritisch handelen
Praktische informatie/inleiding:
Handboek aangeraden te lezen: het is leerstof! De eerste 300 blz worden (niet in alle
detail) behandeld in de les. Dit vak bestaat uit twee delen: het model van HGD
(handelingsgerichte diagnostiek) en evidence-based hulpverlenen.
Er zijn vanaf dit jaar géén presentaties: enkel een MC-examen met verhoogde cesuur
(100% examen). Exacte documenten die gekend moeten zijn, staan op canvas.
-> Inzake HGD:
- handboek (op canvas = een samenvatting als HULP, niet voldoende)
- presentaties en teksten op canvas
- les instrumenten BRUCC testotheek (zie module les instrumenten BRUCC
testhoteek)
- les A&O door prof Hofmans (zie module evidence-absed kritisch handelen in A&O)
- les casuïstiek A&O en klinische (zie module toepassing HGD)
-> Inzake EB-begeleiden:
- aangeduide hoofdstukken uit een aantal boeken
- presentaties en teksten/artikels op canvas
1. In diagnostiek: het model van HGD
We leren een manier van werken binnen de diagnostiek: in een aantal fases gebeuren een
aantal dingen op een bepaalde manier. Al deze fases doorlopen we. Met andere woorden:
het model van Handelingsgerichte diagnostiek (HGD) (van Pamijer en Beukering) wordt
aangebracht en bestudeerd. Het is een model ontwikkeld binnen de (jeugd)hulpverlening,
maar toepasbaar in andere contexten en vergelijkbaar met modellen die gebruikt worden in
de A&O-psychologie. Het model wordt overal gebruikt, zoals bij o.a. de observatiestage. Dit
is een leeg model en moet worden ingevuld door content, o.a. problematieken. Deze
content komt vaak uit andere vakken. Het heeft geen inhoud, maar zegt hoe je dingen moet
doen.
* College over diagnostische instrumenten (binnen de psychologische en
orthopedagogische diagnostiek)
* Uitgewerkte voorbeelden waarvan één door de collega’s van A&O
Bij diagnostiek gaan we niet zomaar vaststellen! Het doel ervan is adviezen te geven welke
altijd landen in een behandelplan. We hebben m.a.w. een diagnose nodig om een advies te
geven waar iets mee kan gebeuren. Vandaar dat we deze lessenreeksen verbinden aan een
behandelplan (wat zijn de verschillende middelen om een bepaald doel te bereiken? Wat
zijn hier de voor- en nadelen van?..) Dit omvat de eerste lessen van dit vak.
Leerinhouden: - Model van handelignsgerichte diagnostiek van Pamijer en Beukering
- Kwaliteitscriteria van diagnostische instrumenten
1
, - Overzicht van courant gebruikte diagnostische instrumenten
- Delen van een handelingsplan
- Formuleren van doelstellingen
2. In behandeling: evidence-based hulpverlenen
Het tweede deel van dit vak omvat evidence-based hulpverlenen. Er bestaan heel wat
behandelmethoden. Echter, slechts een beperkt aantal is (aantoonbaar) effectief! Dit vak
gaat over het algemeen rond de volgende vraag: Welke handelingswijzen zijn er voor
specifieke problematieken? Het doel is dus om kennis van effectieve (geprotocolleerde)
behandelingswijzen uit de klinische psychologie en de orthopedagogiek te vergroten. We
gaan in op ‘wat is evidentie? Zijn er verschillende vormen van evidentie? ...’
Leerinhouden: - niveaus van evidentie
- chambless-criteria, est’s
- het onderscheid tussen algemeen werkzame factoren en specifiek
werkzame factoren
- de effectladders van Yperen en Veerman
- monitoring instrumenten, routinematige outcome meting (ROM),
Reliable change index (RCI), verschil/combineren van status en
verandering,...
Opnieuw komt ook de A&O-psychologie aan bod met een specifieke les over evidence-based
werken in de A&O-psychologie (dit is een gastcollege). Beperkingen en grenzen van
geprotocolleerd werken komt eveneens aan bod. Er zijn echter wel heel veel voordelen van
geprotocolleerd werken.
1. Handelingsgerichte diagnostiek:
1.1. Enkele definities
(1) Diagnostiek is een zoeken naar zin of betekenis en/of naar wegen om tot (meer
gedeelde) zin en betekenis te geraken; een zoeken naar de aard van iemands verhouding tot
zijn handelen, gericht op herstel of bewerkstelligen van autonomie; en het zoeken naar
wegen van openingen ter realisering van iemands eigen geschiedenis (Baartman, 1986)
=> Diagnostiek = samen zoeken naar de betekenis van iemands situatie en kijken hoe
diegene weer meer grip en zelfstandigheid kan krijgen.
(2) Diagnostiek is een zoek- en beslissingsproces waarbij de diagnosticus problemen
onderkent en analyseert in dialoog met de cliënt en zijn omgeving. De diagnosticus zoekt
naar mogelijke verklaringen voor de problemen met als doel het geven van een advies dat
gericht is op het oplossen van die problemen. Het begin is de hulpvraag van de cliënt of de
problemen door de cliënt of diens omgeving gesignaleerd (De Bruyn, 2003)
=> Diagnostiek = problemen in kaart brengen en samen met de cliënt oplossingen bedenken
en advies geven.
2
,1.2. Diagnostiek (D) en de diagnosticus (DSTICUS)
Doel = gericht informatie verzamelen met als doel het geven van een verantwoorde
besluitvorming.
Een diagnosticus combineert de rol van expert met die van samenwerkingspartner, wat verre
van eenvoudig is. Het integreren van wetenschappelijke kennis en praktijkervaringen met
persoonlijke opvattingen, voorkeuren, normen en waarden vergt de nodige competenties.
Een diagnosticus verricht meerdere rollen:
1) Hij is een expert in de gedragswetenschappen:
- praktijkwetenschapper!! = theoretische kennis toepassen in de praktijk/diagnostiek.
- een diagnosticus moet in staat zijn om wetenschappelijke onderbouwde vaktermen te
vertalen naar alledaagse taal die betekenis heeft voor een specifieke leerling, leraar of
ouders. En omgekeerd: hij moet hun dagelijkse taal kunnen koppelen aan zijn vakkennis.
2) Hij is een partner die in dialoog gaat met de cliënt (samenwerking):
- Als diagnosticus positioneer je jezelf niet als alwetende expert, maar ga je in dialoog met
je cliënt. Je luistert samen en betrekt altijd de context, want zonder de inbreng van cliënt
en omgeving loop je het risico dat het resultaat tegenvalt.
- De diagnosticus is een partner die samenwerkt met de cliënt, maar draagt tegelijk als
praktijkwetenschapper de verantwoordelijkheid voor het integratieve beeld en het
uiteindelijke advies. Dat vraagt een voortdurende morele verantwoordelijkheid: het
belang van de leerling staat steeds voorop. Samenwerking betekent daarom dat je niet
simpelweg “aan de andere kant van de tafel” zit, maar actief samen zoekt naar zinvolle
stappen.
3) Verdediger van belangen van het kind (indien nodig)
- Hij handelt altijd in het belang van het kind/de jongere en onderzoekt alleen wat
functioneel is of bijdraagt aan het verbeteren van de situatie rondom het kind.
1.3. De kwaliteit en wetenschappelijkheid van HGD kan bedreigd worden door:
1) Geen systematische procedures en consistente werkwijze
- Het volgen van een model is wel degelijk belangrijk. We weten dat we als mensen
kwetsbaar en beïnvloedbaar zijn. Als we geen systematische procedure hanteren, maken we
sneller fouten.
- Onderzoek toont aan: wanneer we meer op buikgevoel werken in plaats van systematisch,
voeren we zaken minder correct uit.
- Zonder een consistente werkwijze kan de outcome bij verschillende psychologen heel
verschillend zijn. Systematische procedures zijn bovendien handig om met collega’s te
communiceren.
2) Meer gegevens worden verzameld dan noodzakelijk en info wordt niet benut
- Diagnostiek is niet hetzelfde als het afnemen van standaard testbatterijen. Alles moet in
functie staan van de hulpvraag van de cliënt.
- Te vaak wordt er té veel informatie verzameld, zonder dat deze benut wordt. Belangrijk is
3
, om eerst te kijken: welke info is al beschikbaar en welke hebben we nog echt nodig?
- Sommige diensten gebruiken standaard testbatterijen, wat het risico geeft op een vals
gevoel van professionaliteit (“we hebben alles in kaart gebracht”), maar vaak niet
beantwoordt aan de échte vraag van het kind en de context.
- Gestandaardiseerde testbatterijen kunnen wél zinvol zijn, maar dan moet er altijd een
rationeel achter zitten.
3) Hypothesen blijven impliciet en niet correct getoetst
- Zonder duidelijke hypothesen is niet helder wat je precies onderzoekt. Hierdoor kan je
bevindingen vrijblijvend interpreteren.
- Geen hypothese opstellen leidt tot biases en beoordelingsfouten. Het is daarom belangrijk
om heel gericht te werken en hypotheses expliciet te formuleren en toetsen.
4) Beslissingscriteria worden niet geëxpliciteerd
- Voorbeeld: Vanaf welk moment spreken we van autisme? Het is noodzakelijk hier duidelijke
afbakeningen te maken en vooraf vast te leggen hoe en wat je gaat observeren.
- Dit geldt niet alleen voor diagnostische testen, maar ook bij andere vragen (bv. vanaf
wanneer storend gedrag in de klas een probleem wordt).
5) Diagnosten blijven vasthouden aan het eerste idee en stellen steeds dezelfde diagnoses
(zie oordeelsfouten)
- Door te blijven hangen bij de eerste indruk (primacy effect) kan men ander gedrag te veel
in functie daarvan interpreteren. Ook kan het werken in eenzelfde setting leiden tot
blindheid voor andere signalen (bv. ADHD vaker zien en andere oorzaken minder snel
opmerken). Een systematische manier van werken verkleint de kans op dit soort
beoordelingsfouten.
6) Adviezen zijn niet bruikbaar, niet herkend en versplinterd
- Soms worden adviezen niet opgevolgd omdat ouders of kinderen ze niet erkennen. Daarom
is het cruciaal adviezen duidelijk en bruikbaar te formuleren.
7) Geen antwoord op de hulpvraag van de cliënt
- Wanneer de hulpvraag van de cliënt (of diens omgeving) niet beantwoord wordt, heeft het
diagnostisch traject weinig waarde.
Als we werken volgens het handelingsgericht model (HGD), worden al deze risico’s
aanzienlijk verkleind.
1.4. Beslis- en oordeelsfouten Belief perseverance
Mensen maken fouten, dit is eigen aan mens-zijn. Als psycholoog is
het daarom belangrijk om minimaal fouten te maken! Er zijn allerlei
fouten die we kunnen maken (niet allemaal kennen, slide 18), hier
bespreken we er enkele.
* belief perseverance = richt zich op het vasthouden aan overtuigingen, zelfs wanneer deze
overtuigingen worden weerlegd door nieuw bewijs. M.a.w.: zien wat je wil zien.
* confirmation bias = richt zich op het zoeken en interpreteren van informatie die bestaande
overtuigingen bevestigt. M.a.w.: alleen objectieve feiten zien volgens je overtuiging.
4
Praktische informatie/inleiding:
Handboek aangeraden te lezen: het is leerstof! De eerste 300 blz worden (niet in alle
detail) behandeld in de les. Dit vak bestaat uit twee delen: het model van HGD
(handelingsgerichte diagnostiek) en evidence-based hulpverlenen.
Er zijn vanaf dit jaar géén presentaties: enkel een MC-examen met verhoogde cesuur
(100% examen). Exacte documenten die gekend moeten zijn, staan op canvas.
-> Inzake HGD:
- handboek (op canvas = een samenvatting als HULP, niet voldoende)
- presentaties en teksten op canvas
- les instrumenten BRUCC testotheek (zie module les instrumenten BRUCC
testhoteek)
- les A&O door prof Hofmans (zie module evidence-absed kritisch handelen in A&O)
- les casuïstiek A&O en klinische (zie module toepassing HGD)
-> Inzake EB-begeleiden:
- aangeduide hoofdstukken uit een aantal boeken
- presentaties en teksten/artikels op canvas
1. In diagnostiek: het model van HGD
We leren een manier van werken binnen de diagnostiek: in een aantal fases gebeuren een
aantal dingen op een bepaalde manier. Al deze fases doorlopen we. Met andere woorden:
het model van Handelingsgerichte diagnostiek (HGD) (van Pamijer en Beukering) wordt
aangebracht en bestudeerd. Het is een model ontwikkeld binnen de (jeugd)hulpverlening,
maar toepasbaar in andere contexten en vergelijkbaar met modellen die gebruikt worden in
de A&O-psychologie. Het model wordt overal gebruikt, zoals bij o.a. de observatiestage. Dit
is een leeg model en moet worden ingevuld door content, o.a. problematieken. Deze
content komt vaak uit andere vakken. Het heeft geen inhoud, maar zegt hoe je dingen moet
doen.
* College over diagnostische instrumenten (binnen de psychologische en
orthopedagogische diagnostiek)
* Uitgewerkte voorbeelden waarvan één door de collega’s van A&O
Bij diagnostiek gaan we niet zomaar vaststellen! Het doel ervan is adviezen te geven welke
altijd landen in een behandelplan. We hebben m.a.w. een diagnose nodig om een advies te
geven waar iets mee kan gebeuren. Vandaar dat we deze lessenreeksen verbinden aan een
behandelplan (wat zijn de verschillende middelen om een bepaald doel te bereiken? Wat
zijn hier de voor- en nadelen van?..) Dit omvat de eerste lessen van dit vak.
Leerinhouden: - Model van handelignsgerichte diagnostiek van Pamijer en Beukering
- Kwaliteitscriteria van diagnostische instrumenten
1
, - Overzicht van courant gebruikte diagnostische instrumenten
- Delen van een handelingsplan
- Formuleren van doelstellingen
2. In behandeling: evidence-based hulpverlenen
Het tweede deel van dit vak omvat evidence-based hulpverlenen. Er bestaan heel wat
behandelmethoden. Echter, slechts een beperkt aantal is (aantoonbaar) effectief! Dit vak
gaat over het algemeen rond de volgende vraag: Welke handelingswijzen zijn er voor
specifieke problematieken? Het doel is dus om kennis van effectieve (geprotocolleerde)
behandelingswijzen uit de klinische psychologie en de orthopedagogiek te vergroten. We
gaan in op ‘wat is evidentie? Zijn er verschillende vormen van evidentie? ...’
Leerinhouden: - niveaus van evidentie
- chambless-criteria, est’s
- het onderscheid tussen algemeen werkzame factoren en specifiek
werkzame factoren
- de effectladders van Yperen en Veerman
- monitoring instrumenten, routinematige outcome meting (ROM),
Reliable change index (RCI), verschil/combineren van status en
verandering,...
Opnieuw komt ook de A&O-psychologie aan bod met een specifieke les over evidence-based
werken in de A&O-psychologie (dit is een gastcollege). Beperkingen en grenzen van
geprotocolleerd werken komt eveneens aan bod. Er zijn echter wel heel veel voordelen van
geprotocolleerd werken.
1. Handelingsgerichte diagnostiek:
1.1. Enkele definities
(1) Diagnostiek is een zoeken naar zin of betekenis en/of naar wegen om tot (meer
gedeelde) zin en betekenis te geraken; een zoeken naar de aard van iemands verhouding tot
zijn handelen, gericht op herstel of bewerkstelligen van autonomie; en het zoeken naar
wegen van openingen ter realisering van iemands eigen geschiedenis (Baartman, 1986)
=> Diagnostiek = samen zoeken naar de betekenis van iemands situatie en kijken hoe
diegene weer meer grip en zelfstandigheid kan krijgen.
(2) Diagnostiek is een zoek- en beslissingsproces waarbij de diagnosticus problemen
onderkent en analyseert in dialoog met de cliënt en zijn omgeving. De diagnosticus zoekt
naar mogelijke verklaringen voor de problemen met als doel het geven van een advies dat
gericht is op het oplossen van die problemen. Het begin is de hulpvraag van de cliënt of de
problemen door de cliënt of diens omgeving gesignaleerd (De Bruyn, 2003)
=> Diagnostiek = problemen in kaart brengen en samen met de cliënt oplossingen bedenken
en advies geven.
2
,1.2. Diagnostiek (D) en de diagnosticus (DSTICUS)
Doel = gericht informatie verzamelen met als doel het geven van een verantwoorde
besluitvorming.
Een diagnosticus combineert de rol van expert met die van samenwerkingspartner, wat verre
van eenvoudig is. Het integreren van wetenschappelijke kennis en praktijkervaringen met
persoonlijke opvattingen, voorkeuren, normen en waarden vergt de nodige competenties.
Een diagnosticus verricht meerdere rollen:
1) Hij is een expert in de gedragswetenschappen:
- praktijkwetenschapper!! = theoretische kennis toepassen in de praktijk/diagnostiek.
- een diagnosticus moet in staat zijn om wetenschappelijke onderbouwde vaktermen te
vertalen naar alledaagse taal die betekenis heeft voor een specifieke leerling, leraar of
ouders. En omgekeerd: hij moet hun dagelijkse taal kunnen koppelen aan zijn vakkennis.
2) Hij is een partner die in dialoog gaat met de cliënt (samenwerking):
- Als diagnosticus positioneer je jezelf niet als alwetende expert, maar ga je in dialoog met
je cliënt. Je luistert samen en betrekt altijd de context, want zonder de inbreng van cliënt
en omgeving loop je het risico dat het resultaat tegenvalt.
- De diagnosticus is een partner die samenwerkt met de cliënt, maar draagt tegelijk als
praktijkwetenschapper de verantwoordelijkheid voor het integratieve beeld en het
uiteindelijke advies. Dat vraagt een voortdurende morele verantwoordelijkheid: het
belang van de leerling staat steeds voorop. Samenwerking betekent daarom dat je niet
simpelweg “aan de andere kant van de tafel” zit, maar actief samen zoekt naar zinvolle
stappen.
3) Verdediger van belangen van het kind (indien nodig)
- Hij handelt altijd in het belang van het kind/de jongere en onderzoekt alleen wat
functioneel is of bijdraagt aan het verbeteren van de situatie rondom het kind.
1.3. De kwaliteit en wetenschappelijkheid van HGD kan bedreigd worden door:
1) Geen systematische procedures en consistente werkwijze
- Het volgen van een model is wel degelijk belangrijk. We weten dat we als mensen
kwetsbaar en beïnvloedbaar zijn. Als we geen systematische procedure hanteren, maken we
sneller fouten.
- Onderzoek toont aan: wanneer we meer op buikgevoel werken in plaats van systematisch,
voeren we zaken minder correct uit.
- Zonder een consistente werkwijze kan de outcome bij verschillende psychologen heel
verschillend zijn. Systematische procedures zijn bovendien handig om met collega’s te
communiceren.
2) Meer gegevens worden verzameld dan noodzakelijk en info wordt niet benut
- Diagnostiek is niet hetzelfde als het afnemen van standaard testbatterijen. Alles moet in
functie staan van de hulpvraag van de cliënt.
- Te vaak wordt er té veel informatie verzameld, zonder dat deze benut wordt. Belangrijk is
3
, om eerst te kijken: welke info is al beschikbaar en welke hebben we nog echt nodig?
- Sommige diensten gebruiken standaard testbatterijen, wat het risico geeft op een vals
gevoel van professionaliteit (“we hebben alles in kaart gebracht”), maar vaak niet
beantwoordt aan de échte vraag van het kind en de context.
- Gestandaardiseerde testbatterijen kunnen wél zinvol zijn, maar dan moet er altijd een
rationeel achter zitten.
3) Hypothesen blijven impliciet en niet correct getoetst
- Zonder duidelijke hypothesen is niet helder wat je precies onderzoekt. Hierdoor kan je
bevindingen vrijblijvend interpreteren.
- Geen hypothese opstellen leidt tot biases en beoordelingsfouten. Het is daarom belangrijk
om heel gericht te werken en hypotheses expliciet te formuleren en toetsen.
4) Beslissingscriteria worden niet geëxpliciteerd
- Voorbeeld: Vanaf welk moment spreken we van autisme? Het is noodzakelijk hier duidelijke
afbakeningen te maken en vooraf vast te leggen hoe en wat je gaat observeren.
- Dit geldt niet alleen voor diagnostische testen, maar ook bij andere vragen (bv. vanaf
wanneer storend gedrag in de klas een probleem wordt).
5) Diagnosten blijven vasthouden aan het eerste idee en stellen steeds dezelfde diagnoses
(zie oordeelsfouten)
- Door te blijven hangen bij de eerste indruk (primacy effect) kan men ander gedrag te veel
in functie daarvan interpreteren. Ook kan het werken in eenzelfde setting leiden tot
blindheid voor andere signalen (bv. ADHD vaker zien en andere oorzaken minder snel
opmerken). Een systematische manier van werken verkleint de kans op dit soort
beoordelingsfouten.
6) Adviezen zijn niet bruikbaar, niet herkend en versplinterd
- Soms worden adviezen niet opgevolgd omdat ouders of kinderen ze niet erkennen. Daarom
is het cruciaal adviezen duidelijk en bruikbaar te formuleren.
7) Geen antwoord op de hulpvraag van de cliënt
- Wanneer de hulpvraag van de cliënt (of diens omgeving) niet beantwoord wordt, heeft het
diagnostisch traject weinig waarde.
Als we werken volgens het handelingsgericht model (HGD), worden al deze risico’s
aanzienlijk verkleind.
1.4. Beslis- en oordeelsfouten Belief perseverance
Mensen maken fouten, dit is eigen aan mens-zijn. Als psycholoog is
het daarom belangrijk om minimaal fouten te maken! Er zijn allerlei
fouten die we kunnen maken (niet allemaal kennen, slide 18), hier
bespreken we er enkele.
* belief perseverance = richt zich op het vasthouden aan overtuigingen, zelfs wanneer deze
overtuigingen worden weerlegd door nieuw bewijs. M.a.w.: zien wat je wil zien.
* confirmation bias = richt zich op het zoeken en interpreteren van informatie die bestaande
overtuigingen bevestigt. M.a.w.: alleen objectieve feiten zien volgens je overtuiging.
4
