Samenvatting functieleer
deel 1
1
,HOOFDSTUK 1: SITUERING PSYCHOLOGIE EN FUNCTIELEER
1.1. OORSPRONKELIJKE DEFINITIE
Psychologie ontstaan door samenvoeging Griekse begrippen psyche (= ziel, geest) en logos (=
woord, kunde) → zielkunde, wetenschap van de geest
Geest werd al lang in geschiedenis gescheiden van lichaam
• Plato: geest niet onderhevig aan zelfde wetten als lichaam
o Rol van vrije wil: invloed op de geest, niet op lichaam vb. keuze op van een brug te
springen is onderhevig aan de vrije wil, maar vanaf dat je springt ben je onderhevig aan
natuurwetten
• Descartes: res cogitans (denkend ding) vs. res extensa (uitgebreid ding; fysische grootte) ;
lichaam en geest duidelijk onderscheiden (dualisme)
HET DUALISME
Dualisme: lichaam en geest zijn duidelijk van elkaar gescheiden, geest en lichaam zijn twee
verschillende entiteiten
Maar: mind-body problem: er vindt toch interactie plaats tussen beide entiteiten? Hoe kan dat als
deze niet met elkaar samenleven?
• Descartes’ antwoord: interactie gebeurt thv klier (pijnappelklier, epifyse). Want centraal
gelegen in kleine hersenen
• In epifyse: zenuwprikkels (geest) (veroorzaakt door externe stimulatie) → bevelen →
door motorische zenuwen omgezet in zichtbare acties (lichaam)
Maar: achterhaald; epifyse verantwoordelijk voor productie melatonine
Voorbeeld uit Descartes werk
• Persoon met voet dicht bij het vuur. Zenuwbanen gaan de prikkels naar de
hersenen vervoeren en in de epifyse gebeurt er iets ‘magisch’. Elektrische
activiteit die door de zenuwbaan loopt, wordt dat een gevoel van pijn. Dat is
subjectief
• Dus: gevoel van pijn is subjectief en geestelijk
Voorbeeld lichaam-geestprobleem: pupil
• Verkleint als licht fel wordt, en vergroot als het
donker wordt => fysisch proces
• Grootte van pupilopening maat van interesse in
het waargenomen => psychisch proces
o Functie van inhoud van de beelden
o Functie van de persoon die ernaar kijkt
o Interessante interacties tussen beeld en
persoon (rechts)
2
,HET MONISME
Door bestaan interacties en ontevredenheid met versch. vormen van interactionisme (door
ontbreken details); ontstaan monisme
Monisme: lichaam en geest niet opvatten als verschillende entiteiten, maar als 2 delen van 1 entiteit
Verschillende versies (met elks twee varianten):
• Materialisme
o Ontologisch (aard van het zijn): alleen het fysische bestaat echt (materialisme)
o Epistemologische betekenis (wat kunnen we kennen): men kan enkel het
fysische wetenschappelijk bestuderen (reductionisme)
▪ Vb. Men vertrekt van mentale functies en begrijpen van gedrag, maar men
heeft de neiging om het te reduceren tot wat er in de hersenen gebeurt
• Idealisme
o Epistemologisch: we kennen werkelijkheid enkel door eigen zintuigen en denken
(vorm van idealisme die leidt tot solipsisme)
▪ Solipsisme: elke geest in eigen bubbel met eigen werkelijkheid, die is mee
beïnvloed door hoe we zijn (vb. ik kan me niet inbeelden hoe de smaak van een
aardbei voor iemand anders betekent)
o Ontologisch: alles in natuur heeft een ziel (panpsychisme)
Belangrijke voorstander monisme: Gustav Fechner (1801-1887)
• Verwerpt het Cartesiaans dualisme van lichaam en geest
• Aanhanger van panpsychisme
• Essentie: wil de functionele relatie tussen het fysische en psychische in kaart brengen (op een
kwantitatieve manier) en ontwikkelt daartoe de psychofysica
• Monistische visie: fysische en psychische zijn twee facetten van dezelfde entiteit, gebruikt
beeldspraak van een cirkel
o ‘Cirkel’: van binnen gekeken is cirkel hol, van buiten gekeken is die bol
=> blijft zelfde cirkel
o Idem met denken: van binnen bekeken (intern, vanuit de geest, subjectief)
psychisch, van buiten (objectief, hersenen) bekeken fysisch
• Elemente der Psychophysik (1860): nieuwe discipline ontstaat, de psychofysica
= exacte wetenschap van functionele relatie tussen lichaam en geest
• Fechner zelf: rare vogel, humoristische stukken en gedichten, chemische en fysische papers,
maar ook over leven na de dood, panpsychist
3
, 1.2. HEDENDAAGSE DEFINITIE VANUIT VISIE OP COMP LEXITEIT PSYCHOLOGIE
Hedendaagse opvatting lichaam-geestkwestie: mentale processen zijn gebonden aan fysische
systemen, maar niet te herleiden tot fysische systemen; mentale processen bestaan en moeten
dus ook bestudeerd worden (vb. mentaal functioneren niet te reduceren tot hersenwerking)
Psychologie = wetenschap van het gedrag en de factoren (fysisch of mentaal, zichtbaar of
verborgen) die dit beïnvloeden (zgn. gedragsdeterminanten)
- Zowel fysisch als mentaal
- Zowel zichtbaar als verborgen (‘black box’)
- Vaak meerdere factoren
- Vaak complexe wisselwerking (interacties, dynamisch; veranderen van moment tot moment)
Extra: quote van de week
‘Don’t become a mere recorder of facts but try to penetrate the mystery of their origin’- Pavlov
Als psycholoog moet je kijken naar de observeerbare dingen, maar alleen naar de objectieve
factoren kijken is niet genoeg. Je moet kijken naar alle factoren die een rol spelen
VOORBEELDEN UIT PSYCHOLOGIE: COMPLEXE WISSELWERKINGEN
RORSCHACH-INKTVLEKKENTEST
o Hermann Rorschach (1884-1922): Zwitserse psychiater (psychoanalyse), boek
Psychodiagnostik
o Persoonlijkheid testen adhv inktvlekken => pareidolia
o Centrale veronderstelling: elke betekenis in betenisloze prikkel moet van de persoon
zelf komen; persoon projecteert persoonlijkheid in antwoorden
o Prikkel komt binnen en doet belletje rinkelen; contact met geheugenspoor (iets wat
men weet/herkent)
o Belangrijke factoren in deze test: vorm, symmetrie, beweging, figuur-achtergrond, kleur,
schaduw
▪ Vorm:
• Inktvlekken moeten voldoende ambigue zijn om meerdere interpretaties
toe te laten, maar ze moeten ook voldoende duidelijk zijn om enige
interpretaties toe te laten (anders gewoon een inktvlek)
• Na snelle scan, meestal paar seconden nodig om interpretaties op gang
te brengen
• Gehelen, afzonderlijke componenten, kleine details
• Ons brein is voortdurend opzoek naar gekende patronen in toevallige
structuren met lage informatie-inhoud
▪ Symmetrie
• Symmetrie vernietigt de indruk van toeval
4
deel 1
1
,HOOFDSTUK 1: SITUERING PSYCHOLOGIE EN FUNCTIELEER
1.1. OORSPRONKELIJKE DEFINITIE
Psychologie ontstaan door samenvoeging Griekse begrippen psyche (= ziel, geest) en logos (=
woord, kunde) → zielkunde, wetenschap van de geest
Geest werd al lang in geschiedenis gescheiden van lichaam
• Plato: geest niet onderhevig aan zelfde wetten als lichaam
o Rol van vrije wil: invloed op de geest, niet op lichaam vb. keuze op van een brug te
springen is onderhevig aan de vrije wil, maar vanaf dat je springt ben je onderhevig aan
natuurwetten
• Descartes: res cogitans (denkend ding) vs. res extensa (uitgebreid ding; fysische grootte) ;
lichaam en geest duidelijk onderscheiden (dualisme)
HET DUALISME
Dualisme: lichaam en geest zijn duidelijk van elkaar gescheiden, geest en lichaam zijn twee
verschillende entiteiten
Maar: mind-body problem: er vindt toch interactie plaats tussen beide entiteiten? Hoe kan dat als
deze niet met elkaar samenleven?
• Descartes’ antwoord: interactie gebeurt thv klier (pijnappelklier, epifyse). Want centraal
gelegen in kleine hersenen
• In epifyse: zenuwprikkels (geest) (veroorzaakt door externe stimulatie) → bevelen →
door motorische zenuwen omgezet in zichtbare acties (lichaam)
Maar: achterhaald; epifyse verantwoordelijk voor productie melatonine
Voorbeeld uit Descartes werk
• Persoon met voet dicht bij het vuur. Zenuwbanen gaan de prikkels naar de
hersenen vervoeren en in de epifyse gebeurt er iets ‘magisch’. Elektrische
activiteit die door de zenuwbaan loopt, wordt dat een gevoel van pijn. Dat is
subjectief
• Dus: gevoel van pijn is subjectief en geestelijk
Voorbeeld lichaam-geestprobleem: pupil
• Verkleint als licht fel wordt, en vergroot als het
donker wordt => fysisch proces
• Grootte van pupilopening maat van interesse in
het waargenomen => psychisch proces
o Functie van inhoud van de beelden
o Functie van de persoon die ernaar kijkt
o Interessante interacties tussen beeld en
persoon (rechts)
2
,HET MONISME
Door bestaan interacties en ontevredenheid met versch. vormen van interactionisme (door
ontbreken details); ontstaan monisme
Monisme: lichaam en geest niet opvatten als verschillende entiteiten, maar als 2 delen van 1 entiteit
Verschillende versies (met elks twee varianten):
• Materialisme
o Ontologisch (aard van het zijn): alleen het fysische bestaat echt (materialisme)
o Epistemologische betekenis (wat kunnen we kennen): men kan enkel het
fysische wetenschappelijk bestuderen (reductionisme)
▪ Vb. Men vertrekt van mentale functies en begrijpen van gedrag, maar men
heeft de neiging om het te reduceren tot wat er in de hersenen gebeurt
• Idealisme
o Epistemologisch: we kennen werkelijkheid enkel door eigen zintuigen en denken
(vorm van idealisme die leidt tot solipsisme)
▪ Solipsisme: elke geest in eigen bubbel met eigen werkelijkheid, die is mee
beïnvloed door hoe we zijn (vb. ik kan me niet inbeelden hoe de smaak van een
aardbei voor iemand anders betekent)
o Ontologisch: alles in natuur heeft een ziel (panpsychisme)
Belangrijke voorstander monisme: Gustav Fechner (1801-1887)
• Verwerpt het Cartesiaans dualisme van lichaam en geest
• Aanhanger van panpsychisme
• Essentie: wil de functionele relatie tussen het fysische en psychische in kaart brengen (op een
kwantitatieve manier) en ontwikkelt daartoe de psychofysica
• Monistische visie: fysische en psychische zijn twee facetten van dezelfde entiteit, gebruikt
beeldspraak van een cirkel
o ‘Cirkel’: van binnen gekeken is cirkel hol, van buiten gekeken is die bol
=> blijft zelfde cirkel
o Idem met denken: van binnen bekeken (intern, vanuit de geest, subjectief)
psychisch, van buiten (objectief, hersenen) bekeken fysisch
• Elemente der Psychophysik (1860): nieuwe discipline ontstaat, de psychofysica
= exacte wetenschap van functionele relatie tussen lichaam en geest
• Fechner zelf: rare vogel, humoristische stukken en gedichten, chemische en fysische papers,
maar ook over leven na de dood, panpsychist
3
, 1.2. HEDENDAAGSE DEFINITIE VANUIT VISIE OP COMP LEXITEIT PSYCHOLOGIE
Hedendaagse opvatting lichaam-geestkwestie: mentale processen zijn gebonden aan fysische
systemen, maar niet te herleiden tot fysische systemen; mentale processen bestaan en moeten
dus ook bestudeerd worden (vb. mentaal functioneren niet te reduceren tot hersenwerking)
Psychologie = wetenschap van het gedrag en de factoren (fysisch of mentaal, zichtbaar of
verborgen) die dit beïnvloeden (zgn. gedragsdeterminanten)
- Zowel fysisch als mentaal
- Zowel zichtbaar als verborgen (‘black box’)
- Vaak meerdere factoren
- Vaak complexe wisselwerking (interacties, dynamisch; veranderen van moment tot moment)
Extra: quote van de week
‘Don’t become a mere recorder of facts but try to penetrate the mystery of their origin’- Pavlov
Als psycholoog moet je kijken naar de observeerbare dingen, maar alleen naar de objectieve
factoren kijken is niet genoeg. Je moet kijken naar alle factoren die een rol spelen
VOORBEELDEN UIT PSYCHOLOGIE: COMPLEXE WISSELWERKINGEN
RORSCHACH-INKTVLEKKENTEST
o Hermann Rorschach (1884-1922): Zwitserse psychiater (psychoanalyse), boek
Psychodiagnostik
o Persoonlijkheid testen adhv inktvlekken => pareidolia
o Centrale veronderstelling: elke betekenis in betenisloze prikkel moet van de persoon
zelf komen; persoon projecteert persoonlijkheid in antwoorden
o Prikkel komt binnen en doet belletje rinkelen; contact met geheugenspoor (iets wat
men weet/herkent)
o Belangrijke factoren in deze test: vorm, symmetrie, beweging, figuur-achtergrond, kleur,
schaduw
▪ Vorm:
• Inktvlekken moeten voldoende ambigue zijn om meerdere interpretaties
toe te laten, maar ze moeten ook voldoende duidelijk zijn om enige
interpretaties toe te laten (anders gewoon een inktvlek)
• Na snelle scan, meestal paar seconden nodig om interpretaties op gang
te brengen
• Gehelen, afzonderlijke componenten, kleine details
• Ons brein is voortdurend opzoek naar gekende patronen in toevallige
structuren met lage informatie-inhoud
▪ Symmetrie
• Symmetrie vernietigt de indruk van toeval
4
