SAMENVATTING H1
1. Wat is beleid? (kernidee)
Beleid komt van beleiden: aanvoeren, doen, gaan → doordacht handelen
én beslissen.
Beleid is neutraler en rationeler dan politiek, dat vaak als opportunistisch
wordt gezien en ideologisch gekleurd is.
Bestuur wordt nog neutraler geacht dan beleid.
Waarom is beleid belangrijk geworden?
Evolutie van nomocratie naar teleocratie:
o Nomocratie: liberale nachtwakersstaat, bestuur door wetten
(nomos), parlement centraal, beperkte overheid.
o Teleocratie: overheid moet doelen formuleren en realiseren → actief
beleid nodig. Sociale verzorgingsstaat, regeren door doelstellingen
(telos), meer macht aan parlement dus beleid is nodig.
Paradox van de moderne samenleving: 2 tegengestelde revoluties
o 1. Sociale atomisering: individuen voelen zich minder verbonden,
sterk individualisme
o 2. Toenemende afhankelijkheid: complexe samenleving vraagt meer
regels en beleid (gegeneraliseerde verafhankelijking).
→ Beleid vormt een brug tussen individuele vrijheid en collectieve sturing
en de overheid is de beleider.
2. Nood aan overheidsbeleid
De overheid voert beleid om deze 2 hoofddoelen:
Orde, richting en rechtvaardigheid te garanderen in de maatschappij.
Maatschappelijke verandering te sturen (meer dan nachtwakersstaat).
3. Alternatieve sturingsvormen: overheid is niet de enige actor.
Maatschappelijke zelfsturing
o Burgers en middenveld nemen zelf initiatief om problemen op te
lossen.
o 3 succesvoorwaarden (Stone): in praktijk worden voorwaarden
zelden vervuld
Deelname levert vooruitgang op (zekerheid, gelijkheid,
efficiëntie)
Free riders kunnen uitgesloten worden.
Handelingen blijven binnen wettelijke kaders (geen
schadelijke externe effecten).
Sturing in wisselwerking overheid–middenveld
o Doelen lopen vaak parallel.
o Complementaire middelen:
Overheid: wetgeving, geld
Middenveld: legitimiteit, netwerk
o Overheid maakt wetten en voorziet middelen, middenveld voert uit.
Marktsturing
VS
, o Problemen opgelost via vraag en aanbod, werkt alleen bij voldoende
vragers en aanbieders.
o Markt stuurt niet doelgericht, maar spontaan.
o Overheid bewaakt marktwerking, maar aanvullend beleid nodig
want zwakkere groepen worden uitgesloten.
4. Waarom toch overheidssturing? (welvaartstheorie met marktimperfecties)
De markt werkt niet altijd efficiënt → 5 redenen voor overheidsingrijpen:
Monopolies en kartels
o Te weinig concurrentie → hogere prijzen, lagere kwaliteit
o Overheid: anti-kartelwetgeving
o Probleem: dubbelhartigheid (vrije markt vs. tewerkstelling) en
overheid machteloos t.o.v. multinationals
Collectieve goederen
o Niet-uitsluitbaar → freeriderprobleem en tragedy of the commons
(overgebruik).
o Overheid financiert via belastingen
Externe effecten
o Kosten/baten afgewenteld op maatschappij → regulering
noodzakelijk.
Bemoeigoederen
o Merit goods: overheid wil meer (bv. cultuur) → subsidies.
o Demerit goods: overheid wil minder (bv. tabak) → belastingen.
o Overheidsinterventie is een politieke keuze.
Verdelingseffecten
o Markt creëert ongelijkheid → overheid compenseert via belastingen,
onderwijs, sociale zekerheid, …
o Problemen: verzet van midden en hogere klassen, complexe
regelgeving, Mattheüs-effect (steun gaat naar wie ze minder nodig
heeft).
5. Definitie van beleid
Beleid is meer dan een beslissing, ook niet-handelen is beleid. Beleid is een
complex en dynamisch proces waarbij:
Actoren: overheid, middenveld, bedrijven, burgers
Beleidsinhoud: doelen, middelen, timing
Context: beperkt de handelingsruimte: maatschappelijke, politieke en
economische omgeving
Beleidsproces: geen lineair, maar interactief proces, reeks samenhangende
beslissingen, voorziene en onvoorziene effecten, handelen en niet-
handelen
6. Geschiedenis van de beleidswetenschap
Beleidswetenschap ontstaat door toenemende complexiteit. Wilson &
Weber wilden politiek en beleid strikt scheiden (later als onrealistisch
gezien).
Wilson: professionele ambtenarij
o Politiek bepaalt wat
VS
, o Beleid bepaalt hoe
Weber: bureaucratie als ideaaltype (efficiëntie, regels), maar in praktijk
voortdurende wisselwerking met politiek/beleid is niet neutraal.
o Kennis van beleid: wetenschappelijk onderzoek, analyseren van
processen
o Kennis in beleid: praktische, toegepaste kennis, ondersteunen van
beleid
7. Wat is beleidswetenschap? (kenmerken)
Van Graaf: alle vormen van wetenschappelijke bezinning op kennis in en van
beleid en de processen rondom beleid in politiek en openbaar bestuur.
Beleidsanalyse: wetenschappelijke kennis toepassen op beleidsproblemen.
1. Prospectieve analyse (ex ante): alternatieven als basis voor beslissingen
vergelijken, maar kloof tussen theorie en uitvoering. Wat moeten we doen?
analyse VOOR beleid
2. Retrospectieve analyse (ex post): succes en falen onderzoeken en
advies geven. Wat was het beleid? Analyse NA uitvoering van beleid
Walt en Gilson: beleid ontstaat door sociale, politieke en economische interacties.
4 kenmerken van policy triangle
Context: omgeving waarin beleid ontstaat
Proces: hoe beleid wordt gemaakt
Inhoud: doelen, middelen en maatregelen
Actoren: betrokken spelers
Kenmerken beleidswetenschap:
Contextueel: aandacht voor maatschappij en instituties.
Probleemgericht: vertrekt vanuit maatschappelijke problemen.
Meervoudige perspectieven.
Multidisciplinair: gebruikt inzichten uit andere disciplines.
Eigen expertise: niet iedereen kan beleid analyseren zonder opleiding.
SAMENVATTING H2
Beleid bestaat uit de combinatie van probleemdefinitie, doeleinden, middelen,
timing en hun onderlinge relaties, waarbij vooral de aard van het probleem en
het moment van ingrijpen bepalend zijn voor beleidskeuzes.
1. Startpunt van beleid: maatschappelijke problemen
Beleid begint altijd met een maatschappelijk probleem: een situatie die als
ongewenst wordt ervaren en waarvoor overheidsingrijpen nodig lijkt.
Hoe een probleem wordt gedefinieerd, bepaalt welk beleid mogelijk is.
Typologie van problemen (Rittel & Webber)
Tamme (overzichtelijke) problemen bv. een kapotte brug
o Problemen die duidelijk af te bakenen zijn.
o Er is consensus over wat het probleem is.
o Oorzaak en oplossing zijn relatief eenvoudig vast te stellen.
o Oplossingen kunnen objectief worden beoordeeld (juist/fout).
VS
1. Wat is beleid? (kernidee)
Beleid komt van beleiden: aanvoeren, doen, gaan → doordacht handelen
én beslissen.
Beleid is neutraler en rationeler dan politiek, dat vaak als opportunistisch
wordt gezien en ideologisch gekleurd is.
Bestuur wordt nog neutraler geacht dan beleid.
Waarom is beleid belangrijk geworden?
Evolutie van nomocratie naar teleocratie:
o Nomocratie: liberale nachtwakersstaat, bestuur door wetten
(nomos), parlement centraal, beperkte overheid.
o Teleocratie: overheid moet doelen formuleren en realiseren → actief
beleid nodig. Sociale verzorgingsstaat, regeren door doelstellingen
(telos), meer macht aan parlement dus beleid is nodig.
Paradox van de moderne samenleving: 2 tegengestelde revoluties
o 1. Sociale atomisering: individuen voelen zich minder verbonden,
sterk individualisme
o 2. Toenemende afhankelijkheid: complexe samenleving vraagt meer
regels en beleid (gegeneraliseerde verafhankelijking).
→ Beleid vormt een brug tussen individuele vrijheid en collectieve sturing
en de overheid is de beleider.
2. Nood aan overheidsbeleid
De overheid voert beleid om deze 2 hoofddoelen:
Orde, richting en rechtvaardigheid te garanderen in de maatschappij.
Maatschappelijke verandering te sturen (meer dan nachtwakersstaat).
3. Alternatieve sturingsvormen: overheid is niet de enige actor.
Maatschappelijke zelfsturing
o Burgers en middenveld nemen zelf initiatief om problemen op te
lossen.
o 3 succesvoorwaarden (Stone): in praktijk worden voorwaarden
zelden vervuld
Deelname levert vooruitgang op (zekerheid, gelijkheid,
efficiëntie)
Free riders kunnen uitgesloten worden.
Handelingen blijven binnen wettelijke kaders (geen
schadelijke externe effecten).
Sturing in wisselwerking overheid–middenveld
o Doelen lopen vaak parallel.
o Complementaire middelen:
Overheid: wetgeving, geld
Middenveld: legitimiteit, netwerk
o Overheid maakt wetten en voorziet middelen, middenveld voert uit.
Marktsturing
VS
, o Problemen opgelost via vraag en aanbod, werkt alleen bij voldoende
vragers en aanbieders.
o Markt stuurt niet doelgericht, maar spontaan.
o Overheid bewaakt marktwerking, maar aanvullend beleid nodig
want zwakkere groepen worden uitgesloten.
4. Waarom toch overheidssturing? (welvaartstheorie met marktimperfecties)
De markt werkt niet altijd efficiënt → 5 redenen voor overheidsingrijpen:
Monopolies en kartels
o Te weinig concurrentie → hogere prijzen, lagere kwaliteit
o Overheid: anti-kartelwetgeving
o Probleem: dubbelhartigheid (vrije markt vs. tewerkstelling) en
overheid machteloos t.o.v. multinationals
Collectieve goederen
o Niet-uitsluitbaar → freeriderprobleem en tragedy of the commons
(overgebruik).
o Overheid financiert via belastingen
Externe effecten
o Kosten/baten afgewenteld op maatschappij → regulering
noodzakelijk.
Bemoeigoederen
o Merit goods: overheid wil meer (bv. cultuur) → subsidies.
o Demerit goods: overheid wil minder (bv. tabak) → belastingen.
o Overheidsinterventie is een politieke keuze.
Verdelingseffecten
o Markt creëert ongelijkheid → overheid compenseert via belastingen,
onderwijs, sociale zekerheid, …
o Problemen: verzet van midden en hogere klassen, complexe
regelgeving, Mattheüs-effect (steun gaat naar wie ze minder nodig
heeft).
5. Definitie van beleid
Beleid is meer dan een beslissing, ook niet-handelen is beleid. Beleid is een
complex en dynamisch proces waarbij:
Actoren: overheid, middenveld, bedrijven, burgers
Beleidsinhoud: doelen, middelen, timing
Context: beperkt de handelingsruimte: maatschappelijke, politieke en
economische omgeving
Beleidsproces: geen lineair, maar interactief proces, reeks samenhangende
beslissingen, voorziene en onvoorziene effecten, handelen en niet-
handelen
6. Geschiedenis van de beleidswetenschap
Beleidswetenschap ontstaat door toenemende complexiteit. Wilson &
Weber wilden politiek en beleid strikt scheiden (later als onrealistisch
gezien).
Wilson: professionele ambtenarij
o Politiek bepaalt wat
VS
, o Beleid bepaalt hoe
Weber: bureaucratie als ideaaltype (efficiëntie, regels), maar in praktijk
voortdurende wisselwerking met politiek/beleid is niet neutraal.
o Kennis van beleid: wetenschappelijk onderzoek, analyseren van
processen
o Kennis in beleid: praktische, toegepaste kennis, ondersteunen van
beleid
7. Wat is beleidswetenschap? (kenmerken)
Van Graaf: alle vormen van wetenschappelijke bezinning op kennis in en van
beleid en de processen rondom beleid in politiek en openbaar bestuur.
Beleidsanalyse: wetenschappelijke kennis toepassen op beleidsproblemen.
1. Prospectieve analyse (ex ante): alternatieven als basis voor beslissingen
vergelijken, maar kloof tussen theorie en uitvoering. Wat moeten we doen?
analyse VOOR beleid
2. Retrospectieve analyse (ex post): succes en falen onderzoeken en
advies geven. Wat was het beleid? Analyse NA uitvoering van beleid
Walt en Gilson: beleid ontstaat door sociale, politieke en economische interacties.
4 kenmerken van policy triangle
Context: omgeving waarin beleid ontstaat
Proces: hoe beleid wordt gemaakt
Inhoud: doelen, middelen en maatregelen
Actoren: betrokken spelers
Kenmerken beleidswetenschap:
Contextueel: aandacht voor maatschappij en instituties.
Probleemgericht: vertrekt vanuit maatschappelijke problemen.
Meervoudige perspectieven.
Multidisciplinair: gebruikt inzichten uit andere disciplines.
Eigen expertise: niet iedereen kan beleid analyseren zonder opleiding.
SAMENVATTING H2
Beleid bestaat uit de combinatie van probleemdefinitie, doeleinden, middelen,
timing en hun onderlinge relaties, waarbij vooral de aard van het probleem en
het moment van ingrijpen bepalend zijn voor beleidskeuzes.
1. Startpunt van beleid: maatschappelijke problemen
Beleid begint altijd met een maatschappelijk probleem: een situatie die als
ongewenst wordt ervaren en waarvoor overheidsingrijpen nodig lijkt.
Hoe een probleem wordt gedefinieerd, bepaalt welk beleid mogelijk is.
Typologie van problemen (Rittel & Webber)
Tamme (overzichtelijke) problemen bv. een kapotte brug
o Problemen die duidelijk af te bakenen zijn.
o Er is consensus over wat het probleem is.
o Oorzaak en oplossing zijn relatief eenvoudig vast te stellen.
o Oplossingen kunnen objectief worden beoordeeld (juist/fout).
VS
