SKC
Politicologie
Hoofdstuk 1: politiek en politicologie
1. Wat is politiek?
1.1 Een fundamentele vraag
Het bestuderen van politiek onderscheidt de politicologen van andere sociale wetenschappers. De
politicologie heeft evenwel geen monopolie op de studie van politiek., andere disciplines bestuderen
ook facetten van de politiek. Wat politicologen verder onderscheidt is dat zij alle nuttige inzichten uit
die andere disciplines integreren en toepassen op de politiek als ondersteuning. Dit maakt het een
integratiewetenschap. (Voor sommige politicologen als Bart Tromp Is het geen afzonderlijke
wetenschap.)
Er bestaat geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie1 van de politiek. Iedereen kan hun
eigen theorieën en modellen ontwikkelen, en beweren dat zij hiermee de waarheid ontdekt hebben
tot iemand anders tegenbewijs kan leveren.
De politicologie kent ook geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader2. Woorden zoals macht
en overheid worden zeer uiteenlopend omschreven. Die openheid en eclecticisme maken de
politicologie als discipline kwetsbaard dat ze geen unique selling proposition zou bevatten. Ongeacht
is er consensus dat politiek het ontwerp van de politicologie is.
Wat is het studieobject van de politiek? Die vraag is fundamenteel maar niet evident:
- Fundamenteel want ze raakt de essentie vd discipline, haar afbakening en inhoud
- Niet evident omdat politiek moeilijk te omschrijven is
De omschrijving van politiek is het ontwerp van politieke discussies. Vaak wordt politiek omschreven
als het overheidsoptreden. Het antwoord op de vraag of iets politiek is, is door de tijd heen sterk
veranderd. Vandaag zijn er allerlei problemen politiek, die dat vroeger niet waren. De politiek kent
een evolutie; in de loop vd 19de E moest de politiek zich maar met een beperkt aantal verzorgende
zaken inlaten. Dit heet een minimal state, die zorgde voor orde en tucht, bescherming van grenzen
en eigendomsrecht. Vandaag komt de nanny state in veel landen voor. Dit is de interventionistische
welvaartsstaat die de mens begeleidt van wieg tot graf.
Vandaag kunnen we dit onderscheid nog altijd maken bij de visie van verschillende partijen. Een partij
die iets ziet als een politiek probleem zal voor OH-optreden zijn etc., … Deze partij is dan voorstander
van de nanny state. Een partij die wil dat de overheid zich zo min mogelijk bemoeit, is voor de minimal
state.
De omschrijving vd politiek is het onderwerp van politicologische discussies. Dit komt omdat er geen
algemeen aanvaarde definitie van politiek bestaat en de politicologie niet scherp afgebakend is van
andere onderzoeksvelden.
1
,SKC
Volgens Marsh en Stoker zijn er twee globale benaderingen om (de reikwijdte) van de politiek te
definiëren. Je kan ten eerste het onderzoeksveld verfijnen door arena- of domeinbenadering, waarbij
gedrag als politiek wordt gezien afhankelijk van de locatie. Politiek wordt beperkt tot een afgebakende
sfeer van menselijke organisaties, instellingen en actoren tot een specifieke sector in de sv, tot een
bepaalde arena of set van regels. (Beslissingen van sportfederaties vallen bv buiten de politiek)
Ten tweede kan je de definitie van politiek achterhalen door te observeren in verschillende sociale
settings, waarbij politiek een proces of mechanisme is. Dit is een proces of aspectbenadering. Politiek
kan overal in de sv aanwezig zijn. Alle definities hebben namelijk met elkaar gemeen dat ze geen
betrekking hebben op specifieke sectoren of instellingen.
Politiek is een essentially contested concept. Verschillende stromingen hebben een verschillende
opvatting over het gebruik en interpretatie van het begrip maar iedereen erkent dat het eigen gebruik
of interpretatie door anderen tot op zekere hoogte (terecht) betwist kan worden. Alle centrale
begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist. Zoals vrijheid, democratie en macht. Dit maakt politiek
een wezenlijk betwist begrip, of een containerbegrip dat bestaat uit allerlei onderdelen waarvan geen
ondubbelzinnige definities bestaan.
1.2 essentiële onderdelen van de politiek
Onderscheid polity, politics en policy
– Polity: Een groep mensen die samenwonen en die instellingen hebben opgericht om samen
te leven, bestuursvorm, een staatsvorm, … bv.: regeringen, federalisme, …
– Politics: Machtsuitoefening, besluitvorming, vertegenwoordiging & belangenverdediging
– Policy: Beleid, bv.: buitenlands of arbeidsmarktbeleid
Politiek is de activiteit van bindende collectieve beslissingen te nemen binnen een samenleving op een
territorium.
Politiek =/= parapolitiek= Interne politieke systemen van groepen of organisaties zoals een gezin
1.3 enkele bijdragen uit de geschiedenis
1. Het bestuur van de samenleving
- Politiek Þ politica Þ politeia = alles wat betrekking heeft op de stadsstaat.
- In een klassieke Griekse stadsstaat mochten de mannen mee discussiëren. (Er waren hier
twee belangrijke elementen: bestuur van een samenleving op een bepaald territorium
2. Leven op een bepaald territorium
- Niet-territoriale verenigingen: bv. De kerk
- Territoriale gebonden samenleving: voor iedereen, de burgers
3. Nemen van collectief bindende beslissingen
David Easton en de systeemtheoretische benadering (zie later)
De politiek is een systeem van interacties waar bindende beslissingen rond bepaalde allocaties
genomen worden.
2
,SKC
Aristoteles
- De mens is een zoön politicon, een politiek wezen.
- De polis was geen institutie maar een politieke en morele gemeenschap en had betrekking op
iedereen. Volgens Aristoteles was dit het hoogste goed.
- Eudaimonia is het streven naar geluk of het goede leven en was enkel mogelijk binnen de
politieke gemeenschap. De politiek is dus niet beperkend maar laat mensen toe.
- Dit geldt echter enkel voor vrije mannen (niet voor vrouwen, slaven, …).
Machiavelli
In Il principe beschreef Machiavelli politiek als een techniek om macht te verwerven en behouden. In
deze periode ontstaan staten waar politiek naar gaat verwijzen. Staten komen van status regis of ‘de
toestand van de vorst’. Uit de leer ontstaat het machiavellisme wat verwijst naar een uitgesproken
gerichtheid op macht en de bereidheid om alles te doen om dat doel te bereiken.
Franse revolutie
- Tijdens de FR wordt een invulling van de -ismen gedaan (liberalisme, socialisme, …). Met
andere woorden ontstaan in deze periode de ideologieën. Er leven verschillende visies over
wat met de sv moet gebeuren die uitgewerkt worden tot een consistent geheel van op
waarden gebaseerde voorstellen tot actie.
- Ook groeit een nieuw dynamisch begrip van politiek; het verwijst naar de organisatie binnen
de staat. Dit is ook het moment waar de massa begon deel te nemen aan de politiek. Steeds
meer burgers moeten zich kunnen uitspreken over de organisatie van de samenleving.
1.4 Een poging tot synthese
Op grond van al het bovenstaande willen we een definitie van politiek opmaken. ‘Politiek is de
activiteit in een sv die betrekking heeft op het ordenen, op het beheren van die samenleving, op het
maken van dwingende collectieve keuzes die het samenleven van individuen en groepen regelen’.
Politiek gaat dus eigenlijk om macht. Het betracht de vreedzame oplossing van conflicten over die
dwingende collectieve keuzes en hun bijhorende instellingen en regels. Deze conflicten ontstaan door
een combinatie van uiteenlopende belangen en een schaarste van middelen om aan alle behoeften
te voldoen. Over die schaarse middelen ontstaat dan een belangenstrijd, maar ook een ideeënstrijd.
Die laatste heeft betrekking op de oplossing van de schaarste. Conflicten kunnen ook ontstaan door
een verschil in mening over wat goed en juist is.
Synthese van politiek pagina 23 boek*
1.5 politiek en conflicten
In een samenleving zonder conflicten zou politiek volgens Schmitt overbodig zijn. Carl Schmitt zag
politiek als onlosmakelijk verbonden met conflict. Volgens hem draait politiek om het fundamentele
onderscheid tussen vriend en vijand. Dit onderscheid bepaalt de uiterste mate van verbondenheid of
vijandigheid tussen groepen. Politiek is dus per definitie antagonistisch: het gaat om tegenstellingen
en strijd, waarbij politieke vijanden elkaar proberen te vernietigen. Slechts één kan overleven.
3
, SKC
Chantal Mouffe liet zich inspireren door Carl Schmitt, maar gaf een democratische draai aan zijn
ideeën. Ze combineerde zijn vriend-vijandonderscheid met het denken van Antonio Gramsci. Volgens
Mouffe is conflict essentieel voor democratie: een samenleving zonder meningsverschillen verliest
haar politieke betekenis. Ze pleitte voor een radicale democratie waarin conflicten niet worden
onderdrukt, maar op een vreedzame manier worden uitgevochten. Dit noemt ze pluralistisch
agonisme: er is altijd ruimte voor meningsverschillen, zolang partijen elkaar blijven erkennen als
legitieme tegenstanders binnen het democratische kader. Een volledig harmonieuze samenleving
zonder conflict zou volgens haar juist een totalitaire nachtmerrie zijn.
Het respect voor de politieke voorstander staat ook centraal in affectieve polarisatie. Dit verwijst naar
een trend waarbij burgers een sterke emotionele band ontwikkelen met gelijkgestemden maar ook
vooral negatieve emoties en aversie ontwikkelen voor de tegenstander. Hierbij wordt er onderscheid
gemaakt tussen een in-group en een out-group. Extreme vormen hiervan kunnen democratische
principes ondermijnen zoals respect voor meningsverschillen, en een bedreiging vormen als
fundamentele rechten enkel aan het eigen kamp toegekend worden. Een voorbeeld is de bestorming
van het Capitool in de VS. De oorzaak is een opdeling in groepen en sterke ideologische polarisering.
ð Conflict is dus essentieel voor politiek maar de juiste balans moet gevonden worden.
Studie van conflictsituaties en conflictgedrag:
Conflictsituaties worden gekenmerkt door de aanwezigheid van belangentegenstellingen zodat de
doelbereiking door een partij de doelbereiking door de andere partij geheel of gedeeltelijk in de weg
staat. Dit kan ook gaan om een gepercipieerde belangentegenstelling.
Micro-verklaringen Macro-verklaringen
Conflicten zijn onvermijdelijk. Het heeft te Hier wordt de verklaring in de kenmerken van
maken met de menselijke natuur: emotie, collectiviteiten gezocht: religie, etniciteit, socio-
onbegrip of misverstanden. economie. De breuklijnen die in een
samenleving bestaan liggen aan de basis.
Een vd bekendste verklaringen: frustratie- Een vd bekendste verklaringen: relatieve-
agressietheorie deprivatie-theorie. Deprivatie is een
noodzakelijke vw voor conflict. Deprivatie is
relatief dus de verwachte behoeftebevrediging
groeit en staat ver van de feitelijke
behoeftebevrediging.
4
Politicologie
Hoofdstuk 1: politiek en politicologie
1. Wat is politiek?
1.1 Een fundamentele vraag
Het bestuderen van politiek onderscheidt de politicologen van andere sociale wetenschappers. De
politicologie heeft evenwel geen monopolie op de studie van politiek., andere disciplines bestuderen
ook facetten van de politiek. Wat politicologen verder onderscheidt is dat zij alle nuttige inzichten uit
die andere disciplines integreren en toepassen op de politiek als ondersteuning. Dit maakt het een
integratiewetenschap. (Voor sommige politicologen als Bart Tromp Is het geen afzonderlijke
wetenschap.)
Er bestaat geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie1 van de politiek. Iedereen kan hun
eigen theorieën en modellen ontwikkelen, en beweren dat zij hiermee de waarheid ontdekt hebben
tot iemand anders tegenbewijs kan leveren.
De politicologie kent ook geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader2. Woorden zoals macht
en overheid worden zeer uiteenlopend omschreven. Die openheid en eclecticisme maken de
politicologie als discipline kwetsbaard dat ze geen unique selling proposition zou bevatten. Ongeacht
is er consensus dat politiek het ontwerp van de politicologie is.
Wat is het studieobject van de politiek? Die vraag is fundamenteel maar niet evident:
- Fundamenteel want ze raakt de essentie vd discipline, haar afbakening en inhoud
- Niet evident omdat politiek moeilijk te omschrijven is
De omschrijving van politiek is het ontwerp van politieke discussies. Vaak wordt politiek omschreven
als het overheidsoptreden. Het antwoord op de vraag of iets politiek is, is door de tijd heen sterk
veranderd. Vandaag zijn er allerlei problemen politiek, die dat vroeger niet waren. De politiek kent
een evolutie; in de loop vd 19de E moest de politiek zich maar met een beperkt aantal verzorgende
zaken inlaten. Dit heet een minimal state, die zorgde voor orde en tucht, bescherming van grenzen
en eigendomsrecht. Vandaag komt de nanny state in veel landen voor. Dit is de interventionistische
welvaartsstaat die de mens begeleidt van wieg tot graf.
Vandaag kunnen we dit onderscheid nog altijd maken bij de visie van verschillende partijen. Een partij
die iets ziet als een politiek probleem zal voor OH-optreden zijn etc., … Deze partij is dan voorstander
van de nanny state. Een partij die wil dat de overheid zich zo min mogelijk bemoeit, is voor de minimal
state.
De omschrijving vd politiek is het onderwerp van politicologische discussies. Dit komt omdat er geen
algemeen aanvaarde definitie van politiek bestaat en de politicologie niet scherp afgebakend is van
andere onderzoeksvelden.
1
,SKC
Volgens Marsh en Stoker zijn er twee globale benaderingen om (de reikwijdte) van de politiek te
definiëren. Je kan ten eerste het onderzoeksveld verfijnen door arena- of domeinbenadering, waarbij
gedrag als politiek wordt gezien afhankelijk van de locatie. Politiek wordt beperkt tot een afgebakende
sfeer van menselijke organisaties, instellingen en actoren tot een specifieke sector in de sv, tot een
bepaalde arena of set van regels. (Beslissingen van sportfederaties vallen bv buiten de politiek)
Ten tweede kan je de definitie van politiek achterhalen door te observeren in verschillende sociale
settings, waarbij politiek een proces of mechanisme is. Dit is een proces of aspectbenadering. Politiek
kan overal in de sv aanwezig zijn. Alle definities hebben namelijk met elkaar gemeen dat ze geen
betrekking hebben op specifieke sectoren of instellingen.
Politiek is een essentially contested concept. Verschillende stromingen hebben een verschillende
opvatting over het gebruik en interpretatie van het begrip maar iedereen erkent dat het eigen gebruik
of interpretatie door anderen tot op zekere hoogte (terecht) betwist kan worden. Alle centrale
begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist. Zoals vrijheid, democratie en macht. Dit maakt politiek
een wezenlijk betwist begrip, of een containerbegrip dat bestaat uit allerlei onderdelen waarvan geen
ondubbelzinnige definities bestaan.
1.2 essentiële onderdelen van de politiek
Onderscheid polity, politics en policy
– Polity: Een groep mensen die samenwonen en die instellingen hebben opgericht om samen
te leven, bestuursvorm, een staatsvorm, … bv.: regeringen, federalisme, …
– Politics: Machtsuitoefening, besluitvorming, vertegenwoordiging & belangenverdediging
– Policy: Beleid, bv.: buitenlands of arbeidsmarktbeleid
Politiek is de activiteit van bindende collectieve beslissingen te nemen binnen een samenleving op een
territorium.
Politiek =/= parapolitiek= Interne politieke systemen van groepen of organisaties zoals een gezin
1.3 enkele bijdragen uit de geschiedenis
1. Het bestuur van de samenleving
- Politiek Þ politica Þ politeia = alles wat betrekking heeft op de stadsstaat.
- In een klassieke Griekse stadsstaat mochten de mannen mee discussiëren. (Er waren hier
twee belangrijke elementen: bestuur van een samenleving op een bepaald territorium
2. Leven op een bepaald territorium
- Niet-territoriale verenigingen: bv. De kerk
- Territoriale gebonden samenleving: voor iedereen, de burgers
3. Nemen van collectief bindende beslissingen
David Easton en de systeemtheoretische benadering (zie later)
De politiek is een systeem van interacties waar bindende beslissingen rond bepaalde allocaties
genomen worden.
2
,SKC
Aristoteles
- De mens is een zoön politicon, een politiek wezen.
- De polis was geen institutie maar een politieke en morele gemeenschap en had betrekking op
iedereen. Volgens Aristoteles was dit het hoogste goed.
- Eudaimonia is het streven naar geluk of het goede leven en was enkel mogelijk binnen de
politieke gemeenschap. De politiek is dus niet beperkend maar laat mensen toe.
- Dit geldt echter enkel voor vrije mannen (niet voor vrouwen, slaven, …).
Machiavelli
In Il principe beschreef Machiavelli politiek als een techniek om macht te verwerven en behouden. In
deze periode ontstaan staten waar politiek naar gaat verwijzen. Staten komen van status regis of ‘de
toestand van de vorst’. Uit de leer ontstaat het machiavellisme wat verwijst naar een uitgesproken
gerichtheid op macht en de bereidheid om alles te doen om dat doel te bereiken.
Franse revolutie
- Tijdens de FR wordt een invulling van de -ismen gedaan (liberalisme, socialisme, …). Met
andere woorden ontstaan in deze periode de ideologieën. Er leven verschillende visies over
wat met de sv moet gebeuren die uitgewerkt worden tot een consistent geheel van op
waarden gebaseerde voorstellen tot actie.
- Ook groeit een nieuw dynamisch begrip van politiek; het verwijst naar de organisatie binnen
de staat. Dit is ook het moment waar de massa begon deel te nemen aan de politiek. Steeds
meer burgers moeten zich kunnen uitspreken over de organisatie van de samenleving.
1.4 Een poging tot synthese
Op grond van al het bovenstaande willen we een definitie van politiek opmaken. ‘Politiek is de
activiteit in een sv die betrekking heeft op het ordenen, op het beheren van die samenleving, op het
maken van dwingende collectieve keuzes die het samenleven van individuen en groepen regelen’.
Politiek gaat dus eigenlijk om macht. Het betracht de vreedzame oplossing van conflicten over die
dwingende collectieve keuzes en hun bijhorende instellingen en regels. Deze conflicten ontstaan door
een combinatie van uiteenlopende belangen en een schaarste van middelen om aan alle behoeften
te voldoen. Over die schaarse middelen ontstaat dan een belangenstrijd, maar ook een ideeënstrijd.
Die laatste heeft betrekking op de oplossing van de schaarste. Conflicten kunnen ook ontstaan door
een verschil in mening over wat goed en juist is.
Synthese van politiek pagina 23 boek*
1.5 politiek en conflicten
In een samenleving zonder conflicten zou politiek volgens Schmitt overbodig zijn. Carl Schmitt zag
politiek als onlosmakelijk verbonden met conflict. Volgens hem draait politiek om het fundamentele
onderscheid tussen vriend en vijand. Dit onderscheid bepaalt de uiterste mate van verbondenheid of
vijandigheid tussen groepen. Politiek is dus per definitie antagonistisch: het gaat om tegenstellingen
en strijd, waarbij politieke vijanden elkaar proberen te vernietigen. Slechts één kan overleven.
3
, SKC
Chantal Mouffe liet zich inspireren door Carl Schmitt, maar gaf een democratische draai aan zijn
ideeën. Ze combineerde zijn vriend-vijandonderscheid met het denken van Antonio Gramsci. Volgens
Mouffe is conflict essentieel voor democratie: een samenleving zonder meningsverschillen verliest
haar politieke betekenis. Ze pleitte voor een radicale democratie waarin conflicten niet worden
onderdrukt, maar op een vreedzame manier worden uitgevochten. Dit noemt ze pluralistisch
agonisme: er is altijd ruimte voor meningsverschillen, zolang partijen elkaar blijven erkennen als
legitieme tegenstanders binnen het democratische kader. Een volledig harmonieuze samenleving
zonder conflict zou volgens haar juist een totalitaire nachtmerrie zijn.
Het respect voor de politieke voorstander staat ook centraal in affectieve polarisatie. Dit verwijst naar
een trend waarbij burgers een sterke emotionele band ontwikkelen met gelijkgestemden maar ook
vooral negatieve emoties en aversie ontwikkelen voor de tegenstander. Hierbij wordt er onderscheid
gemaakt tussen een in-group en een out-group. Extreme vormen hiervan kunnen democratische
principes ondermijnen zoals respect voor meningsverschillen, en een bedreiging vormen als
fundamentele rechten enkel aan het eigen kamp toegekend worden. Een voorbeeld is de bestorming
van het Capitool in de VS. De oorzaak is een opdeling in groepen en sterke ideologische polarisering.
ð Conflict is dus essentieel voor politiek maar de juiste balans moet gevonden worden.
Studie van conflictsituaties en conflictgedrag:
Conflictsituaties worden gekenmerkt door de aanwezigheid van belangentegenstellingen zodat de
doelbereiking door een partij de doelbereiking door de andere partij geheel of gedeeltelijk in de weg
staat. Dit kan ook gaan om een gepercipieerde belangentegenstelling.
Micro-verklaringen Macro-verklaringen
Conflicten zijn onvermijdelijk. Het heeft te Hier wordt de verklaring in de kenmerken van
maken met de menselijke natuur: emotie, collectiviteiten gezocht: religie, etniciteit, socio-
onbegrip of misverstanden. economie. De breuklijnen die in een
samenleving bestaan liggen aan de basis.
Een vd bekendste verklaringen: frustratie- Een vd bekendste verklaringen: relatieve-
agressietheorie deprivatie-theorie. Deprivatie is een
noodzakelijke vw voor conflict. Deprivatie is
relatief dus de verwachte behoeftebevrediging
groeit en staat ver van de feitelijke
behoeftebevrediging.
4
