Samenvatting Jeugdrecht & Jeugdcriminologie 25-26: lessen + extra notities + examenvragen (15/20)

JEUGDRECHT EN
JEUGDCRIMINOLOGIE




Prof Jenneke Christiaans en Els Dumortier
VERKORTE BACHELOR CRIMINOLOGIE

,Inhoud
H1: Waarom een apart jeugdrecht ?.......................................................................4
1.1 De geboorte van de kinderbescherming.......................................................4
1.2 Fundamentele maatschappelijke veranderingen = context (19 e eeuw)........4
1.3 4 Specifieke ontwikkelingen (19de eeuwse)  apartstelling minderjarige
daders................................................................................................................. 5
1.4 Sociaal verweer denken................................................................................ 6
1.5 Kinderen van de kinderbescherming = de interventiegronden.....................7
1.6 De maatschappelijke reactie? Tweeledige maatschappelijke reactie  visie op
probleem............................................................................................................. 9
1.7 Wet op de jeugdbescherming 1965.............................................................11
H2: Tijdslijn en bevoegdheidsverdelingen............................................................12
2.1 Inleiding....................................................................................................... 12
2.2 Historisch-juridische tijdslijn........................................................................14
2.3 Bevoegdheidsverdeling tussen federale overheid en gemeenschappen.....15
2.4 Bevoegdheden MOF en VOS & rechtsbronnen.............................................19
H3: Internationaal en grondwettelijk kader..........................................................20
3.1 VN kinderrechtenverdrag............................................................................ 20
3.2 EVRM = Europees verdrag van de rechten van de mens............................27
3.3 Europese Unie (Richtlijn 800/2016) en Belgische Grondwet (art. 22bis).....29
H4: Wat is jeugd?.................................................................................................. 30
4.1 Jeugd… what’s in a word............................................................................. 30
4.2 Transitie volwassenheid niet louter juridisch...............................................31
4.3 Jeugdbeleid? De reguliering van het leven..................................................34
4.4 Dubbele beleidsstrategie............................................................................. 34
4.6 Discussie jeugddelinquentie kan criminologisch niet los worden gezien van
hoe diverse beleids- en levensdomeinen jeugd “maken”..................................38
4.7 Jeugd van tegenwoordig gemeten...............................................................38
4.8 Kritieken op de officiële statistieken............................................................39
4.9 Officiële statistieken inzake jeugdzaken......................................................39
4.9 Daling/stijging JC?  Belang van vragen stellen............................................40
4.10 Onderzoeken = Belang van vragen stellen...............................................40
H5: The usual suspects bijwerken: lay-out & extra opname.................................41
5.1 Het afkomst(etniciteit)criminaliteitsdebat...................................................41
5.2 Racialisering, Oververtegenwoording en het probleem van selectiviteit.....41
5.3 Impact en (Keten) Rechtspleging (praktijk) inzake jeugdzaken...................43
H6: Over impact en interventies...........................................................................47

1

, 6.1 Impact van het in contact komen het jeugdbeschermingssysteem.............47
6.2 Wat is de impact van interventies & pedagogische praktijken ?.................50
6.3 Anders onderzoek doen naar impact...........................................................52
H7: misdrijf omschreven feiten............................................................................. 57
7.1 Het hervormingsdebat en de modellenstrijd...............................................57
7.2 Krachtlijnen van het jeugddelinquentierecht...............................................61
7.3 Antwoorden van het OM (afhandeling)........................................................66
7.4 Antwoorden tijdens voorbereidende rechtspleging (maatregelen)..............70
7.5 Jeugdrechtbank ten gronde.........................................................................76
7.6 Kritisch afsluitende bedenkingen................................................................80
7.7 Ordonnantie van 16 mei 2019 betreffende de jeugdhulpverlening en de
jeugdbescherming............................................................................................. 81
7.78 Naar een zuinig, Belgisch, kinderrechtenproof, constructief
jeugdsanctierecht?............................................................................................ 81
H8: Beslissingspraktijk én verschijnen voor de rechter........................................82
8.1 Het (criminologische) belang van de kwalificatie als basis voor de
“interventie”...................................................................................................... 82
8.2 Daarom (!) (ouder) onderzoek naar rechtspleging en beslissingen.............83
8.3 Selectie rol en functie van het parket: beoordelingselementen MOF in
jeugdbeschermingsfilisofie vandaag.................................................................83
8.4 Beslissing tot vervolging = verschijnen voor de rechter.............................85
8.5 Belang onderzoek naar praktijk...................................................................85
8.6 Conclusie..................................................................................................... 91
8.7 De JR en jeugdrechtbank beslissen.............................................................92
8.8 Context van de beslissingspraktijk in MOF dossiers....................................93
H10: Praktijk maatschappelijke reactie MOF uitvoering van maatregelen............95
10.1 plaatsing.................................................................................................... 95
10.2 HCA afhandeling........................................................................................ 98
10.3 Uithandengeving..................................................................................... 103
H11: VOS............................................................................................................ 105
11.1 Van POS (problematische opvoedingssituatie) naar VOS (verontrustende
situatie): het jeugdhulprecht” in grote lijnen...................................................105
11.1.1 Verontrustende situaties: een “kwantitatief” belangrijke groep...........105
11.2 Historische evolutie................................................................................. 106
11.3 Integrale jeugdhulp vandaag VOS...........................................................107
11.4 Organisatie integrale jeugdhulp..............................................................110
11.5 Afsluitende bedenkingen.........................................................................116
H12: Praktijken van maatschappelijke reactie inzake verontrustende
opvoedingssituaties............................................................................................ 118

2

, 12.1 Algemene bedenkingen bij de praktijk....................................................118
12.2 Debat over stijging aantal VOS................................................................121
12.3 De schakel tussen Vrijwillige en Gedwongen HV: Onderzoek naar het doen
van HV (en in het bijzonder de VOS kwalificatie).............................................124
H13: Jeugdprocesrecht (gerechtelijk recht): Maatregelen tav ouders.................129
13.1 Belangrijkste principes Jeugdprocesrecht/ gerechtelijk recht..................129
13.2 “Protectionele procedures” zijn “strafrechtelijk geaard”.........................129
13.3 Maar toch is het een “sui generis” procedure, zowel bij MOF … (JBW
1965/1994/2006)............................................................................................. 130
13.4 Gespecialiseerde actoren........................................................................132
13.5 Gezinsplaats bepaald de territoriale bevoegdheid..................................132
13.6 OM heeft vorderingsmonopolie...............................................................133
13.7 Elke minderjarige wordt afzonderlijk en in persoon berecht....................133
13.8 Proceswaarborgen................................................................................... 133
H14 Maatregelen tav ouders.............................................................................. 137
14.3 Epiloog: en ook nog in de federale jeugdwet van 1965 (1994/2006)......139
Toepassing casus ZIE dia 16, 18, 19 25,27, 30, 36, 40,42 59..........................139
EXAMEN.............................................................................................................. 139
examenvragen 1ste zit 2025-2026....................................................................139




3

,H1: WAAROM EEN APART JEUGDRECHT ?
In principe worden minderjarigen apart afgehandeld tav een eigen (jeugd)rechter
en (jeugd)rechtbank
 Minderjarigen worden als een aparte categorie beschouwd
 Worden niet beschouwd als burgers, hebben niet dezelfde rechten,
kunnen niet gaan stemmen, geen contracten sluiten, …
 Op criminaliteitsvlak worden zij als viotter gezien, als aparte specifieke
groep
 Dit ligt aan de basis van de andere afhandeling
 Er heersen heel wat pleidooien om van deze apartstelling af te stappen
 Deze pleidooien ontstaan door fait divers met jongeren als daders of
slachtoffers
 De apartzetting kent enkele uitzonderingen:


1.1 DE GEBOORTE VAN DE KINDERBESCHERMING
 = Maatschappelijke, juridische, gerechtelijke en pedagogische die aan de
basis liggen van de apartzetting, de geboorte van de kinderbescherming
 Geen “natuurlijke” evidentie  historische constructie van een “specifiek
probleem”
 Lange 19de eeuwse aanloop naar wet op de kinderbescherming van 1912
 De wet van kinderbescherming is de aanzet voor de bejegening van de
minderjarigen
 Draait rond 2 criminologische vragen:
 Wie is de minderjarige dader, jeugddelinquent
 Wat voor aanpak of oplossing heeft men nodig voor deze dader
 Wat is jeugddelinquentie  Wat is jeugd(beschermings)recht?

1.2 FUNDAMENTELE MAATSCHAPPELIJKE VERANDERINGEN = CONTEXT (19E EEUW)
 Kapitalisme
 Industrialisering  (loonarbeid) Proletarisering
 Opkomst burgerij (cf. geen aristocratie!!)
 Leidt tot een economische en demografische groei (enorme groei in
populatie)
 Kolonialisme (!) = verovering, ontginning van de wereld

 “Keerzijde”, achterkant van het kapitalisme
 Armoede en kinderarbeid want mensen worden afhankelijk van inkomen
 “paupers” (onder de armoedegrens leven)
 Classes laborieuses = classes dangereuse
 De diversiteit van de inkomensstructeur was vroeger groter, je was niet
enkel afhankelijk van het loon, dit verandert in de 19 e eeuw
 Moderniteit
 Welk “kindbeeld” voor welke tijd?
 Het kindbeeld verschuift heel sterk, meer en meer aandacht voor het
kind als belangrijk onderdeel van het gezin
 Werkende kind, burgerij hun kinderen krijgen onderswijs, hangt samen
met de ontwikkeling van het kindbeeld

4

,  Filantropische bewegingen = Child-save movement hebben hun wortels
in de context van de 19e eeuw
 Inzetten voor het goede doel: redden van het kind
 Politieke en sociale bewegingen: vakbonden, politieke partijen
 Ze gaan bijdragen tot de kwestie van jeugdcriminaliteit en de aanpak
ervan
 De discussie over aanpak van jeugdcriminaliteit hangt samen met
discussie over aanpak van kinderarbeid en uitbouw van onderwijs
VB: jongeren die spijbelen en rondhangen passen in het idee of visie
van wat jeugdcriminaliteit is en wat de oorzaken ervan zijn
 Om jeugdcriminaliteit te vermijden moeten we de kinderen naar school
sturen
De “ontdekking” van jeugdcriminaliteit als een specifiek probleem
 Van “ontdekking van het probleem jeugdcriminaliteit”
 meer aandacht voor jeugdcriminaliteit
 ligt aan de basis van de juridische apartstelling

1.3 4 SPECIFIEKE ONTWIKKELINGEN (19DE EEUWSE)  APARTSTELLING MINDERJARIGE
DADERS
 deze liggen aan de basis van de uiteindelijke stemming in 1912 over de
apartstelling van de minderjarige daders
1. “Ontdekking probleem” jeugdcriminaliteit
 Eerste gerechtelijke statistieken die de populatie die in aanraking komt
beschrijven
 De gevatte, geregistreerde criminaliteit
 Eigenlijke minderjarigheid is 21 jaar maar in het strafrecht vaak 18 jaar
 “Verzachting” strafklimaat
 Er heerst een groot begrip tav kinderen, werden vaak niet vervolgd of
gestraft
 Op zoek naar efficiëntie van de vervolging en bestraffing van
minderjarigen
 Deze vervolging leidt tot een toename van minderjarige bevolking in de
gevangenissen
 Penitentiaire apartzetting gaat de juridische apartzetting historisch
vooraf
 Hervorming penitentiair systeem
 Categorisering van de gestraften: scheiden van vrouwen en mannen en
volwassenen en minderjarigen
 De reputatie van de gevangenis: een school voor criminaliteit


2. Sociale enqûetes (pre-sociologisch) – ontdekking oorzaken
 Geschriften van rijken over de maatschappelijke problemen in de
maatschappij
 Voorloper van de sociologische analyses
 Criminele klasse = werkende klasse = gevaarlijke klasse
 Sociaal gevaarlijke milieu = sociale enquêtes

5

,  Grote focus op het sociaal milieu, het milieu waarin je opgroeid
 Kinderen moeten uit slechte levensomstandigheden, moreel gevaarlijke
opvoedingssituaties
3. Van straffen naar heropvoeden
 Belangrijke ingrediënten van ons huidig strafrechtssysteem
 Een straf op maat van de jeugddelinquent ?
 Oordeel des onderscheids  strafduur (!)
 de rechter moest nagaan of degene voor hem verscheen of die het
oordeel des onderscheids had of niet
 Oordeel des onderscheids het idee dat je het onderscheid kan maken
tussen goed en kwaad, gevolgen van je daden kan inschatten
 Geen oordeel des onderscheids => geen strafrechtelijke
verantwoordelijkheid, je bent onschuldige jeuddelinquent en kan niet
gestraft worden
 Je zou naar een maison de correction (= heropvoedingsschool) gestuurd
worden
 Indien je wel het oordeel des onderscheids hebt en dus wel
strafrechtelijk verantwoordelijk bent en gestraft worden voorzag het
strafwetboek wel een strafvermindering afhankelijk van je leeftijd
 De recidivist  homo criminalis (! Invloed op SR)  sociaal verweer
 Het criminologische personage van de recidivist begint zichtbaar te
worden in de politieke en maatschappelijke debatten
 Iemand die meermaals criminele feiten pleegt

 Pedagogisering van bestraffing  Criminologie (2de helft 19de eeuw)
 Penitentiaire “individualisering”
 De straf moet een pedagogisch, opvoedend karakter hebben
 Jeugdgevangenissen  Heropvoedingsscholen (Weldadigheid)
 Gestoeld op het idee: Indien we preventief ingrijpen kunnen we
kinderen op het rechte pad houden
4. Child-saving beweging (filantropie, moreel perspectief op structureel probleem
dat individueel wordt vertaald)

1.4 SOCIAAL VERWEER DENKEN
 Is enorm belangrijk aan het einde van de 19 e eeuw, de jeugdbescherming
 Spanningsveld tussen klassiek strafrecht en de opkomende sociale
wetenschap van het criminaliteitsvraagstuk
 Klassiek SR denken  sociale wetenschappen
 Een straf helpt niet, we moeten op een andere manier omgaan met
delinquentie
 Leidt tot kentering in klassiek strafrechtelijk denken
 Kern van SW denken?
 Resultaat = Wet op de kinderbescherming van 1912 ontstaat
 Criminoloog sociaal verweer = Prins
1.4.1 Kinderbeschermingswet van 1912 is sociaal verweer denken in praktijk
uitgewerkt!
Belangrijke ingrediënten van deze wet:


6

, 1. Klassiek strafrecht
 Wilsautonomie
 Legaliteit
 Oordeel des onderscheids = strafrechtelijke verantwoordelijkheid
 Proportionaliteit
 Gelijkheid

2. Sociaal verweer
 Gevaarsnotie
 Gevaar/risico als interventiegrond
 Risico dat je stelt als individu is de interventiegrond, de
vervolgingsgrond
 Maatschappelijke reactie is de straffunctie van dit gevaar, risico in
functie van de bescherming maatschappij
 Individualisering van de straf
1.4.2 Wet van 15 mei 1912 minister Carton de Wiart
 Resultaat 19de eeuw politiek, maatschappelijk en parlementair proces
 Eerste stemming belgishce wet op kinderbescherming
 Ius sui generis = eigensoortig recht

 Preventie logica als kern van het systeem
 Het sociaal verweer kenmerk
 “la criminalité des adultes se trouve en germe dans la criminalité des
enfants”
 Het belang van het kind = centrale notie
 Determinisme (!) (Lombroso)
 Juridische (!) hoeksteen, alles gebeurt in functie van het belang van het
kind
 VB: weghalen uit gezin, plaatsen in ander gezin, …
 Gerechtelijke kinderbescherming
 Loutere uitwerking van gerechtelijke kinderbescherming, geen sociale
bescherming, bescherming op gerechtelijk mandaat
 Strafrechtelijke meerderjarigheid op 16 jaar = veralgemening oordeel
des onderscheids
 Een kinderrechter
 Specifieke interventiegronden
 Maatregelen geen straffen
 Pedagogisering/Individualisering van structurele problemen (cf. armoede)
 (1912 = geen sociale bescherming!)

1.5 KINDEREN VAN DE KINDERBESCHERMING = DE INTERVENTIEGRONDEN
 Wie zijn de kinderen die voor de kinderrechter kunnen komen? Kinderen
tot 16 jaar die een misdrijf omschreven feiten hebben gepleegd
 Misdrijf omschreven feit, geen misdrijf want niet strafrechtelijk
verantwoordelijk dus kan niet gestraft worden
 Strafrechtelijke meerderjarigheid = 16 jaar
 Geen oordeel des onderscheids (veralgemening doli incapax)
 Geen schuld in strafrechtelijke zin = onschuldig
 Geen straffen maar maatregelen

7

,  Wangedrag (tot 18 jaar)?
 “Stoute” kinderen
 Ouder kon een soort klacht indienen bij de kinderrechter tegen kind
dat zich misdroeg en die niet gecorrigeerd kon worden door de
ouders

 Prostitutie, ontucht, handelingen of bezigheden die kunnen leiden tot
bedelarij, landloperij of delinquentie (tot 16 jaar)
 Predelinquentie: gedragingen die op zich geen aanleiding geven tot
strafbaarstelling maar een specifieke formulering in zit
 19de eeuwse voorloper van (alle) predelinquentie interventiegronden
 Gedrag dat gezien wordt als een risico om uit te groeien tot
delinquentie
 Landlopers en bedelaars (tot 18 jaar)
 Overtredingen leerplicht (6-14 jaar)
 Niet (expliciet!!) het “ongelukkige” kind (kind slachtoffer)
 Juridisch gezien is er geen interventiegrond om kinderen die
slachtoffer zijn van incest, mishandeling om die bij de kinderrechter
te plaatsen
 Op dat moment zag de jeugdbeschermingswet nog geen kind
slachtoffer
De figuur van de jeugddelinquent in 1912
 een meer-lagige figuur
 Russisch popje met lagen van criminologisch personage
van de jeugddelinquent
 In de harde kern, kleinste groep zitten minderjarigen
die dader zijn van een misdrijf
 De andere lagen van gedrag dat men als risicovol zit
tot het slachtofferperspectief (ongelukkige kind)
 De interventiegronden worden als maar breder en breder beschreven
 slachtofferperspectief en!! Daderperspectief, pedagogisch, criminologisch,
juridisch, maatschappelijk,
A-typische kinder-straf-rechter
 belangrijke dimensie van de kinderbescherming
 er ontstond een nieuw rechtsdomein (bevoegdheden en
interventiegronden)
 De rechter = alleenzetelend én gespecialiseerd (!?)
 Kinderrechter zetelt alleen in alle fases van de procedure
WAT?
 GEEN straffen  maatregelen
 Beschermen  straffen
 “Mystification du language”
HOE?
 “Verlicht despoot”: “in het belang van het kind”
 Er ligt veel macht bij kinderrechter want hij zetelt alleen, de
kinderrechter is niet onafhankelijk

8

,  Alles fasen van de procedure dus geen onafhankelijke rechter
 Heel moeilijk om in tegenspraak te gaan tegen de kinderrechter
 Vrije keuze uit maatregelen
 Herzien  te allen tijde / “administrateur”
 Alleenzetelend maar met nieuwe medewerkers
 Actoren die de kinderrechter gaan helpen om de individualiteit van
de minderjarige te onderzoeken
 Afgevaardigden van de kinderrechter werden op pad gestuurd om
sociaal onderzoek te doen
 VB: instellingen, wetenschappelijke experts, geestelijken,
schoolhoofden, …
 “Confessionele rechtspraak”  openbaar
 Jeugdrechtbank gebeurt achter gesloten deuren
 Intimiteit en vertrouwen?  geheime rechtspraak (gesloten deuren)
 Paternalistische missie = onder vier ogen beter laten “biechten”



1.6 DE MAATSCHAPPELIJKE REACTIE? TWEELEDIGE MAATSCHAPPELIJKE REACTIE  VISIE
OP PROBLEEM
A. Maatregelen ten aanzien van de minderjarige als individu
 Berisping
 Morele/pedagogische les?
 Plaatsing
 Particulieren, privé instellingen, openbare instellingen
 “weghalen uit milieu”
 Vrijheidsberoving?
 Ter beschikkingstelling van de regering
 Justitiële controle

B. Maatregelen ten aanzien van de ouders
 Kunnen vervolgd worden voor de rechtbank voor eerste aanleg
 Ontzetting uit de ouderlijke macht
 Rol van ouders/opvoeders/voogd = geproblematiseerd, er wordt met
de vinger gewezen naar de ouders
Principes van de maatschappelijke reactie - straftoemeting
 Sociaal verweer!
 Individualisering (!!) in functie van “risico” of gevaarsnotie
 2 jongeren kunnen samen hetzelfde feit hebben gepleegd maar heel
andere maatregel opgelegd krijgen, want ze worden individueel
gestraft
 Rechter heeft vrije keuze
 Rechter kan maatregel altijd aanpassen, maatregel zal pas beëindigd
worden als het gevaar of risico er niet meer is
 Noodzaak van (invoering van) “deskundigen”
 In functie van de persoonlijkheid en het milieu
 Motivering van de bepaling van de maatregel
 Adequate maatregel (zie debat over aanbodgerichtheid)
 En het misdrijf dan? -*-


9