ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDENDE BEDENKINGEN OVER CRIMINOLOGIE EN ETIOLOGIE
I. WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG?
- centraal:
o ‘aetia’ + ‘logos’. Oorzaken van ‘criminaliteit’. In dit handboek ‘regelovertredend gedrag’.
o etiologie: activiteiten gericht op het vinden van oorzakelijke verbanden
- Criminologie als wetenschap.
o is meer dan enkel zoeken naar oorzaken en is veelzijdig
- Sutherland: historisch belangrijke definitie (3 componenten)
o (a) De sociologische studie van het wetgevende proces
o (b) De sociologie van de criminaliteit (het breken van strafwetten of de sociale psychologie
van de regelovertreder)
o (c) De sociologie van de straf en strafsystemen
o deze definitie is verouderd: het beklemtoont de sociologische studie van de 3 fenomenen
§ er was een sociologische overheersing van de criminele etiologie in de 20E
- definitie van de Europese Vereniging voor Criminologie:
o “The term criminology, refers to all scholarly, scientific and professional knowledge
concerning
§ (1) the explanation,
§ (2) prevention,
§ (3) control and
§ (4) treatment of crime and delinquency, offenders and victims,
§ (5) including the measurement and
§ (6) detection of crime,
§ (7) legislation and
§ (8) the practice of criminal law, and law enforcement, judicial, and correctional
systems.”
o 8 deelcomponenten
1. verklaring van criminaliteit, daderschap en slachtofferschap
2. preventie van criminaliteit
3. controle op criminaliteit
4. behandeling van criminaliteit, daders, slachtoffers
5. de studie van het meten van criminaliteit in de breedste betekenis
6. opheldering van criminaliteit, (straf)wetgeving, en diens etiologie
7. de toepassing van de strafwet en de strafrechtsbedeling
8. systemen van straftoemeting en strafuitvoering
II. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
- Wat is een bewegend doelwit?
1
,- Waarom is criminaliteit een bewegend doelwit?
o veranderlijkheid van het fenomeen in historische periodes en in verschilende geografisch
afgebakende gebieden
- Hoeft dit problematisch te zijn?
o deze moeilijkheid wordt vaak gebruikt als drogreden voor pseudowetenschappelijke
nonsensverklaringen
§ bv criminologie bestaat niet, dus we moeten het niet onderzoeken
- Juristen, penologen en historici:
o Inbreuk tegen juridische regels (gelden in een specifieke context-gebonden jurisdictie)
- Biologen en psychologen:
o Antisociaal gedrag.
- Sociologen en culturele antropologen:
o Deviantie.
§ = handelingen die afwijken tegen wat heersend is op een bepaald moment in een
bepaalde SL of rechtsgebied
- Evolutionaire biologen, - psychologen, - criminologen:
o 1) altruïsme- en coöperatiefalen
o 2) gevolg van geëvolueerde modules
o 3) gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
o wijzen op adaptieve kenmerken van conformiteit
§ antisociaal gedrag is niet enkel schadelijk gedrag, maar is ook niet-adaptief: niet
adaptief voor reproductie van het individu
o stellen zich vragen over hoe niet-adaptieve kenmerken in stand gehouden worden
(bijproducten en maladaptaties).
§ G. Williams / R. Dawkins: zelfzuchtige genentheorie.
§ W. Hamilton: verwantenselectie.
§ R. Trivers: wederkerig altruïsme.
§ R. Alexander: indirecte wederkerigheid.
§ H. Gintis: Indirecte wederkerigheid + straffen.
- regelovertredend gedrag
o = specifieke regel of norm is overtreden
o oppassen voor
§ naturalisatische drogreden en
• besluiten uit het feit dat iets bestaat dat het goed is
• beschuldigt criminologie van het “goedpraten van criminaliteit”
§ moralistische drogreden
• vertrekt van hoe de wereld er zou moeten uitzien
• criminaliteit bestaat niet omdat het niet mag bestaan
- Over definities is al (te) veel inkt gevloeid.
à Vele criminaliteitsdefinities werden al gegeven, steeds tussen uitersten:
o ‘Normaal’ versus ‘Abnormaal’.
§ Statistisch, medisch, maatschappelijk aanvaard…
o ‘Consensusvisie’ versus ‘conflictvisie’.
§ ontstaan van strafwetten vanuit consensusperspectief
2
, • brede consensus tussen diverse sociale groepen in de SL liggen aan de
basis van de strafwet
vs
§ ontstaan van strafwetten vanuit conflictperspectief
• normatieve conflicten tussen sociale groepen in de SL over welke
gedragingen gepast of ongepast zijn
§ Is ‘meerderheid + 1’ een consensus?
- criminaliteitspiramide: laat zien dat gedragingen verschillen in ernst en in de mate waarin zij door
een meerderheid dan wel minderheid van de bevolking als criminaliteit wordt gezien
o heeft aangetoond dat er verschillende gradaties bestaan van normovertredingen
- Criminologie = objectwetenschap. Objecten kunnen vanuit veel invalshoeken bestudeerd
worden…
- Opgelet met naturalistische en moralistische fout!
- De etiologie is geïnteresseerd in oorzaken van handelingen die een vorm van regelovertreding
inhouden.
- Hedendaagse etiologie hanteert vaak (straf)rechtelijke definities, hedendaags prototype: de
definitie van Per-Olof H. Wikström
o criminaliteit / regelovertredend gedrag / misdrijf plegen
§ = strafbaar gestelde handeling stellen
o nullem crime sine lege: geen misdrijf zonder wet
o definitie van Wikström =
§ misdrijf of strafbare handeling uit 4 componenten
• handeling
• overtreding
• wettelijke basis
• officiële maatschappelijke reactie die eruit volgt
3
, - Mala in se versus mala prohibita
o Wanneer behoort nu een
regelovertreding tot de ‘mala in se’
groep?
§ male in se: schenden het
wezen van de menselijke
natuur en bengen in alle
culturele fysiologische
reacties bij het slachtoffer
teweeg
§ zou ook zo zijn als deze handelingen niet strafbaar waren bij wet of gewoonte
o mala prohibita:
§ deze misdrijven worden niet universeel veroordeeld en de strafbaarstelling ervan is
vaak willekeurig
- ‘Sociale schadelijkheid’
- Verzoeningspoging van R. Agnew:
o geïntegreerde criminaliteitsdefinitie van criminaliteit:
§ ‘Blameworthy harms, condemned by the public, sanctioned by the state.'
• harms: sociaal schadelijk gedrag = inbreuken tegen de mensenrechten
Verschillende soorten
‘blameworthy harms’
- Criminaliteit als sociale constructie versus als ‘ontologische categorie van gedrag’?
- In technische zin: ja, sociale constructie, maar… de handelingen zijn wel reëel omdat de gevolgen
reëel zijn (cf ‘Theorema van Thomas’-Engels: ‘Thomas Theorem’)
- Definitie van wetenschapsfilosoof Mario Bunge (1920- 2020): klemtoon op mensenrechten!
(gebaseerd op de UVRM)
o “A criminal action may be defined as an action that, either deliberately or out of negligence,
causes harm, violates basic rights, or hinders the discharging of basic duties.”
- Intentionaliteit als vraagstuk? Vrijewil-debat (zie later).
4
HOOFDSTUK 1: INLEIDENDE BEDENKINGEN OVER CRIMINOLOGIE EN ETIOLOGIE
I. WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG?
- centraal:
o ‘aetia’ + ‘logos’. Oorzaken van ‘criminaliteit’. In dit handboek ‘regelovertredend gedrag’.
o etiologie: activiteiten gericht op het vinden van oorzakelijke verbanden
- Criminologie als wetenschap.
o is meer dan enkel zoeken naar oorzaken en is veelzijdig
- Sutherland: historisch belangrijke definitie (3 componenten)
o (a) De sociologische studie van het wetgevende proces
o (b) De sociologie van de criminaliteit (het breken van strafwetten of de sociale psychologie
van de regelovertreder)
o (c) De sociologie van de straf en strafsystemen
o deze definitie is verouderd: het beklemtoont de sociologische studie van de 3 fenomenen
§ er was een sociologische overheersing van de criminele etiologie in de 20E
- definitie van de Europese Vereniging voor Criminologie:
o “The term criminology, refers to all scholarly, scientific and professional knowledge
concerning
§ (1) the explanation,
§ (2) prevention,
§ (3) control and
§ (4) treatment of crime and delinquency, offenders and victims,
§ (5) including the measurement and
§ (6) detection of crime,
§ (7) legislation and
§ (8) the practice of criminal law, and law enforcement, judicial, and correctional
systems.”
o 8 deelcomponenten
1. verklaring van criminaliteit, daderschap en slachtofferschap
2. preventie van criminaliteit
3. controle op criminaliteit
4. behandeling van criminaliteit, daders, slachtoffers
5. de studie van het meten van criminaliteit in de breedste betekenis
6. opheldering van criminaliteit, (straf)wetgeving, en diens etiologie
7. de toepassing van de strafwet en de strafrechtsbedeling
8. systemen van straftoemeting en strafuitvoering
II. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
- Wat is een bewegend doelwit?
1
,- Waarom is criminaliteit een bewegend doelwit?
o veranderlijkheid van het fenomeen in historische periodes en in verschilende geografisch
afgebakende gebieden
- Hoeft dit problematisch te zijn?
o deze moeilijkheid wordt vaak gebruikt als drogreden voor pseudowetenschappelijke
nonsensverklaringen
§ bv criminologie bestaat niet, dus we moeten het niet onderzoeken
- Juristen, penologen en historici:
o Inbreuk tegen juridische regels (gelden in een specifieke context-gebonden jurisdictie)
- Biologen en psychologen:
o Antisociaal gedrag.
- Sociologen en culturele antropologen:
o Deviantie.
§ = handelingen die afwijken tegen wat heersend is op een bepaald moment in een
bepaalde SL of rechtsgebied
- Evolutionaire biologen, - psychologen, - criminologen:
o 1) altruïsme- en coöperatiefalen
o 2) gevolg van geëvolueerde modules
o 3) gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
o wijzen op adaptieve kenmerken van conformiteit
§ antisociaal gedrag is niet enkel schadelijk gedrag, maar is ook niet-adaptief: niet
adaptief voor reproductie van het individu
o stellen zich vragen over hoe niet-adaptieve kenmerken in stand gehouden worden
(bijproducten en maladaptaties).
§ G. Williams / R. Dawkins: zelfzuchtige genentheorie.
§ W. Hamilton: verwantenselectie.
§ R. Trivers: wederkerig altruïsme.
§ R. Alexander: indirecte wederkerigheid.
§ H. Gintis: Indirecte wederkerigheid + straffen.
- regelovertredend gedrag
o = specifieke regel of norm is overtreden
o oppassen voor
§ naturalisatische drogreden en
• besluiten uit het feit dat iets bestaat dat het goed is
• beschuldigt criminologie van het “goedpraten van criminaliteit”
§ moralistische drogreden
• vertrekt van hoe de wereld er zou moeten uitzien
• criminaliteit bestaat niet omdat het niet mag bestaan
- Over definities is al (te) veel inkt gevloeid.
à Vele criminaliteitsdefinities werden al gegeven, steeds tussen uitersten:
o ‘Normaal’ versus ‘Abnormaal’.
§ Statistisch, medisch, maatschappelijk aanvaard…
o ‘Consensusvisie’ versus ‘conflictvisie’.
§ ontstaan van strafwetten vanuit consensusperspectief
2
, • brede consensus tussen diverse sociale groepen in de SL liggen aan de
basis van de strafwet
vs
§ ontstaan van strafwetten vanuit conflictperspectief
• normatieve conflicten tussen sociale groepen in de SL over welke
gedragingen gepast of ongepast zijn
§ Is ‘meerderheid + 1’ een consensus?
- criminaliteitspiramide: laat zien dat gedragingen verschillen in ernst en in de mate waarin zij door
een meerderheid dan wel minderheid van de bevolking als criminaliteit wordt gezien
o heeft aangetoond dat er verschillende gradaties bestaan van normovertredingen
- Criminologie = objectwetenschap. Objecten kunnen vanuit veel invalshoeken bestudeerd
worden…
- Opgelet met naturalistische en moralistische fout!
- De etiologie is geïnteresseerd in oorzaken van handelingen die een vorm van regelovertreding
inhouden.
- Hedendaagse etiologie hanteert vaak (straf)rechtelijke definities, hedendaags prototype: de
definitie van Per-Olof H. Wikström
o criminaliteit / regelovertredend gedrag / misdrijf plegen
§ = strafbaar gestelde handeling stellen
o nullem crime sine lege: geen misdrijf zonder wet
o definitie van Wikström =
§ misdrijf of strafbare handeling uit 4 componenten
• handeling
• overtreding
• wettelijke basis
• officiële maatschappelijke reactie die eruit volgt
3
, - Mala in se versus mala prohibita
o Wanneer behoort nu een
regelovertreding tot de ‘mala in se’
groep?
§ male in se: schenden het
wezen van de menselijke
natuur en bengen in alle
culturele fysiologische
reacties bij het slachtoffer
teweeg
§ zou ook zo zijn als deze handelingen niet strafbaar waren bij wet of gewoonte
o mala prohibita:
§ deze misdrijven worden niet universeel veroordeeld en de strafbaarstelling ervan is
vaak willekeurig
- ‘Sociale schadelijkheid’
- Verzoeningspoging van R. Agnew:
o geïntegreerde criminaliteitsdefinitie van criminaliteit:
§ ‘Blameworthy harms, condemned by the public, sanctioned by the state.'
• harms: sociaal schadelijk gedrag = inbreuken tegen de mensenrechten
Verschillende soorten
‘blameworthy harms’
- Criminaliteit als sociale constructie versus als ‘ontologische categorie van gedrag’?
- In technische zin: ja, sociale constructie, maar… de handelingen zijn wel reëel omdat de gevolgen
reëel zijn (cf ‘Theorema van Thomas’-Engels: ‘Thomas Theorem’)
- Definitie van wetenschapsfilosoof Mario Bunge (1920- 2020): klemtoon op mensenrechten!
(gebaseerd op de UVRM)
o “A criminal action may be defined as an action that, either deliberately or out of negligence,
causes harm, violates basic rights, or hinders the discharging of basic duties.”
- Intentionaliteit als vraagstuk? Vrijewil-debat (zie later).
4
