WERKVERLDVERKENNING leerpaden
Leerpad 1
Er zijn verschillende benaderingen mogelijk om sociale problemen aan te pakken. Dit hangt samen met
onderscheiden probleemdefiniëringen en methodieken.
Interventies naar/ met individuen en individuele cases
Deze interventies richten zich op een individu/ gezin-systeem. De ‘case’ of de ‘cliënt’ kan een individu zijn,
maar ook het systeem rond een individu. De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van de
cliënt en heeft als doel hier met individuele belanghebbende een antwoord uit te werken. In het werken naar
dat antwoord is het zeker mogelijk dat sociale diensten of de in het sociale netwerk aanwezige
ondersteuningsmogelijkheden worden ingeschakeld.
Kenmerkend voor deze sociale interventie is hier ook het emancipatorisch werken dat als doel heeft de
belanghebbenden actief te betrekken en zijn/ haar/ hun handelingsvermogen, te versterken.
Interventies naar/ met groepen en (structuren van de) gemeenschap
Deze interventies verbinden het individuele met de groep(en) waartoe mensen behoren en het gedeelde of
gemeenschappelijke. Hier gaan ze aan de slag met thema’s en moeilijkheden die mensen ervaren doordat ze
samenhangen met ‘de groep’ waartoe mensen behoren. Het gaat om problemen omdat men bijvoorbeeld
vrouw, migrant, jong of bejaard is of om problemen die men gemeenschappelijk ervaart zoals bijvoorbeeld een
verslaving.
Die interventies gaan dan ook aan de slag met groepen of gemeenschappen. In de ondersteuning van deze
groepen richt men er zich op of via inzicht in de maatschappelijke component van het ontstaan van de
probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren.
Het tussenkomen op onderdelen van de samenleving wordt gezien als een voorwaarde om effectief iets te
kunnen doen aan de individuele problemen.
Deze interventies richten zich soms ook uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van het sociale weefsel
en de groepsvorming met het ook op een democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving.
Ook hier zijn het emancipatorische en participatieve dus een kerncomponent.
Hier verwijst men ook naar ‘social group work’ (zie: studie van sociaal werk). Maar wij hebben het hier over de
laatste basisbenadering, de samenlevingsopbouw of het opbouwwerk, waar met burgers gewerkt wordt aan
maatschappelijke problemen. Deze soort interventies werken dan ook aan structurele verbeteringen van de
situatie van mensen. Door zich ook op de systemen te richten: in- en uitsluitingsmechanismen in de organisatie
van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen, etc.
1
,Interventies naar andere organisaties
Hier gaat het eerder om organisaties, diensten en praktijken die zich naar het sociaal werkveld zelf en
overheden en organisaties richten.
Het gaat eerder om koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld. Dit zijn dus ook
belangrijke bronnen voor toekomstige sociaal werkers om kennis te vergaren over thema’s en beleidskaders,
met collega’s te kunnen uitwisselen enz.
Je zou kunnen zeggen dat de ‘doelgroep’ van de interventies van de praktijken die we hieronder zien, de
sociaal-werk-praktijken zelf zijn. Maar in de meeste gevallen gaan dezelfde organisaties ook interventies
opzetten naar het beleid en de brede samenleving, doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in
de praktijken van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken. Vele van deze organisaties zullen dus ook
groepswerk doen, waarop ze hun beleids- en politieke acties baseren.
Ook overheidsorganisaties als Steunpunten, Kenniscentra, Departementen van ministeries en Agentschappen
vallen hieronder.
Let op: samenwerken met andere organisaties is inherent aan sociaal werk. Dit valt niet onder deze interventie,
werken naar/ met andere organisaties.
Echelonnering van het sociaal werk
Het sociaal werk wordt opgedeeld in verschillende lijnen. Deze lijnen geven onder andere informatie over hoe
toegankelijk de sociaal werk organisatie is: kan je er zomaar binnenstappen of moet je op voorhand een
afspraak maken? En wanneer je een afspraak nodig hebt, kan je dit zelf bepalen of heb je een professionals
nodig die jou eerst doorverwijst?
De nulde lijn
Deze bundelt alle initiatieven die laagdrempelig zijn en vrij toegankelijk. Het gaat hier om zorg binnen het eigen
netwerk. Misschien ken je wel een vrijwilliger die eten bereidt voor zijn of haar buurvrouw of die een
hulpbehoevende gratis vervoer aanbiedt naar het ziekenhuis. Het kan ook om zelfhulp gaan, bijvoorbeeld
stoppen met roken via een app.
Het houdt ook mantelzorg in. Een ziekte wordt ondersteund door een inwonend gezinslid. Dit kan de partner
zijn van de zieke maar ook een kind of een ander familielid. Die persoon staat in voor huishoudelijke raken tot
administratie, wassen, etc.
De eerste lijn
De eerste lijn omvat alle organisaties die vrij toegankelijk zijn, je moet er zelf een afspraak bij maken.
Bijvoorbeeld: huisarts, kine, psychologen, welzijnswerkers, … (OCMW, mutualiteit, JAK, CLB, …)
2
,De tweede lijn
Deze bevat organisaties waarvoor je doorverwijzing nodig hebt. Het gaat over niet-rechtstreekse toegankelijke
hulp. Daarnaast wordt er gespecialiseerde zorg aangeboden.
De derde lijn
Hier bieden organisaties gespecialiseerde hulp aan die niet vrij toegankelijk is en vaak intramuraal (letterlijke
betekenis: binnen de muur van een voorziening) aangeboden wordt.
Verschil en gelijkenissen tussen de tweede en derde lijn
Gelijk = beiden zijn gespecialiseerd en hebben doorverwijs nodig.
Verschil = de derde lijn is nog gespecialiseerder. Eerst moet blijken dat de eerste en de tweede lijn
ontoereikend waren. Vaak gaat de zorg door in gespecialiseerde, intramurale organisaties.
Mate van hulp en zorg binnen sociaal werk organisaties
Hulp en zorg kan op verschillende manier aangeboden worden. De meeste vorm van hulp wordt ambulant
aangeboden. Dat wil zeggen dat de belanghebbende op consultatie gaat, voor een beperkte duur.
Bijvoorbeeld: afspraak met VDAB-consulent, ouder, zorgjuf, CLB-medewerker die na verontrustende signalen
van de leerkracht het gedrag van de jongere bespreekt.
Het kan ook zijn dat de professionals naar de hulpvrager toegaat, bijvoorbeeld wanneer een medewerker van
een wijkgezondheidscentrum een moeilijk bereikbare doelgroep, zoals allochtone oudere vrouwen, wil warm
maken voor een aankomen initiatief rond gezonde levensstijl. Of denk maar aan huiswerkbegeleiding voor
lagereschoolkinderen.
Naast ambulante hulp bestaat er ook semi-residentiële hulp en zorg. Hierbij gaat het om hulp waarbij er in de
meeste gevallen geen overnachting of verblijf aan vasthangt, maar wel intensiever hulp en zorg nodig is.
Bijvoorbeeld: jongeren met een matig fysieke en/ of mentale beperking. Overdag worden ze tewerkgesteld in
een zorgboerderij. Of het gaat om ouderen met een vorm van dementie die in een dagcentrum terecht kunnen.
Residentiële zorg is zorg en hulp die dag- en nachtopvang aanbiedt. De betrokkene verblijft tijdelijk of
permanent in de voorziening, dit omdat het niet haalbaar meer is om thuis te wonen. De hulp en zorg wordt
‘intramuraal’ aangeboden (zie eerder) en vindt dus plaats binnen de muren van een voorziening. Hier kan het
gaan om een minderjarige jongere die een misdrijf heeft gepleegd en verplicht wordt in een
gemeenschapscentrum te verblijven of een volwassene die door een arbeidsongeval een ernstig letsel heeft
opgelopen en een zware revalidatie nodig heeft. In deze gevallen is het verblijf tijdelijk maar er zijn ook
omstandigheden waarbij het verblijf permanent is; denk maar aan een oudere die omwille van een ernstige
vorm van dementie en de onveiligheid die deze situatie met zich meebrengt, niet meer thuis kan wonen.
Verwerkingsopdracht
Pleegzorg Roeselare: familieleden hebben een ander familielid opgevangen.
Dit bevindt zich op de eerste lijn. Ik denk dit omdat in dit geval er zelf contact is opgenomen met pleegzorg.
Het ging om ambulante zorg. De persoon die de situatie opvolgde maakte altijd een afspraak om langs te
komen bij het gezin.
VDAB Ieper: familieleden die er werken. Ook eerste lijn, want mensen moeten zelf contact opnemen met de
VDAB. Het gaat hier altijd over ambulante zorg, want de belanghebbenden moeten naar het gebouw van VDAB
gaan voor de afspraak.
3
, Leerpad 2
Algemeen welzijnswerk
Het algemeen welzijnswerk helpt de gebruikers zich persoonlijk en sociaal te ontplooien en sociale rechten uit
te oefenen, zodat ze een menswaardig leven kunnen leiden.
De doelgroep is dan ook iedereen van wie de welzijnskansen bedreigd of verminderd zijn.
Historiek
Tot de jaren 60 was de focus van het maatschappelijk werk vooral gericht op het aanpassen van de doelgroep
in het maatschappelijk gebeuren. Het was ingebouwd in de medische sfeer (diensten maatschappelijk werk
binnen de ziekenfondsen o.a.), de juridische en materiële sfeer (de voorlopers van de OCMW’s, …).
Bijvoorbeeld: armoedeverenigingen die maaltijden uitdelen, gezondheidszorg die vooral ontstond om ‘ziektes’
onder controle te houden, …
Naarmate de welvaartsstaat groeide, verschoof ook de behoefte naar de aanpak van sociaalpsychologische
problemen (relaties, verslaving, opvoeding, …).
Autonome centra voor maatschappelijk werk namen die taken op zich, stelden hulpverlening door
maatschappelijk werkers centraal en zetten daarmee het beroep meer op de kaart.
Er werd vanaf dan een duidelijke start gemaakt van de verduidelijking van de functie van de job van
maatschappelijk werkers en de relatie met het beleid en de samenleving. De opstart gebeurde in de jaren 60 en
70 van de professionele hulpverlening. Dat werd zichtbaar door organisaties zoals Tele-onthaal en in de JAC’s,
dia vanaf dan met specifiek geschoolden begonnen te werken, en daarnaast ook vrijwilligers.
Tijdens de jaren 70 was het welzijnswerk een versnipperd veld van honderden vzw’s, vaak niet meer dan
eenmanszaken aangevuld met schare vrijwilligers. Pas in de jaren 80 kwam er een echt Vlaams welzijnsbeleid,
waarin de jeugdzorg, Kind en Gezin, gehandicaptenzorg en ouderenzorg de 4 pijlers waren.
Het duurde echter nog tot de jaren 90 alvorens het algemeen eerstelijnswelzijnswerk vorm kreeg in de 3
gekende diensten: OCMW, CAW en dienst maatschappelijk werk mutualiteiten.
Het eerste Decreet van 19 december 1997 betreffende het algemeen welzijnswerk regelde in een eerste
beweging de organisatie van deze basishulpverlening (natuurlijk naast de OCMW's en hun werking). Het
algemeen welzijnswerk was zo versnipperd dat niet iedere burger toegang ertoe had. Het eerste Decreet
hamert erop dat de hulpverlening breed aangeboden wordt, voor iedereen, en zowel op preventie, hulp als
signalering gericht is.
Dit decreet zorgde voor een eerste grote professionalisering en samenvoeging van diensten.
De diensten Tele-Onthaal, ingebouwde sociale diensten in de ziekenfondsen en de autonome centra voor
algemeen welzijnswerk werden er onderscheiden.
Tenslotte wordt met de Decreet van 2009 dat we later gaan bespreken een volgende grote
structureringsbeweging gedaan.
Het beleid
Dit is een overzicht van de beleidskaders van het domein algemeen welzijn.
Het Departement Zorg
Een groot stuk van het beleid met betrekking tot sociaal werk wordt vormgegeven door het departement zorg.
Dat is een samenvoeging van het Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en Agentschap Zorg en
Gezondheid (sinds 2023).
4
Leerpad 1
Er zijn verschillende benaderingen mogelijk om sociale problemen aan te pakken. Dit hangt samen met
onderscheiden probleemdefiniëringen en methodieken.
Interventies naar/ met individuen en individuele cases
Deze interventies richten zich op een individu/ gezin-systeem. De ‘case’ of de ‘cliënt’ kan een individu zijn,
maar ook het systeem rond een individu. De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van de
cliënt en heeft als doel hier met individuele belanghebbende een antwoord uit te werken. In het werken naar
dat antwoord is het zeker mogelijk dat sociale diensten of de in het sociale netwerk aanwezige
ondersteuningsmogelijkheden worden ingeschakeld.
Kenmerkend voor deze sociale interventie is hier ook het emancipatorisch werken dat als doel heeft de
belanghebbenden actief te betrekken en zijn/ haar/ hun handelingsvermogen, te versterken.
Interventies naar/ met groepen en (structuren van de) gemeenschap
Deze interventies verbinden het individuele met de groep(en) waartoe mensen behoren en het gedeelde of
gemeenschappelijke. Hier gaan ze aan de slag met thema’s en moeilijkheden die mensen ervaren doordat ze
samenhangen met ‘de groep’ waartoe mensen behoren. Het gaat om problemen omdat men bijvoorbeeld
vrouw, migrant, jong of bejaard is of om problemen die men gemeenschappelijk ervaart zoals bijvoorbeeld een
verslaving.
Die interventies gaan dan ook aan de slag met groepen of gemeenschappen. In de ondersteuning van deze
groepen richt men er zich op of via inzicht in de maatschappelijke component van het ontstaan van de
probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren.
Het tussenkomen op onderdelen van de samenleving wordt gezien als een voorwaarde om effectief iets te
kunnen doen aan de individuele problemen.
Deze interventies richten zich soms ook uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van het sociale weefsel
en de groepsvorming met het ook op een democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving.
Ook hier zijn het emancipatorische en participatieve dus een kerncomponent.
Hier verwijst men ook naar ‘social group work’ (zie: studie van sociaal werk). Maar wij hebben het hier over de
laatste basisbenadering, de samenlevingsopbouw of het opbouwwerk, waar met burgers gewerkt wordt aan
maatschappelijke problemen. Deze soort interventies werken dan ook aan structurele verbeteringen van de
situatie van mensen. Door zich ook op de systemen te richten: in- en uitsluitingsmechanismen in de organisatie
van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen, etc.
1
,Interventies naar andere organisaties
Hier gaat het eerder om organisaties, diensten en praktijken die zich naar het sociaal werkveld zelf en
overheden en organisaties richten.
Het gaat eerder om koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld. Dit zijn dus ook
belangrijke bronnen voor toekomstige sociaal werkers om kennis te vergaren over thema’s en beleidskaders,
met collega’s te kunnen uitwisselen enz.
Je zou kunnen zeggen dat de ‘doelgroep’ van de interventies van de praktijken die we hieronder zien, de
sociaal-werk-praktijken zelf zijn. Maar in de meeste gevallen gaan dezelfde organisaties ook interventies
opzetten naar het beleid en de brede samenleving, doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in
de praktijken van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken. Vele van deze organisaties zullen dus ook
groepswerk doen, waarop ze hun beleids- en politieke acties baseren.
Ook overheidsorganisaties als Steunpunten, Kenniscentra, Departementen van ministeries en Agentschappen
vallen hieronder.
Let op: samenwerken met andere organisaties is inherent aan sociaal werk. Dit valt niet onder deze interventie,
werken naar/ met andere organisaties.
Echelonnering van het sociaal werk
Het sociaal werk wordt opgedeeld in verschillende lijnen. Deze lijnen geven onder andere informatie over hoe
toegankelijk de sociaal werk organisatie is: kan je er zomaar binnenstappen of moet je op voorhand een
afspraak maken? En wanneer je een afspraak nodig hebt, kan je dit zelf bepalen of heb je een professionals
nodig die jou eerst doorverwijst?
De nulde lijn
Deze bundelt alle initiatieven die laagdrempelig zijn en vrij toegankelijk. Het gaat hier om zorg binnen het eigen
netwerk. Misschien ken je wel een vrijwilliger die eten bereidt voor zijn of haar buurvrouw of die een
hulpbehoevende gratis vervoer aanbiedt naar het ziekenhuis. Het kan ook om zelfhulp gaan, bijvoorbeeld
stoppen met roken via een app.
Het houdt ook mantelzorg in. Een ziekte wordt ondersteund door een inwonend gezinslid. Dit kan de partner
zijn van de zieke maar ook een kind of een ander familielid. Die persoon staat in voor huishoudelijke raken tot
administratie, wassen, etc.
De eerste lijn
De eerste lijn omvat alle organisaties die vrij toegankelijk zijn, je moet er zelf een afspraak bij maken.
Bijvoorbeeld: huisarts, kine, psychologen, welzijnswerkers, … (OCMW, mutualiteit, JAK, CLB, …)
2
,De tweede lijn
Deze bevat organisaties waarvoor je doorverwijzing nodig hebt. Het gaat over niet-rechtstreekse toegankelijke
hulp. Daarnaast wordt er gespecialiseerde zorg aangeboden.
De derde lijn
Hier bieden organisaties gespecialiseerde hulp aan die niet vrij toegankelijk is en vaak intramuraal (letterlijke
betekenis: binnen de muur van een voorziening) aangeboden wordt.
Verschil en gelijkenissen tussen de tweede en derde lijn
Gelijk = beiden zijn gespecialiseerd en hebben doorverwijs nodig.
Verschil = de derde lijn is nog gespecialiseerder. Eerst moet blijken dat de eerste en de tweede lijn
ontoereikend waren. Vaak gaat de zorg door in gespecialiseerde, intramurale organisaties.
Mate van hulp en zorg binnen sociaal werk organisaties
Hulp en zorg kan op verschillende manier aangeboden worden. De meeste vorm van hulp wordt ambulant
aangeboden. Dat wil zeggen dat de belanghebbende op consultatie gaat, voor een beperkte duur.
Bijvoorbeeld: afspraak met VDAB-consulent, ouder, zorgjuf, CLB-medewerker die na verontrustende signalen
van de leerkracht het gedrag van de jongere bespreekt.
Het kan ook zijn dat de professionals naar de hulpvrager toegaat, bijvoorbeeld wanneer een medewerker van
een wijkgezondheidscentrum een moeilijk bereikbare doelgroep, zoals allochtone oudere vrouwen, wil warm
maken voor een aankomen initiatief rond gezonde levensstijl. Of denk maar aan huiswerkbegeleiding voor
lagereschoolkinderen.
Naast ambulante hulp bestaat er ook semi-residentiële hulp en zorg. Hierbij gaat het om hulp waarbij er in de
meeste gevallen geen overnachting of verblijf aan vasthangt, maar wel intensiever hulp en zorg nodig is.
Bijvoorbeeld: jongeren met een matig fysieke en/ of mentale beperking. Overdag worden ze tewerkgesteld in
een zorgboerderij. Of het gaat om ouderen met een vorm van dementie die in een dagcentrum terecht kunnen.
Residentiële zorg is zorg en hulp die dag- en nachtopvang aanbiedt. De betrokkene verblijft tijdelijk of
permanent in de voorziening, dit omdat het niet haalbaar meer is om thuis te wonen. De hulp en zorg wordt
‘intramuraal’ aangeboden (zie eerder) en vindt dus plaats binnen de muren van een voorziening. Hier kan het
gaan om een minderjarige jongere die een misdrijf heeft gepleegd en verplicht wordt in een
gemeenschapscentrum te verblijven of een volwassene die door een arbeidsongeval een ernstig letsel heeft
opgelopen en een zware revalidatie nodig heeft. In deze gevallen is het verblijf tijdelijk maar er zijn ook
omstandigheden waarbij het verblijf permanent is; denk maar aan een oudere die omwille van een ernstige
vorm van dementie en de onveiligheid die deze situatie met zich meebrengt, niet meer thuis kan wonen.
Verwerkingsopdracht
Pleegzorg Roeselare: familieleden hebben een ander familielid opgevangen.
Dit bevindt zich op de eerste lijn. Ik denk dit omdat in dit geval er zelf contact is opgenomen met pleegzorg.
Het ging om ambulante zorg. De persoon die de situatie opvolgde maakte altijd een afspraak om langs te
komen bij het gezin.
VDAB Ieper: familieleden die er werken. Ook eerste lijn, want mensen moeten zelf contact opnemen met de
VDAB. Het gaat hier altijd over ambulante zorg, want de belanghebbenden moeten naar het gebouw van VDAB
gaan voor de afspraak.
3
, Leerpad 2
Algemeen welzijnswerk
Het algemeen welzijnswerk helpt de gebruikers zich persoonlijk en sociaal te ontplooien en sociale rechten uit
te oefenen, zodat ze een menswaardig leven kunnen leiden.
De doelgroep is dan ook iedereen van wie de welzijnskansen bedreigd of verminderd zijn.
Historiek
Tot de jaren 60 was de focus van het maatschappelijk werk vooral gericht op het aanpassen van de doelgroep
in het maatschappelijk gebeuren. Het was ingebouwd in de medische sfeer (diensten maatschappelijk werk
binnen de ziekenfondsen o.a.), de juridische en materiële sfeer (de voorlopers van de OCMW’s, …).
Bijvoorbeeld: armoedeverenigingen die maaltijden uitdelen, gezondheidszorg die vooral ontstond om ‘ziektes’
onder controle te houden, …
Naarmate de welvaartsstaat groeide, verschoof ook de behoefte naar de aanpak van sociaalpsychologische
problemen (relaties, verslaving, opvoeding, …).
Autonome centra voor maatschappelijk werk namen die taken op zich, stelden hulpverlening door
maatschappelijk werkers centraal en zetten daarmee het beroep meer op de kaart.
Er werd vanaf dan een duidelijke start gemaakt van de verduidelijking van de functie van de job van
maatschappelijk werkers en de relatie met het beleid en de samenleving. De opstart gebeurde in de jaren 60 en
70 van de professionele hulpverlening. Dat werd zichtbaar door organisaties zoals Tele-onthaal en in de JAC’s,
dia vanaf dan met specifiek geschoolden begonnen te werken, en daarnaast ook vrijwilligers.
Tijdens de jaren 70 was het welzijnswerk een versnipperd veld van honderden vzw’s, vaak niet meer dan
eenmanszaken aangevuld met schare vrijwilligers. Pas in de jaren 80 kwam er een echt Vlaams welzijnsbeleid,
waarin de jeugdzorg, Kind en Gezin, gehandicaptenzorg en ouderenzorg de 4 pijlers waren.
Het duurde echter nog tot de jaren 90 alvorens het algemeen eerstelijnswelzijnswerk vorm kreeg in de 3
gekende diensten: OCMW, CAW en dienst maatschappelijk werk mutualiteiten.
Het eerste Decreet van 19 december 1997 betreffende het algemeen welzijnswerk regelde in een eerste
beweging de organisatie van deze basishulpverlening (natuurlijk naast de OCMW's en hun werking). Het
algemeen welzijnswerk was zo versnipperd dat niet iedere burger toegang ertoe had. Het eerste Decreet
hamert erop dat de hulpverlening breed aangeboden wordt, voor iedereen, en zowel op preventie, hulp als
signalering gericht is.
Dit decreet zorgde voor een eerste grote professionalisering en samenvoeging van diensten.
De diensten Tele-Onthaal, ingebouwde sociale diensten in de ziekenfondsen en de autonome centra voor
algemeen welzijnswerk werden er onderscheiden.
Tenslotte wordt met de Decreet van 2009 dat we later gaan bespreken een volgende grote
structureringsbeweging gedaan.
Het beleid
Dit is een overzicht van de beleidskaders van het domein algemeen welzijn.
Het Departement Zorg
Een groot stuk van het beleid met betrekking tot sociaal werk wordt vormgegeven door het departement zorg.
Dat is een samenvoeging van het Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en Agentschap Zorg en
Gezondheid (sinds 2023).
4
