Notarieel familierecht; focus op vermogensplanning
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Inleiding, situering en praktische informatie...............................6
Hoofdstuk 1: Samenwoningsrelaties en gezinsvormen.....................................6
Deel I - Burgerrechtelijke aspecten.................................................................................6
Gehuwd, wettelijk of feitelijk samenwonend...............................................................6
Extra deel: Socialezekerheidsrechtelijke aandachtspunten bij familiale
(vermogens)planning.................................................................................................... 28
Inleiding.................................................................................................................... 28
Pensioenverzekering................................................................................................. 30
Deelconclusie............................................................................................................ 37
Arbeidsongevallenverzekering (cf. beroepsziekteverzekering)..................................37
Deelconclusie............................................................................................................ 45
Eindconclusie............................................................................................................ 45
Hoofdstuk 1bis: Zorgvolmachten...................................................................46
Het buitengerechtelijk karakter van de zorgvolmacht..................................................46
Registratie................................................................................................................. 46
Beindiging of wijziging van de volmacht...................................................................47
Een of twee akten?....................................................................................................... 47
Partijen?........................................................................................................................ 48
Lasthebber................................................................................................................ 48
Lasthebber ad hoc........................................................................................................ 50
Keuzebeding en zorgvolmacht...................................................................................51
Vertrouwenspersoon.................................................................................................. 52
Reikwijdte zorgvolmacht............................................................................................... 53
Inhoud....................................................................................................................... 53
Omvang van de zorgvolmacht...................................................................................53
Aard van de rechtshandeling.....................................................................................54
Schenking en WHC?...................................................................................................... 55
Dwingend – specifiek - imperatief.............................................................................55
Uitdrukkelijke volmacht............................................................................................. 55
Schenking.................................................................................................................. 56
Volmacht bij vennootschappen.....................................................................................57
Volmacht voor daden van bestuur.............................................................................57
Volmacht voor algemene vergadering.......................................................................57
Huwelijksvermogensrecht......................................................................................... 58
Beslissingen met betrekking tot de persoon?............................................................58
Verklaring patiëntenrechten......................................................................................59
Rekening en verantwoording & Kwijting....................................................................60
Tussenkomst vrederechter......................................................................................... 61
Aandachtspunten bij het gebruik van een bestaande (zorg)volmacht.......................62
Territoriale bevoegdheid van de notaris....................................................................62
Hoofdstuk 2: Het opstellen van een notariële akte.........................................63
De notarisakte in klare taal........................................................................................... 63
Inleiding.................................................................................................................... 63
Wat is klare taal?....................................................................................................... 63
Gebruikelijke bemerkingen en bezorgdheden?..........................................................65
Voordelen van een heldere akte?..............................................................................66
1
, Hoe (her)schrijf je een akte in klare taal?..................................................................66
Hoofdstuk 3: De huwelijksovereenkomst - algemeen......................................71
Terminologie................................................................................................................. 71
Hoofdkenmerken van het secundair stelsel..................................................................72
Vermogensrechtelijke regeling..................................................................................72
Notariële tussenkomst............................................................................................... 72
Kenbaarheid (publiciteit)........................................................................................... 73
Uitwerking................................................................................................................. 74
Contractuele aspecten.............................................................................................. 74
Vrijheid om te contracteren?.....................................................................................76
Advies huwelijksovereenkomst..................................................................................76
Samenvatting............................................................................................................ 77
Hoofdstuk 4: Huwelijksovereenkomsten met keuze voor een gemeenschap.....78
Huwelijksovereenkomsten............................................................................................78
Gevolgen zero situatie............................................................................................... 78
Fiscale gevolgen (erfbelasting)..................................................................................81
Gemeenschap van aanwinsten..................................................................................81
Wijzigingen binnen een gemeenschapsstelsel...........................................................87
Hoofdstuk 5: Huwelijksovereenkomsten met keuze voor gemeenschap (als
instrumenten van vermogensplanning): successieplanning en
overlevingsrechten.......................................................................................90
Huwelijksvoordelen....................................................................................................... 90
Civiel......................................................................................................................... 90
Recente rechtspraak................................................................................................. 94
Niet-schenkingen....................................................................................................... 94
Soms toch wel inkortbaar.......................................................................................... 95
Volkomen huwelijksvoordeel = Een volkomen huwelijksvoordeel is volledig
onttrokken aan alle schenkingsregels en kan niet worden ingekort door reservataire
erfgenamen............................................................................................................... 95
Onvolkomen huwelijksvoordeel = Een onvolkomen huwelijksvoordeel blijft een
huwelijksvoordeel (geen schenking), maar is inkortbaar voor het deel dat de
afgesproken bovengrens of “plafond” overschrijdt....................................................96
Belangrijke aandachtspunten....................................................................................96
Plafond...................................................................................................................... 97
Belastbaar?............................................................................................................... 97
Niet belastbaar.......................................................................................................... 98
Verdeling van de gemeenschap....................................................................................98
Vooruitmaking........................................................................................................... 99
Verdelingsbeding....................................................................................................... 99
Keuzebeding ongelijke verdeling...............................................................................99
Bijkomend te overwegen......................................................................................... 100
Verschil met huwelijksvoordelen.............................................................................100
Werking................................................................................................................... 101
Kenmerken van contractuele erfstelling..................................................................101
Praktisch effect........................................................................................................ 101
Hoofdstuk 6: Huwelijksovereenkomst met scheiding van goederen...............102
Het stelsel van scheiding van goederen.....................................................................102
SVG: Principes en redenen......................................................................................102
Conventionele regeling............................................................................................ 104
Correctiemechanismen............................................................................................ 110
Kwalificatie huwelijksvoordeel bij SVG.....................................................................115
a. Vermogende partner sterft eerst.........................................................................117
2
, b. Minder vermogende partner sterft eerst.............................................................117
“Vierde piste”: huwelijksvoordelen op onverdeelde goederen....................................117
Samenvatting.......................................................................................................... 118
Hoofdstuk 7: Samenwoningsovereenkomsten - Ongehuwd samenwonenden. 118
Samenwoningsovereenkomsten.................................................................................119
Samenwoningsrelatie.............................................................................................. 119
Samenwoningsvermogensrecht..............................................................................119
Contractuele aspecten................................................................................................ 120
Waarom een samenwoningscontract?........................................................................121
Contractsvrijheid: wat kan niet?.................................................................................122
Vermoeden van onverdeeldheid.................................................................................123
Samenwoningscontract: wat kan wel?........................................................................124
Regeling gezinswoning bij breuk.................................................................................125
Huurwoning............................................................................................................. 125
Woning in eigendom................................................................................................ 126
Regeling ‘afrekening’ bij breuk...................................................................................127
Regelingen na overlijden............................................................................................129
Wettelijk erfrecht (alleen WS)..................................................................................129
Regeling gezinswoonst na overlijden..........................................................................129
Conventionele aanspraken......................................................................................129
Samenvatting............................................................................................................. 130
Samenwoningsovereenkomst..................................................................................130
Inhoud: cf scheiding van goederen..........................................................................130
Hoofdstuk 7bis: Juristen en bemiddeling......................................................130
Bemiddeling................................................................................................................ 130
Een methode om conflicten op te lossen.................................................................131
Partijen nemen zelf beslissingen.............................................................................131
Partijen onderhandelen met elkaar..........................................................................132
Naar een oplossing die voor iedereen aanvaardbaar is...........................................132
Partijen worden begeleid door een derde................................................................133
Bemiddelaar............................................................................................................... 133
Beheerder van andermans belangen.......................................................................133
Partijen worden begeleid door een derde................................................................134
Bemiddelaar als informatiebeheerder.....................................................................134
De bemiddelaar is meerzijdig partijdig....................................................................135
De vertrouwelijkheid............................................................................................... 135
Een bemiddeling verloopt gefaseerd.......................................................................136
De notaris-bemiddelaar.............................................................................................. 136
Rol van de notaris.................................................................................................... 136
Functie notaris; wat doet een notaris eigenlijk?.......................................................137
Bemiddelaar vs Notaris........................................................................................... 138
De notaris en bemiddeling..........................................................................................140
De notaris en bemiddeling......................................................................................141
Multidisciplinaire samenwerking.................................................................................142
Hoofdstuk 8: Schenkingen..........................................................................143
Basisbeginselen.......................................................................................................... 143
Definitie................................................................................................................... 143
3
, Categorieën............................................................................................................. 144
Algemene bepalingen.............................................................................................. 144
Vereisten..................................................................................................................... 146
Toestemming........................................................................................................... 146
Voorwerp................................................................................................................. 154
Oorzaak................................................................................................................... 155
Voorwaarden/lasten................................................................................................. 155
Schenkingen algemeen...............................................................................................156
Algemeen................................................................................................................ 156
Soorten.................................................................................................................... 157
Fiscale context............................................................................................................ 163
Hoofdstuk 9: Testamenten..........................................................................164
Algemene bepalingen en vorm...................................................................................164
Testament is een gift.................................................................................................. 166
Toestemmingsvereisten........................................................................................... 166
Captatie en suggestie.............................................................................................. 166
Kenmerken van een testament (4.132 BW)................................................................167
Belangrijkste kenmerken......................................................................................... 167
Vormvereisten......................................................................................................... 168
Inhoud........................................................................................................................ 171
Inhoud van het testament – algemeen....................................................................171
Soorten legaat......................................................................................................... 172
Hoofdstuk 9bis: De erfovereenkomst (in de notariële praktijk).....................178
Principieel verbod op erfovereenkomst blijft overeind................................................178
Wat is een erfovereenkomst.......................................................................................178
Geldig afsluiten van een erfovereenkomst (art. 4.242 en 4.243 BW)......................179
Overeenkomst onder bijzondere titel (art.4.243 BW)...............................................179
Overeenkomst/beding ten bezwarende titel............................................................180
Overeenkomsten onder kosteloze title m.b.t. eigen toekomstige nalatenschap (art.
4.242 BW)................................................................................................................ 180
Wie kan een erfovereenkomst sluiten?.......................................................................180
Strikt formalisme (art. 4.249 tot 4.251 BW).............................................................181
Voorafgaandelijke mededeling van het ontwerp......................................................181
Bijzondere vergadering........................................................................................... 182
Gevolgen van de erfovereenkomst (art. 4.246 tot 4.248 BW).....................................182
Termijnen................................................................................................................. 183
Inhoud notariele akte en ondertekening ervan........................................................183
Sanctionering.......................................................................................................... 183
Publiciteit................................................................................................................ 184
Punctuele erfovereenkomst.....................................................................................184
Generatiesprong...................................................................................................... 184
Verzaking vordering tot inkorting............................................................................185
Wettelijk opvolgend vruchtgebruik en afstand ervan..............................................186
Punctuele erfovereenkomsten zonder naleving vormvoorwaarden.........................186
Globale erfovereenkomst............................................................................................187
Hoofdstuk 9ter: akten en attesten van erfopvolging (artikel 4.59 BW
erfrechtelijke hoedanigheid).......................................................................188
Inleiding...................................................................................................................... 188
Situering..................................................................................................................... 188
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Inleiding, situering en praktische informatie...............................6
Hoofdstuk 1: Samenwoningsrelaties en gezinsvormen.....................................6
Deel I - Burgerrechtelijke aspecten.................................................................................6
Gehuwd, wettelijk of feitelijk samenwonend...............................................................6
Extra deel: Socialezekerheidsrechtelijke aandachtspunten bij familiale
(vermogens)planning.................................................................................................... 28
Inleiding.................................................................................................................... 28
Pensioenverzekering................................................................................................. 30
Deelconclusie............................................................................................................ 37
Arbeidsongevallenverzekering (cf. beroepsziekteverzekering)..................................37
Deelconclusie............................................................................................................ 45
Eindconclusie............................................................................................................ 45
Hoofdstuk 1bis: Zorgvolmachten...................................................................46
Het buitengerechtelijk karakter van de zorgvolmacht..................................................46
Registratie................................................................................................................. 46
Beindiging of wijziging van de volmacht...................................................................47
Een of twee akten?....................................................................................................... 47
Partijen?........................................................................................................................ 48
Lasthebber................................................................................................................ 48
Lasthebber ad hoc........................................................................................................ 50
Keuzebeding en zorgvolmacht...................................................................................51
Vertrouwenspersoon.................................................................................................. 52
Reikwijdte zorgvolmacht............................................................................................... 53
Inhoud....................................................................................................................... 53
Omvang van de zorgvolmacht...................................................................................53
Aard van de rechtshandeling.....................................................................................54
Schenking en WHC?...................................................................................................... 55
Dwingend – specifiek - imperatief.............................................................................55
Uitdrukkelijke volmacht............................................................................................. 55
Schenking.................................................................................................................. 56
Volmacht bij vennootschappen.....................................................................................57
Volmacht voor daden van bestuur.............................................................................57
Volmacht voor algemene vergadering.......................................................................57
Huwelijksvermogensrecht......................................................................................... 58
Beslissingen met betrekking tot de persoon?............................................................58
Verklaring patiëntenrechten......................................................................................59
Rekening en verantwoording & Kwijting....................................................................60
Tussenkomst vrederechter......................................................................................... 61
Aandachtspunten bij het gebruik van een bestaande (zorg)volmacht.......................62
Territoriale bevoegdheid van de notaris....................................................................62
Hoofdstuk 2: Het opstellen van een notariële akte.........................................63
De notarisakte in klare taal........................................................................................... 63
Inleiding.................................................................................................................... 63
Wat is klare taal?....................................................................................................... 63
Gebruikelijke bemerkingen en bezorgdheden?..........................................................65
Voordelen van een heldere akte?..............................................................................66
1
, Hoe (her)schrijf je een akte in klare taal?..................................................................66
Hoofdstuk 3: De huwelijksovereenkomst - algemeen......................................71
Terminologie................................................................................................................. 71
Hoofdkenmerken van het secundair stelsel..................................................................72
Vermogensrechtelijke regeling..................................................................................72
Notariële tussenkomst............................................................................................... 72
Kenbaarheid (publiciteit)........................................................................................... 73
Uitwerking................................................................................................................. 74
Contractuele aspecten.............................................................................................. 74
Vrijheid om te contracteren?.....................................................................................76
Advies huwelijksovereenkomst..................................................................................76
Samenvatting............................................................................................................ 77
Hoofdstuk 4: Huwelijksovereenkomsten met keuze voor een gemeenschap.....78
Huwelijksovereenkomsten............................................................................................78
Gevolgen zero situatie............................................................................................... 78
Fiscale gevolgen (erfbelasting)..................................................................................81
Gemeenschap van aanwinsten..................................................................................81
Wijzigingen binnen een gemeenschapsstelsel...........................................................87
Hoofdstuk 5: Huwelijksovereenkomsten met keuze voor gemeenschap (als
instrumenten van vermogensplanning): successieplanning en
overlevingsrechten.......................................................................................90
Huwelijksvoordelen....................................................................................................... 90
Civiel......................................................................................................................... 90
Recente rechtspraak................................................................................................. 94
Niet-schenkingen....................................................................................................... 94
Soms toch wel inkortbaar.......................................................................................... 95
Volkomen huwelijksvoordeel = Een volkomen huwelijksvoordeel is volledig
onttrokken aan alle schenkingsregels en kan niet worden ingekort door reservataire
erfgenamen............................................................................................................... 95
Onvolkomen huwelijksvoordeel = Een onvolkomen huwelijksvoordeel blijft een
huwelijksvoordeel (geen schenking), maar is inkortbaar voor het deel dat de
afgesproken bovengrens of “plafond” overschrijdt....................................................96
Belangrijke aandachtspunten....................................................................................96
Plafond...................................................................................................................... 97
Belastbaar?............................................................................................................... 97
Niet belastbaar.......................................................................................................... 98
Verdeling van de gemeenschap....................................................................................98
Vooruitmaking........................................................................................................... 99
Verdelingsbeding....................................................................................................... 99
Keuzebeding ongelijke verdeling...............................................................................99
Bijkomend te overwegen......................................................................................... 100
Verschil met huwelijksvoordelen.............................................................................100
Werking................................................................................................................... 101
Kenmerken van contractuele erfstelling..................................................................101
Praktisch effect........................................................................................................ 101
Hoofdstuk 6: Huwelijksovereenkomst met scheiding van goederen...............102
Het stelsel van scheiding van goederen.....................................................................102
SVG: Principes en redenen......................................................................................102
Conventionele regeling............................................................................................ 104
Correctiemechanismen............................................................................................ 110
Kwalificatie huwelijksvoordeel bij SVG.....................................................................115
a. Vermogende partner sterft eerst.........................................................................117
2
, b. Minder vermogende partner sterft eerst.............................................................117
“Vierde piste”: huwelijksvoordelen op onverdeelde goederen....................................117
Samenvatting.......................................................................................................... 118
Hoofdstuk 7: Samenwoningsovereenkomsten - Ongehuwd samenwonenden. 118
Samenwoningsovereenkomsten.................................................................................119
Samenwoningsrelatie.............................................................................................. 119
Samenwoningsvermogensrecht..............................................................................119
Contractuele aspecten................................................................................................ 120
Waarom een samenwoningscontract?........................................................................121
Contractsvrijheid: wat kan niet?.................................................................................122
Vermoeden van onverdeeldheid.................................................................................123
Samenwoningscontract: wat kan wel?........................................................................124
Regeling gezinswoning bij breuk.................................................................................125
Huurwoning............................................................................................................. 125
Woning in eigendom................................................................................................ 126
Regeling ‘afrekening’ bij breuk...................................................................................127
Regelingen na overlijden............................................................................................129
Wettelijk erfrecht (alleen WS)..................................................................................129
Regeling gezinswoonst na overlijden..........................................................................129
Conventionele aanspraken......................................................................................129
Samenvatting............................................................................................................. 130
Samenwoningsovereenkomst..................................................................................130
Inhoud: cf scheiding van goederen..........................................................................130
Hoofdstuk 7bis: Juristen en bemiddeling......................................................130
Bemiddeling................................................................................................................ 130
Een methode om conflicten op te lossen.................................................................131
Partijen nemen zelf beslissingen.............................................................................131
Partijen onderhandelen met elkaar..........................................................................132
Naar een oplossing die voor iedereen aanvaardbaar is...........................................132
Partijen worden begeleid door een derde................................................................133
Bemiddelaar............................................................................................................... 133
Beheerder van andermans belangen.......................................................................133
Partijen worden begeleid door een derde................................................................134
Bemiddelaar als informatiebeheerder.....................................................................134
De bemiddelaar is meerzijdig partijdig....................................................................135
De vertrouwelijkheid............................................................................................... 135
Een bemiddeling verloopt gefaseerd.......................................................................136
De notaris-bemiddelaar.............................................................................................. 136
Rol van de notaris.................................................................................................... 136
Functie notaris; wat doet een notaris eigenlijk?.......................................................137
Bemiddelaar vs Notaris........................................................................................... 138
De notaris en bemiddeling..........................................................................................140
De notaris en bemiddeling......................................................................................141
Multidisciplinaire samenwerking.................................................................................142
Hoofdstuk 8: Schenkingen..........................................................................143
Basisbeginselen.......................................................................................................... 143
Definitie................................................................................................................... 143
3
, Categorieën............................................................................................................. 144
Algemene bepalingen.............................................................................................. 144
Vereisten..................................................................................................................... 146
Toestemming........................................................................................................... 146
Voorwerp................................................................................................................. 154
Oorzaak................................................................................................................... 155
Voorwaarden/lasten................................................................................................. 155
Schenkingen algemeen...............................................................................................156
Algemeen................................................................................................................ 156
Soorten.................................................................................................................... 157
Fiscale context............................................................................................................ 163
Hoofdstuk 9: Testamenten..........................................................................164
Algemene bepalingen en vorm...................................................................................164
Testament is een gift.................................................................................................. 166
Toestemmingsvereisten........................................................................................... 166
Captatie en suggestie.............................................................................................. 166
Kenmerken van een testament (4.132 BW)................................................................167
Belangrijkste kenmerken......................................................................................... 167
Vormvereisten......................................................................................................... 168
Inhoud........................................................................................................................ 171
Inhoud van het testament – algemeen....................................................................171
Soorten legaat......................................................................................................... 172
Hoofdstuk 9bis: De erfovereenkomst (in de notariële praktijk).....................178
Principieel verbod op erfovereenkomst blijft overeind................................................178
Wat is een erfovereenkomst.......................................................................................178
Geldig afsluiten van een erfovereenkomst (art. 4.242 en 4.243 BW)......................179
Overeenkomst onder bijzondere titel (art.4.243 BW)...............................................179
Overeenkomst/beding ten bezwarende titel............................................................180
Overeenkomsten onder kosteloze title m.b.t. eigen toekomstige nalatenschap (art.
4.242 BW)................................................................................................................ 180
Wie kan een erfovereenkomst sluiten?.......................................................................180
Strikt formalisme (art. 4.249 tot 4.251 BW).............................................................181
Voorafgaandelijke mededeling van het ontwerp......................................................181
Bijzondere vergadering........................................................................................... 182
Gevolgen van de erfovereenkomst (art. 4.246 tot 4.248 BW).....................................182
Termijnen................................................................................................................. 183
Inhoud notariele akte en ondertekening ervan........................................................183
Sanctionering.......................................................................................................... 183
Publiciteit................................................................................................................ 184
Punctuele erfovereenkomst.....................................................................................184
Generatiesprong...................................................................................................... 184
Verzaking vordering tot inkorting............................................................................185
Wettelijk opvolgend vruchtgebruik en afstand ervan..............................................186
Punctuele erfovereenkomsten zonder naleving vormvoorwaarden.........................186
Globale erfovereenkomst............................................................................................187
Hoofdstuk 9ter: akten en attesten van erfopvolging (artikel 4.59 BW
erfrechtelijke hoedanigheid).......................................................................188
Inleiding...................................................................................................................... 188
Situering..................................................................................................................... 188
4
