Samenvatting Strafprocesrecht

Algemene beginselen strafprocesrecht

, Algemene beginselen strafprocesrecht


1.​Definitie
1.1 Begrip
strafprocesrecht = formeel strafrecht = strafrechtspleging = strafvordering
= het geheel van rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van personen
die ervan worden verdacht misdrijf te hebben gepleegd.
→ de praktische toepassing1 van het materieel strafrecht kan slechts worden gerealiseerd
via het strafprocesrecht
→ SPR is het geheel der rechtsregels betreffende de opsporing, vervolging en berechting van
personen die ervan verdacht worden een misdrijf te hebben gepleegd:
-​ scenario’s en vormvoorschriften die moeten worden gevolgd
-​ rechtspositie van de verschillende betrokken personen
-​ regels m.b.t. organisatie en werking van de strafgerechten
-​ regels m.b.t. tenuitvoerlegging v/d beslissingen van die gerechten (het stopt dus niet
bij de uitspraak)


1.2 Materieel v. formeel strafrecht
Personen tot wie de regels gericht zijn:
-​ in de eerste plaats de overheid2 (politie, magistratuur)
strafproces = proces tussen gemeenschap (vertegenwoordigd door het OM) en de
verdachte
-​ uitzonderlijk: de burger
bijv. de verdachte, de getuige, degene bij wie een onderzoeksmaatregel wordt
uitgevoerd (bijv. een huiszoeking, een telefoontap, …), het slachtoffer

Inhoud van de regels
-​ hebben niet de ‘vanzelfsprekendheid’ van het materieel strafrecht
-​ ‘spelregels’ waarover kan gediscussieerd worden3
-​ berusten vaak op het onderling afwegen van verschillende belangen
(waarheidsvinding versus de bescherming van fundamentele rechten van eenieder)

De sanctionering van de schending der regels van resp. materieel en formeel strafrecht

1
Het maakt het recht dus concreet, het strafrecht dat in werking gaat in de maatschappij. Het gaat over de
regels die de procedure bepalen om het materiële strafrecht om te zetten in concrete beslissingen.
2
Materieel strafrecht daarentegen is gericht tot de burger in het algemeen.
3
Hierdoor speelt de evidentie die er in het materieel strafrecht aanwezig is niet. Het is een constante zoektocht
naar een balans tussen rechtsbescherming en rechtvaardigheid. Dit zorgt voor de moeilijkheid omdat men
constant op zoek is naar de goede balans waardoor er constant enorm veel hervormingen zijn.


1

, -​ materieel SR: op elk misdrijf staat een straf
-​ SPR: de precieze processuele sanctie varieert naargelang de norm en is veelal niet op
voorhand bij wet bepaald
-​ soms nietigheid
-​ soms gevolgen op vlak van bewijsvoering
-​ soms onontvankelijkheid of verval van de strafvordering
-​ soms is er geen sanctie
-​ dikwijls onzeker
(vaak wordt de niet naleving van procedurele regels zelfs helemaal niet
gestraft, doordat het HvC oordeelt dat de betrokken voorschriften niet op
straffe van nietigheid zijn voorgeschreven)


1.3 Doelstellingen van het strafproces
-​ waarheidsvinding (de materiële waarheid achterhalen en daar de juiste sanctie aan
koppelen)
* Het strafrecht is daarom ook deel van het publiekrecht want het gaat over een
conflict tussen de gemeenschap en de dader. Het is van openbaar belang en daarom
is het voornaamste doel waarheidsvinding.
-​ bescherming van de individuele grondrechten4
→ niet alleen ten voordele van de verdachte, maar ten voordele van eenieder5
-​ onderlinge afweging van waarheidsvinding en individuele grondrechten
→ oorspronkelijk: alleen wettelijkheidsvereiste (waarheidsvinding als prioriteit)
→ later (met het EVRM): ook inhoudelijke vereisten (ook de rechten van de partijen
waarborgen)
-​ de belangen van de burger en de verdachte wegen meer door
-​ concrete afweging moet gebeuren door de rechtspraak
* Sinds de antigoonrechtspraak werden de regels rond onrechtmatig bewijs
sterk versoepeld. Dit is in nadeel van de verdediging.
* Sinds 9/11 werden de rechten van de verdediging weer veel ingeperkt door
​ de invoering van anti-terreurwetten.
→ slingerbeweging


2.​Accusatoir v. inquisitoir proces
2.1 Principe
Accusatoir = horizontale processtructuur
-​ aanklager en verdediging op gelijke voet


4
TIP: Om regels te onthouden moet je altijd de reden/ratio legis proberen achterhalen, eens je die weet zul je
de regel beter onthouden.
5
Het gaat hier vaak over ‘de rechten van de verdediging’.


2

, -​ de partijen hebben het proces volledig in handen en bepalen welke
onderzoeksverrichtingen zullen plaatsvinden
-​ alle onderzoeksverrichtingen geschieden tegensprekelijk
-​ passieve rol van de rechter: toezien dat procedure correct verloopt
-​ volledige openbaarheid van het proces
-​ (dus geen vooronderzoek, beide partijen moeten bewijs leveren)

Inquisitoir = verticale processtructuur
-​ de overheid bepaalt het procesverloop
-​ procesvoering wordt niet aan de partijen overgelaten
-​ openbare aanklager die ambtshalve optreedt namens de gemeenschap
-​ actieve rol van de rechter: ontdekken van de waarheid
-​ rechter heeft verregaande bevoegdheden6
-​ geheim en niet-tegensprekelijk onderzoek
-​ de verdachte is het ‘object’ van de rechtspleging7


2.2 Common law landen v. continentale landen
Common law: meestal accusatoir
Continentale landen: meestal inquisitoir, maar niet meer in de zuivere vorm
→ inquisitoir vooronderzoek
-​ opstellen van een strafdossier
→ tegensprekelijke procedure ten gronde (fase ter terechtzitting)
-​ de rechter kan bijkomend onderzoek bevelen


3.​Verloop van het strafproces
Fase 1: Vooronderzoek8 (geheim)9 Fase 2: Onderzoek ten gronde (openbaar)10

Twee scenario’s (bv bij politierechtbank, correctionele
1.​ opsporingsonderzoek rechtbank, hof van assisen)
2.​ gerechtelijk onderzoek
Kenmerken Kenmerken
-​ geheim (intern, extern) -​ openbaar (intern, extern)
-​ beperkt tegensprekelijk -​ tegensprekelijk
-​ schriftelijk (strafdossier) -​ mondeling



6
Hij kan bijvoorbeeld getuigen naar voor roepen. Het is wel belangrijk dat hij onpartijdig blijft en dus in beide
richtingen handelt. Het is belangrijk dat hij open-minded blijft.
7
In een strikt inquisitoir systeem zou er niet eens een mogelijkheid zijn tot tegenspraak.
8
Doel: verdachte identificeren en nagaan of er voldoende bezwaren tegen zijn.
9
Eerder inquisitoir
10
Eerder accusatoir


3

,3.1 Opsporingsonderzoek versus gerechtelijk onderzoek




11


Iets wordt een gerechtelijk onderzoek wanneer de PdK het nodig vindt om een
onderzoekshandeling uit te voeren die niet tot de taken van de PdK behoort en waarvoor
dus een onderzoeksrechter nodig is. (Er is soms ook wel de optie voor een mini-instructie,
ingesteld door de wetgever om het opsporingsonderzoek te ‘pimpen’.)

Mini-instructie: wanneer een onderzoeksrechter dwangmaatregelen beveelt zonder een
volledig gerechtelijk onderzoek te openen. Hierbij kan het opsporingsonderzoek blijven
verder lopen en kunnen er onderzoeksmaatregelen genomen worden, hoewel die niet tot de
bevoegdheid van de PdK behoren.

Met de veranderingen aan het opsporingsonderzoek werd het verschil aan rechten van de
partijen tussen het opsporingsonderzoek en het gerechtelijk onderzoek in twijfel getrokken.
Initieel kon er meer bij het gerechtelijk onderzoek, hierbij werden er voor de partijen dan
ook meer rechten gecreëerd. Bij de ontwikkeling en uitbreiding van het
opsporingsonderzoek werd naar het gelijkheidsbeginsel verwezen, omdat procedureel de
twee heel gelijk waren maar dat de partijen veel minder rechten hadden bij een
opsporingsonderzoek. Hier is dan een verandering gekomen.




11
Het uitgangspunt is dat wanneer er dwang nodig is bij een onderzoek (bijvoorbeeld een huiszoeking) dat er
dan altijd een rechter nodig is. MAAR doorheen de tijd maakt de wetgever het opsporingsonderzoek steeds
krachtiger door onderzoekshandelingen te creëren die ook de PdK kan uitvoeren.


4

,Verloop van het vooronderzoek12:




* Je kan ook als slachtoffer rechtstreeks dagvaarden indien je geen bewijs meer nodig hebt
en hierbij dus het vooronderzoek overslaan. Hierbij ga je dan rechtstreeks van misdrijf naar
rechtstreekse dagvaarding.


3.2 Kenmerken v/h vooronderzoek
3.2.1 Geheim karakter van het vooronderzoek
Wettelijke grondslag: art. 28quinquies §1 en 57 §1 Sv.

Doel:
-​ onderzoek mag niet gedwarsboomd worden
-​ vermijden van onnodige publiciteit, wat nadelig zou kunnen zijn voor de verdachte

3.2.1.A Draagwijdte
→ t.a.v. verdachte en slachtoffer
-​ in principe niet betrokken bij de onderzoeksverrichtingen (behalve deze die op die
persoon zelf betrekking hebben)
-​ resultaat ervan wordt ook niet medegedeeld (geen inzage in het strafdossier)
-​ er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld:
-​ verzoek tot inzage (art. 21bis en 61ter Sv.)
-​ kopie PV13 van ondervraging (art. 28quinquies §2 en 57 §2 Sv.)
-​ bij vrijheidsberoving: inzage in het strafdossier (art. 21-22 WVH)
sinds 2019: tenzij beperkte uitzonderingen, verzoeker of raadsman mogen
zelf kosteloos kopie nemen van strafdossier

12
Nut van het vooronderzoek: bewijs
13
Het is bv je recht om een kopie van de PV te krijgen, het is dan verboden deze te delen.


5

, -​ op het einde van het gerechtelijk onderzoek: inzage in het strafdossier (art.
127 Sv.)

→ t.a.v. publiek
-​ principe: vooronderzoek is geheim en alle procedurehandelingen vinden plaats
achter gesloten deuren
bijv. handhaving van de voorlopige hechtenis, regeling der rechtspleging, controle
van de bijzondere opsporingsmethoden, …
-​ er bestaan milderingen:
persmededelingen14 (art. 28quinquies §3 en 57 §3 Sv.)
-​ ook advocaat kan mededelingen aan de pers doen15 (ibid.,§4)
-​ voor zover mogelijk moet de identiteit van de betrokken partijen
achtergehouden worden

3.2.1.B Sanctionering
→ leidt niet tot nietigheid van het gehele onderzoek, maar kan wel de nietigheid van
bepaalde opsporingshandelingen tot gevolg hebben
bijv. reality-tv (zware voet, het leven zoals het is: politie):
-​ politierechters beslissen soms tot nietigheid van de gefilmde onderzoekshandelingen
en het daaruit verkregen bewijsmateriaal wegens schending privacy en geheim van
het onderzoek

→ schending beroepsgeheim (art. 458 Sw. – art. 352 nieuw Sw.)16
-​ geldt ook voor particulieren die gevolg moeten geven aan bepaalde vorderingen van
de overheid
bijv. bij telefoontap: de operator
-​ geldt ook voor de advocaat die bijstand verleent bij het verhoor
-​ kan aanleiding geven tot een vordering tot schadevergoeding
-​ wel tendens naar steeds meer beperkingen:
zie art. 458 Sw. ("het geval dat de wet, het decreet of de ordonnantie hen verplicht of
toelaat”)
zie art. 458ter Sw)

→ misbruik inzagerecht door de inverdenkinggestelde of de BP
-​ art. 460ter Sw. (art. 668 nieuw Sw.)

→ schending van het geheim van het onderzoek door de pers?


14
Kan door het OM in belang van de maatschappij (hierbij zal het parket uitleg geven).
15
Om de rechten van de cliënt te bewaren.
16
Politiemensen en magistraten die het geheim van het onderzoek schenden maken zich schuldig aan een
strafbaar feit. Ook verdachten die misbruik maken van hun recht op inzage zijn strafbaar.


6

, -​ delicaat probleem: zie afwegingen EHRM Bédat t. Zwitserland (2016)
-​ journalisten zijn niet gebonden door het beroepsgeheim of het geheim van het
onderzoek
-​ onafhankelijke gerechtsverslaggeving is essentieel in een democratie
-​ journalisten beschikken over een bronnengeheim (ze zijn dus niet verplicht te delen
wie hun bron is)
-​ wet 7 april 2005 tot bescherming van de journalistieke bronnen
-​ er mogen geen opsporingshandelingen worden gesteld om de bron van een
journalist te achterhalen, behoudens wanneer op die manier ernstige
aantastingen van de fysieke integriteit van personen kunnen worden
voorkomen (bv: als er een grote kans is op een aanslag)
-​ maar zie dossier Kasteelmoord waarbij OM, Brugse OR en KI Gent beslisten
dat wet 7 april 2005 niet van toepassing is wanneer een journalist verdacht
wordt van mededaderschap aan misbruik van inzagerecht in een strafdossier
(maar uiteindelijk vrijspraak journalist door hof van beroep Gent)

3.2.2 Beperkt tegensprekelijk karakter van het VO
3.2.2.A Wat betreft het opsporingsonderzoek (OO)
De verdachte en het slachtoffer hebben in beginsel geen inspraak in het
opsporingsonderzoek, maar:
-​ GwH 03.02.2022, nr. 15/2022 (art. 136 Sv. moet kunnen worden toegepast), thans
opgenomen in art. 28decies Sv.
-​ sinds wet van 28 maart 202417:
-​ er kan bijkomend onderzoek worden gevraagd (art. 21quater Sv.)
-​ er kan gevraagd worden om persoonsgegevens te verbeteren, aan te vullen,
te verwijderen of gebruik ervan te verbieden of te beperken (art. 21quinquies
Sv.)

3.2.2.B Wat betreft het gerechtelijk onderzoek (GO)
-​ Er kan bijkomend onderzoek worden gevraagd en aanpassingen inzake
persoonsgegevens (art. 61quinquies en 61quinquies/1 Sv.)
-​ bij DNA-onderzoek kan een tegenexpertise worden gevraagd (art. 44quater §1 Sv.)
-​ men kan zich tot de KI wenden bij langdurige onderzoeken (art. 136 Sv.)
-​ bij een reconstructie kunnen de partijen samen met hun advocaat aanwezig zijn (art.
62 Sv.)
-​ bij een verhoor onder vrijheidsberoving is er steeds bijstand van een advocaat (zie
art. 2bis WVH), ook bij andere verhoren kan dat




17
Om het eerlijk te maken, vanwege de verschillen tussen het GO en OO (ondanks het GwH heeft verklaard dat
het geen schending was met het gelijkheidsbeginsel)


7

,3.2.3 Schriftelijk karakter van het VO
Van elke onderzoeksverrichting wordt een PV opgemaakt
-​ wordt gevoegd aan het strafdossier
-​ het strafdossier zal later de basis vormen voor de behandeling van de zaak ten
gronde
-​ voor het op schrift stellen van onderzoeksverrichtingen is geen algemene wettelijke
regeling bepaald
maar:
-​ bij verhoren: art. 47bis Sv.
-​ bij telefoontap: art. 90quater en volgende Sv.


3.3 Onderzoek ten gronde
3.3.1 Openbaarheid terechtzitting en uitspraak
Dit is de onderzoeksfase waarin uitspraak wordt gedaan over de grond van de zaak, m.n.
over de vraag of de feiten lastens de beklaagde bewezen zijn en, voor zover de vraag
bevestigend wordt beantwoord, over de straf.
→ Absoluut wat de uitspraak betreft (art. 149 GW), de uitspraak gebeurt dus altijd openbaar
aangezien het ook zo in onze grondwet staat.
→ er zijn uitzonderingen wat betreft de terechtzitting, in sommige gevallen kan deze achter
gesloten deuren plaatsvinden18
-​ art. 148 GW: indien de openbaarheid gevaar oplevert voor de openbare orde of de
goede zeden
-​ art. 6.1 EVRM: ook andere afwijkingen mogelijk
o.m. in het belang van de bescherming van het privéleven van de partijen
-​ de wet voorziet soms in de mogelijkheid tot het sluiten van de deuren als een van de
partijen erom vraagt19

! openbaarheid geldt niet voor de onderzoeksgerechten !
-​ de onderzoeksgerechten doen in principe geen uitspraak over de grond van de zaak,
enkel of er voldoende bezwaren zijn om de zaak door te sturen naar de
vonnisrechter20.
uitzondering21: internering22 of opschorting van de veroordeling23 (art. 9 WBM en art.
6 Probatiewet) → zitting met gesloten deuren, maar uitspraak openbaar

18
Hierbij moet de rechter steeds de beslissing maken, deze moet ook schriftelijk worden vastgelegd.
19
Dit kan voorkomen in zedenzaken bijvoorbeeld.
20
*Dit betekent echter niet dat er voldoende bewijs is om iemand schuldig te stellen.
21
Situaties wanneer de onderzoeksgerechten wel uitspraak doen.
22
Internering is een strafrechtelijke veiligheidsmaatregel in België die een rechter kan opleggen aan personen
die een misdrijf hebben gepleegd terwijl ze psychisch kwetsbaar of anderszins onvoldoende controle hadden
over hun daden
23
De rechter stelt dat je schuldig bent maar dat er nu nog geen straf nodig is. Er wordt een termijn opgezet en
als je binnen die termijn geen nieuwe straffen krijgt, wordt je niet gestraft.


8

, → interne en externe openbaarheid
-​ intern: inzage in het strafdossier
(voor de procespartijen)
-​ extern: controlefunctie ten behoeve van de openbare opinie (pers & media)
-​ die externe openbaarheid vormt een kernpunt van een democratische
rechtsstaat, daarom dat het in de grondwet staat.
-​ het zorgt voor toezicht op de strafrechtspleging

3.3.2 Tegensprekelijk karakter24 van de procedure
Recht van verdediging
→ de beklaagde kan argumenten ontwikkelen en eventueel tegenbewijzen voorleggen
→ hij is echter niet verplicht tegenspraak uit te oefenen en kan ook zwijgen of zelfs verstek
laten gaan

Equality of arms
→ Voor de vonnisgerechten staan het OM en de beklaagde op gelijke voet, de beklaagde
hoeft dus niet zijn onschuld te bewijzen. (accusatoir)
bijv. gelijke inzage, gelijke mogelijkheid om bewijzen voor te leggen, gelijke
rechtsmiddelen, …
! er bestaan wel nog praktische verschillen25
bijv. plaats in de zaal: EHRM 31.05.’12, DIRIOZ t. Turkije

In de praktijk:
→ afbreuk aan het tegensprekelijk karakter van de rechtspleging door het grote gewicht dat
aan het strafdossier wordt verleend
-​ bewijsvoering steunt voornamelijk op het strafdossier (op de informatie die
verzameld werd tijdens het vooronderzoek)
-​ rechter is een ‘verificatierechter’
(wordt gezegd omdat er veel aandacht wordt gegeven aan en tijdens het
vooronderzoek en dat de rechter tijdens het onderzoek ten gronde enkel moet
bevestigen wat er in het vooronderzoek gezegd26 is, het grote werk is dan al gebeurd)

3.3.3 Mondeling karakter van de rechtspleging
→ alle verrichtingen gebeuren mondeling
→ er wordt wel een zittingsblad opgesteld
-​ PV van de terechtzitting


24
Belangrijk om te weten: in het vooronderzoek zijn er ook mogelijkheden tot tegensprekelijkheid, deze zijn
echter beperkt. In het onderzoek ten gronde is het tegensprekelijk karakter een evidentie.
25
Bv: de dossiers liggen bij de griffie, het OM heeft hier altijd toegang toe maar de advocaat enkel tijdens de
werkuren.
26
Hier is het dan aan de advocaat om aan te tonen of het onderzoek goed is verlopen en of het accuraat is.


9