SAMENVATTING
PENOLOGIE &
PENITENTIAIR RECHT ’25-
‘26
Prof. Dr. Lars Breuls & Prof. Dr. Kristel Beyens
,Inhoudsopgave
0. Introductie ......................................................................................................................... 8
0.1. Examen .................................................................................................................................8
1. Les 1: Wat is penologie ....................................................................................................... 8
1.1. Wat is penologie? ...................................................................................................................8
1.2. Wat is penitentiair recht? ........................................................................................................8
1.3. Welke straffen? ......................................................................................................................9
1.3.1. Strafrecht .......................................................................................................................9
1.3.2. Strafwetboek 2024 (IWT: 8 april 2026) ..............................................................................9
1.3.3. Cijfers .......................................................................................................................... 10
1.4. Definitie van straf? ............................................................................................................... 11
1.4.1. Juridische definitie ........................................................................................................ 11
3.1.1. Empirische vaststellingen .............................................................................................. 12
3.1.2. Discussies over definitie ................................................................................................ 12
1.5. Een brede blik op bestraffing: Niet enkel de straffen opgelegd door de rechter zijn penologisch
relevant ......................................................................................................................................... 13
1.5.1. Maatregelen, sancties, administratieve afhandelingen, … ............................................... 13
1.5.2. Penaliteit ...................................................................................................................... 14
1.6. Penologie als een multidisciplinaire wetenschap ................................................................... 15
1.6.1. Multidisciplinariteit ....................................................................................................... 15
1.6.2. Op microniveau ............................................................................................................ 15
1.6.3. Op mesoniveau............................................................................................................. 16
1.6.4. Op macroniveau ........................................................................................................... 16
1.7. Een kritische penologie ........................................................................................................ 16
1.7.1. Onderbouwde analyses en kritieken ............................................................................... 16
2. Les 2: De doodstraf ............................................................................................................18
2.1. Enkele belangrijke begrippen ................................................................................................ 18
2.2. VN: Internationaal verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten ........................................... 18
2.3. De doodstraf in cijfers .......................................................................................................... 19
2.4. De doodstraf in Iran .............................................................................................................. 19
2.5. De doodstraf in Europa ......................................................................................................... 20
2.5.1. Aboilitionistische golf .................................................................................................... 20
2.5.2. De doodstraf & Europa .................................................................................................. 20
2.6. De doodstraf in België .......................................................................................................... 21
2.6.1. Visies 18e eeuw ............................................................................................................. 21
2.6.2. Cijfergegevens 18e eeuw ................................................................................................ 21
2.6.3. Na de Belgische onafhankelijkheid ................................................................................. 22
2.6.4. Blijvende discussies ...................................................................................................... 22
2.6.5. WOI.............................................................................................................................. 23
2.6.6. WOII............................................................................................................................. 23
2.6.7. De doodstraf in België ................................................................................................... 24
1
, 2.6.8. Meer onderbelichte evoluties......................................................................................... 24
2.7. De doodstraf in De Verenigde Staten van Amerika .................................................................. 25
2.7.1. David Garland ............................................................................................................... 25
2.7.2. De rol van de Amerikaanse Hoge Gerechtshof ................................................................ 27
2.8. Visies op de doodstraf .......................................................................................................... 28
3. Les 3: Internering en TBS ....................................................................................................29
3.1. Internering ........................................................................................................................... 29
3.1.1. Literatuur ..................................................................................................................... 29
3.2. Geschiedenis ...................................................................................................................... 29
3.2.1. Voor 1930: geen internering ........................................................................................... 29
3.2.2. Korte zijsprong (nieuw strafwetboek: inwerkingtreding 8 april 2026) ................................. 29
3.2.3. Kritiek → wet op bescherming van de maatschappij ........................................................ 30
3.2.4. Wet van 1930 ................................................................................................................ 30
3.2.5. Kritiek op wet 1930 ........................................................................................................ 31
3.2.6. Er kwam verandering in de praktijk ................................................................................. 32
3.2.7. Internationale kritiek op België nam toe .......................................................................... 32
3.2.8. Periodiek bezoek CTP aan FPC Gent: 27/3/’17 – 6/4/’17................................................... 33
3.2.9. CTP .............................................................................................................................. 33
3.2.10. Therapeutische vooruitgang ....................................................................................... 34
3.3. Wet 5 mei 2014 betreffende de internering............................................................................. 35
3.3.1. Doelstellingen interneringsmaatregel ............................................................................. 36
3.3.2. Wanneer internering? .................................................................................................... 36
3.3.3. Expertenverslag Art.5 .................................................................................................... 37
3.3.4. Na interneringsbeslissing: Kamer voor de Bescherming van de Maatschappij (KBM) bij de
strafuitvoeringsrechtbank (SURB) ................................................................................................ 39
3.4. De praktijk? ......................................................................................................................... 40
3.4.1. Intra- en extrapenitetiair ................................................................................................ 40
3.4.2. Instroom neemt toe....................................................................................................... 40
3.4.3. Blijvende problemen ..................................................................................................... 41
3.5. Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht ....................................................................... 42
3.5.1. Geen verblijfsrecht ........................................................................................................ 42
3.5.2. VILO ............................................................................................................................. 43
3.5.3. De jure en de facto Uitsluiting van andere modaliteiten in België ...................................... 44
3.6. Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank ........................................................ 45
3.6.1. Literatuur ..................................................................................................................... 45
4. Les 4: Penologische doelstellingen, recidive en effectiviteit van straffen .............................48
4.1. Gedachte-experiment .......................................................................................................... 48
4.2. Waarom straffen we? Penologische benadering, Snacken (2017) ............................................ 48
4.3. Verschillende niveaus van doelstellingen .............................................................................. 48
4.3.1. Denkers (1976) ............................................................................................................. 48
4.4. Instrumentele doelstellingen ................................................................................................ 48
4.4.1. Straftheorieën............................................................................................................... 48
4.4.2. Hybride modellen ......................................................................................................... 58
2
, 4.5. Intrinsieke doelstellingen ..................................................................................................... 59
4.6. Organisatorische doelstellingen ........................................................................................... 59
4.7. Conflicterende doelstellingen ............................................................................................... 60
4.7.1. Tussen organisationele doelstellingen ........................................................................... 60
4.7.2. Organisationele vs. Instrumentele en intrinsieke doelstellingen ....................................... 60
2.1.1. Tussen instrumentele doelstellingen .............................................................................. 61
4.7.3. Instrumentele vs. intrinsieke Doelstellingen ................................................................... 62
5. Les 5: Maatschappelijke benadering van bestraffing ...........................................................63
5.1. Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ................................................................ 63
5.1.1. Detentieratio’s .............................................................................................................. 63
5.1.2. Lappi-Seppäla (2011) .................................................................................................... 64
5.1.3. Uitgangspunt ................................................................................................................ 70
5.1.4. Bestraffing als maatschappelijke constructie ................................................................. 71
5.2. Maatschappelijke aspecten van penaliteit ............................................................................. 72
5.2.1. David Garland (1990)..................................................................................................... 72
5.2.2. Penaliteit (David Garland 1990) ...................................................................................... 72
5.2.3. Durkheims expressief perspectief (1858-1917) ............................................................... 73
5.2.4. Marxistisch sociaal-economisch perspectief (1818-1883) ............................................... 74
5.2.5. Angela Davis (link met rassenstrijd) ................................................................................ 77
5.2.6. Loïc Wacquant (link met rassenstrijd) ............................................................................ 78
5.2.7. Webers rationaliseringsperspectief (1864-1920) ............................................................. 79
5.2.8. Beheersen van risico’s .................................................................................................. 80
5.2.9. Maatschappelijke en politieke impact van risicodenken .................................................. 81
5.2.10. Foucaults disciplineringsperspectief .......................................................................... 82
5.2.11. Elias’ CivilIsatieperspectief (1897-1990) ..................................................................... 84
6. Les 6: Het Belgische penitentiaire beleid ............................................................................86
6.1. Inleiding: waar het begon – voor 1830 .................................................................................... 86
6.1.1. Voor 1830 ..................................................................................................................... 86
6.2. Vanaf 1830 .......................................................................................................................... 87
6.2.1. In België: cellulair systeem (panopticon & pennsylvania) a.d.h.v. een ster ........................ 87
6.3. Gevangenissen in België ....................................................................................................... 88
6.4. Het interbellum .................................................................................................................... 91
6.4.1. Het interbellum: opkomst positivisme ............................................................................ 91
6.4.2. Het interbellum ............................................................................................................. 91
6.5. Na WOII............................................................................................................................... 93
6.5.1. Na WOII : opkomst gemeenschapsregime ...................................................................... 93
6.5.2. Na WOII ........................................................................................................................ 93
6.6. Vanaf 1980 - heden .............................................................................................................. 96
6.6.1. Vanaf jaren 1980: belangrijke thema’s ............................................................................ 96
6.7. Gevangenisoverbevolking ..................................................................................................... 96
6.7.1. Gevangenisoverbevolking .............................................................................................. 97
6.7.2. Gevangenisoverbevolking: Jaren ‘80 ............................................................................... 98
6.7.3. Gevangenisoverbevolking: vanaf jaren 1990 ................................................................... 98
3
,7. Les 7: Gevangenisbeleid (vervolg), gevangenisbevolking en enkele bijzondere problematieken
100
7.1. Expansionisme .................................................................................................................. 100
7.1.1. Expansionisme: reacie op masterplannen: VZW De Huizen ........................................... 102
7.1.2. Expansionisme ........................................................................................................... 103
7.1.3. Tussen expansionisme en reductionisme ..................................................................... 103
7.2. Reductionisme .................................................................................................................. 104
7.2.1. Beleid(sopties) Regeerakkoord 2014 (Michel I) .............................................................. 104
7.2.2. Beleid(sopties) Justitieplan Geens 2015 ....................................................................... 105
7.3. Beleid(sopties)................................................................................................................... 106
7.3.1. Beleid(sopties) Plannen Vivaldi regering (oktober 2020) ................................................. 106
7.3.2. Beleid(sopties) Van Quickenborne 2021 ....................................................................... 106
7.3.3. Arizonacoalitie (2025) - beleidsverklaring Annelies Verlinden (13 maart 2025) ................ 107
7.4. Conclusie situatie vandaag ................................................................................................. 108
7.4.1. Overbevolking als humanitaire crisis ............................................................................ 109
7.5. Wat zeggen de cijfers? ........................................................................................................ 110
7.5.1. Evolutie van de gevangenisbevolking ............................................................................ 110
7.5.2. Een aantal bijzondere problematieken ......................................................................... 117
7.5.3. Hoeveel kost het om mensen op te sluiten? .................................................................. 121
8. Les 8: Europese detentiestandaarden en monitoring ......................................................... 122
8.1. De Raad van Europa ........................................................................................................... 122
8.2. Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens .................................................................. 122
8.2.1. Art. 3: Verbod op foltering of onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing ... 123
8.3. EVRM en EHRM .................................................................................................................. 124
8.4. EHRM ................................................................................................................................ 124
8.4.1. EHRM: gevolgen veroordeling ...................................................................................... 124
8.4.2. EHRM & Prisoners’ rights ............................................................................................. 124
8.5. Internering – EHRM ............................................................................................................. 125
8.6. Europees verdrag ter preventie van foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of
bestraffing (1987) ......................................................................................................................... 128
8.6.1. Vedrag........................................................................................................................ 128
8.6.2. CPT & EHRM ............................................................................................................... 128
8.6.3. Samenspel EHRM – CPT ..................................................................................................4
8.6.4. European Prison Rules ....................................................................................................7
9. Les 9: Detentiebeleving en leefklimaat ...............................................................................10
9.1. Inleiding: detentie-ervaringen - waarom detentie-ervaringen meten? ...................................... 10
9.1.1. Penal Subjectivists Penal Objectivists (Hayes, 2018) .................................................. 11
9.2. Deprivatie & Importatie - een introductie tot de gevangenissociologie ..................................... 11
9.2.1. Gevangenissociologie als kader voor detentie-ervaringen................................................ 11
9.2.2. Ervaringen begrijpen vanuit deprivaties .......................................................................... 12
9.2.3. Importaties ................................................................................................................... 14
9.3. Leefklimaat ......................................................................................................................... 14
4
, 9.3.1. Leefklimaat (Liebling, 2004; Boone, 2016) ...................................................................... 14
9.4. Nieuwe ontwikkelingen ........................................................................................................ 15
9.4.1. “Texture” of imprisonment (Crewe, 2011) ....................................................................... 15
9.4.2. Proliferatie van detentiepijnen (Haggerty & Bucerius, 2020) ............................................. 16
9.4.3. Gevangenispijnen – meten is weten? .............................................................................. 16
9.4.4. Gevangenispijnen – meten is weten? .............................................................................. 17
9.4.5. Onderzoeksontwikkelingen ........................................................................................... 17
9.4.6. Intersectionaliteit en detentie-ervaringen (Lavis, 2019).................................................... 18
9.4.7. Intersectionaliteit en detentie-ervaringen ....................................................................... 18
9.4.8. Intersectionaliteit & detentie-ervaringen (Lavis, 2019) ..................................................... 19
9.4.9. Overbevolking & delen van cellen ................................................................................... 19
9.4.10. Open gevangenissen ................................................................................................. 20
9.4.11. Detentie- en transitiehuizen ....................................................................................... 20
10. Les 10 + 11: Basiswet gevangeniswezen en rechtspositie gedetineerden, 2005 .....................21
10.1. De interne rechtspositie van gedetineerden: het ontstaan van de Basiswet van 12 januari 2005
21
10.1.1. Ontstaanscontext: Prisoner’s rights ............................................................................ 21
10.1.2. Belgische context: opstand in Leuven-Centraal ........................................................... 21
10.1.3. Van gunsten naar rechten en plichten ......................................................................... 22
10.1.4. Ontwikkelingen in België ............................................................................................ 23
10.1.5. Interne vs. externe rechtspositie ................................................................................. 23
10.1.6. Basisbeginselen: Juridische principes........................................................................ 24
10.1.7. Basisbeginselen: Penologische principes .................................................................. 25
10.1.8. Inwerkingtreding: hobbelig parcours ........................................................................... 26
10.2. Basiswet van 12 januari 2005 betreffende het gevangeniswezen en de rechtspositie van de
gedetineerden ................................................................................................................................ 27
10.2.1. Art. 1-13 .................................................................................................................... 27
10.2.2. Indeling en bestemming (art. 14 – 19) .......................................................................... 28
10.2.3. Toezicht op de rechten (art. 20-31) ............................................................................. 28
10.2.4. Sprong: Klachtenrecht (art. 147-162) .......................................................................... 30
10.2.5. Detentieplanning (art. 35-40) ...................................................................................... 31
10.2.6. Materiële levens-voorwaarden (art. 41-47) .................................................................. 32
10.2.7. Samenlevingsvoorwaarden (art. 48-52) ....................................................................... 32
10.2.8. Contact met de buitenwereld: briefwisseling (art. 53-57) ............................................. 33
10.2.9. Contact met de buitenwereld: bezoek (art. 58-63) ....................................................... 34
10.2.10. Contact met de buiten-wereld: telefonie (art. 64-65) .................................................... 35
10.2.11. Vormingsactiviteiten en vrije-tijdsbesteding (art. 76-80) ............................................... 36
10.2.12. Arbeid (art. 81-86) ...................................................................................................... 36
10.2.13. Gezondheidszorg (art. 87-99) ..................................................................................... 37
10.2.14. Sociale hulp- en dienstverlening & juridische bijstand Art. 102-104 .............................. 38
10.2.15. Orde, veiligheid en gebruik van dwang ........................................................................ 38
10.2.16. Tucht (art. 122-127) ................................................................................................... 40
10.3. Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden, BS 11 april 2013 ...................................................................................................... 42
10.3.1. Wettelijk kader .......................................................................................................... 42
10.3.2. Decreet: 6 doelstellingen ........................................................................................... 42
10.3.3. Activiteiten om doelen te bereiken .............................................................................. 43
5
, 10.3.4. Voorbeelden hulp- en dienstverlening ......................................................................... 43
10.3.5. 5 doelstellingen STRAP 2020 - 2025 ............................................................................ 44
10.3.6. STRAP 2025 – 2030 (nog niet gepubliceerd) ................................................................. 45
10.3.7. Enkele knelpunten: Het Rekenhof ............................................................................... 45
11. Les 12: Van binnen naar buiten (Deel 1) de externe rechtspositie van veroordeelden ............46
11.1. Uitgangspunt .................................................................................................................... 46
11.1.1. Uitgangpunt van de wet externe Rechtspositie: ‘Iedereen moet de kans hebben om ooit
vrij te KUNNEN komen’ ................................................................................................................ 46
11.2. Van waar komen we? Wanneer en hoe het allemaal begon? ................................................ 46
11.2.1. Wet (Jules) Lejeune (1888).......................................................................................... 46
11.3. Wet op de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheidsstraf en de aan het
slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten (2006) (WERV) .......... 48
11.3.1. Basisprincipes .......................................................................................................... 48
11.3.2. Gedeelde principes (Basiswet/ WERV) ........................................................................ 48
11.3.3. Wettelijke basis externe RP ........................................................................................ 49
11.3.4. Krachtlijnen WERV ..................................................................................................... 50
11.3.5. Krachtlijnen wetgeving ............................................................................................... 50
11.3.6. Bevoegdheden Strafuitvoeringsrechter Veroordeelden met straftotaal tot en met GS 3
jaar 50
11.3.7. Bevoegdheden Strafuitvoeringsrechtbank Straffen met uitvoerbaar gedeelte van meer
dan 3 jaar 51
11.3.8. Crisismaatregelen ..................................................................................................... 51
11.3.9. Impact op het detentietraject ..................................................................................... 51
11.3.10. Samenvattend ........................................................................................................... 51
11.4. Beslissingen Minister van Justitie (MvJ): onderdeel standaardregime, voor alle veroordeelden
- In de praktijk: Directie Detentiebeheer (DDB) met advies van gevangenisdirectie.............................. 52
11.4.1. Uitgaansvergunning ................................................................................................... 52
11.4.2. Penitentiair verlof ...................................................................................................... 53
11.4.3. Onderbreking van de strafuitvoering ........................................................................... 53
11.4.4. Plaatsing in een transitiehuis ...................................................................................... 54
11.5. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechtbank - Straffen waarvan het uitvoerbaar gedeelte meer
dan 3 jaar bedraagt ......................................................................................................................... 55
11.5.1. Algemeen .................................................................................................................. 55
11.5.2. Bevoegdheden SURB (GS +3 jaar) ............................................................................... 55
11.5.3. Oefening ................................................................................................................... 61
11.5.4. De definitieve invrijheidstelling ................................................................................ 61
11.5.5. Het slachtoffer .......................................................................................................... 62
11.6. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechtbank - Straffen 3 jaar of minder ................................. 63
11.6.1. Voorlopige invrijheidstelling: GS tot en met 3 jaar ..................................................... 63
11.6.2. Elektronisch toezicht ipv GS (M.O. 2013 en 2017) ...................................................... 63
11.6.3. Beleidsverklaring Minister van Justitie Van Quickenborne - ‘Sneller, menselijker, straffer’
26 januari 2021 ........................................................................................................................... 64
11.7. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechter - Straffen 3 jaar of minder ...................................... 65
11.7.1. Strafuitvoeringsrechter beslist ................................................................................... 65
11.7.2. Crisismaatregerelen VPV en Noodwet ........................................................................ 66
6
,11.8. Reflecties, cijfers, praktijk ................................................................................................ 67
11.8.1. IVS-modaliteiten in cijfers .......................................................................................... 67
11.8.2. Voorlopige IVS ........................................................................................................... 67
11.8.3. Tweesporenbeleid strafuitvoering/invrijheidstelling (veroordeelden + 3 jaar) ................. 68
11.8.4. Gemiddelde overschrijdingstermijn van de VI- toelaatbaarheidsdatum (+ 3jaar) ............ 68
11.8.5. Vrijstellingstermijn: enkel VI ....................................................................................... 68
11.8.6. Gemiddeld aantal dagen vrij na toelaatbaarheidsdatum VI........................................... 69
11.8.7. VI is dus géén automatisme ....................................................................................... 69
11.8.8. Re-integratieparadox (Beyens, Breuls & Gilbert, 2022) ................................................. 70
11.8.9. De pijnen van invrijheidstelling ................................................................................... 71
11.8.10. Wat nu? Voorstellen? ................................................................................................. 71
7
,0. INTRODUCTIE
0.1. EXAMEN
- Onder voorbehoud: ma 5 januari om 13u00
o Meerkeuzevragen (12 vragen op 10 punten) + 2 open vragen (elk op 5 punten)
▪ Diepgaande kennis en inzicht → O.a. concepten begrijpen, kunnen
uitleggen en toepassen
- De inhoud van het vak is constant in beweging, wees mee met de updates en volg de
lessen van dit academiejaar (!)
- Belangrijke voorkennis voor profiel penologie in de master
1. LES 1: WAT IS PENOLOGIE
1.1. WAT IS PENOLOGIE?
= De sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
- Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel van menselijke interacties en de
bredere samenleving
- Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke relaties?
- Juridisch perspectief + theoretisch-empirisch perspectief
1.2. WAT IS PENITENTIAIR RECHT?
- Penitentiair recht = geheel van juridische normen i.v.m. de behandeling van gedetineerde
personen
o Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005 (rechten van
gedetineerden tijdens detentie)
o Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006 (regeling van de overgang
van binnen naar buiten)
▪ In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
8
, 1.3. WELKE STRAFFEN?
1.3.1. STRAFRECHT
- Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
- Rechtbanken (strafrechters/strafrechtbanken) passen wetten toe: schuld/onschuld +
welke bestraffing?
- Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering van de straffen
1.3.2. STRAFWETBOEK 2024 (IWT: 8 APRIL 2026)
- Vrijheidsbenemende straffen
o Gevangenisstraf
o Behandeling onder vrijheidsberoving (ten vroegste vanaf 1 januari 2035)
- Vrijheidsbeperkende straffen
o Straf onder elektronisch toezicht
o Probatiestraf
o Werkstraf
- Vermogensstraffen
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld o.b.v. het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
- Veroordeling bij schuldigverklaring
o ‘Ja, je bent schuldig aan deze feiten, maar omdat ze zo een lichte ernst
hebben/lange aansleep van proces ga ik je schuldig verklaren, maar er komt geen
straf’
- Bijkomende straffen (naast de hoofdstraf)
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld o.b.v. het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
o Verlengde opvolging (ten vroegste vanaf 1 januari 2035)
o Ontzetting uit bepaalde burgerlijke en politieke rechten (bv. recht om verkozen te
worden)
o Beroepsverbod
o Verval van het recht tot sturen
o Verblijfs-, plaats- of contactverbod
9
PENOLOGIE &
PENITENTIAIR RECHT ’25-
‘26
Prof. Dr. Lars Breuls & Prof. Dr. Kristel Beyens
,Inhoudsopgave
0. Introductie ......................................................................................................................... 8
0.1. Examen .................................................................................................................................8
1. Les 1: Wat is penologie ....................................................................................................... 8
1.1. Wat is penologie? ...................................................................................................................8
1.2. Wat is penitentiair recht? ........................................................................................................8
1.3. Welke straffen? ......................................................................................................................9
1.3.1. Strafrecht .......................................................................................................................9
1.3.2. Strafwetboek 2024 (IWT: 8 april 2026) ..............................................................................9
1.3.3. Cijfers .......................................................................................................................... 10
1.4. Definitie van straf? ............................................................................................................... 11
1.4.1. Juridische definitie ........................................................................................................ 11
3.1.1. Empirische vaststellingen .............................................................................................. 12
3.1.2. Discussies over definitie ................................................................................................ 12
1.5. Een brede blik op bestraffing: Niet enkel de straffen opgelegd door de rechter zijn penologisch
relevant ......................................................................................................................................... 13
1.5.1. Maatregelen, sancties, administratieve afhandelingen, … ............................................... 13
1.5.2. Penaliteit ...................................................................................................................... 14
1.6. Penologie als een multidisciplinaire wetenschap ................................................................... 15
1.6.1. Multidisciplinariteit ....................................................................................................... 15
1.6.2. Op microniveau ............................................................................................................ 15
1.6.3. Op mesoniveau............................................................................................................. 16
1.6.4. Op macroniveau ........................................................................................................... 16
1.7. Een kritische penologie ........................................................................................................ 16
1.7.1. Onderbouwde analyses en kritieken ............................................................................... 16
2. Les 2: De doodstraf ............................................................................................................18
2.1. Enkele belangrijke begrippen ................................................................................................ 18
2.2. VN: Internationaal verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten ........................................... 18
2.3. De doodstraf in cijfers .......................................................................................................... 19
2.4. De doodstraf in Iran .............................................................................................................. 19
2.5. De doodstraf in Europa ......................................................................................................... 20
2.5.1. Aboilitionistische golf .................................................................................................... 20
2.5.2. De doodstraf & Europa .................................................................................................. 20
2.6. De doodstraf in België .......................................................................................................... 21
2.6.1. Visies 18e eeuw ............................................................................................................. 21
2.6.2. Cijfergegevens 18e eeuw ................................................................................................ 21
2.6.3. Na de Belgische onafhankelijkheid ................................................................................. 22
2.6.4. Blijvende discussies ...................................................................................................... 22
2.6.5. WOI.............................................................................................................................. 23
2.6.6. WOII............................................................................................................................. 23
2.6.7. De doodstraf in België ................................................................................................... 24
1
, 2.6.8. Meer onderbelichte evoluties......................................................................................... 24
2.7. De doodstraf in De Verenigde Staten van Amerika .................................................................. 25
2.7.1. David Garland ............................................................................................................... 25
2.7.2. De rol van de Amerikaanse Hoge Gerechtshof ................................................................ 27
2.8. Visies op de doodstraf .......................................................................................................... 28
3. Les 3: Internering en TBS ....................................................................................................29
3.1. Internering ........................................................................................................................... 29
3.1.1. Literatuur ..................................................................................................................... 29
3.2. Geschiedenis ...................................................................................................................... 29
3.2.1. Voor 1930: geen internering ........................................................................................... 29
3.2.2. Korte zijsprong (nieuw strafwetboek: inwerkingtreding 8 april 2026) ................................. 29
3.2.3. Kritiek → wet op bescherming van de maatschappij ........................................................ 30
3.2.4. Wet van 1930 ................................................................................................................ 30
3.2.5. Kritiek op wet 1930 ........................................................................................................ 31
3.2.6. Er kwam verandering in de praktijk ................................................................................. 32
3.2.7. Internationale kritiek op België nam toe .......................................................................... 32
3.2.8. Periodiek bezoek CTP aan FPC Gent: 27/3/’17 – 6/4/’17................................................... 33
3.2.9. CTP .............................................................................................................................. 33
3.2.10. Therapeutische vooruitgang ....................................................................................... 34
3.3. Wet 5 mei 2014 betreffende de internering............................................................................. 35
3.3.1. Doelstellingen interneringsmaatregel ............................................................................. 36
3.3.2. Wanneer internering? .................................................................................................... 36
3.3.3. Expertenverslag Art.5 .................................................................................................... 37
3.3.4. Na interneringsbeslissing: Kamer voor de Bescherming van de Maatschappij (KBM) bij de
strafuitvoeringsrechtbank (SURB) ................................................................................................ 39
3.4. De praktijk? ......................................................................................................................... 40
3.4.1. Intra- en extrapenitetiair ................................................................................................ 40
3.4.2. Instroom neemt toe....................................................................................................... 40
3.4.3. Blijvende problemen ..................................................................................................... 41
3.5. Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht ....................................................................... 42
3.5.1. Geen verblijfsrecht ........................................................................................................ 42
3.5.2. VILO ............................................................................................................................. 43
3.5.3. De jure en de facto Uitsluiting van andere modaliteiten in België ...................................... 44
3.6. Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank ........................................................ 45
3.6.1. Literatuur ..................................................................................................................... 45
4. Les 4: Penologische doelstellingen, recidive en effectiviteit van straffen .............................48
4.1. Gedachte-experiment .......................................................................................................... 48
4.2. Waarom straffen we? Penologische benadering, Snacken (2017) ............................................ 48
4.3. Verschillende niveaus van doelstellingen .............................................................................. 48
4.3.1. Denkers (1976) ............................................................................................................. 48
4.4. Instrumentele doelstellingen ................................................................................................ 48
4.4.1. Straftheorieën............................................................................................................... 48
4.4.2. Hybride modellen ......................................................................................................... 58
2
, 4.5. Intrinsieke doelstellingen ..................................................................................................... 59
4.6. Organisatorische doelstellingen ........................................................................................... 59
4.7. Conflicterende doelstellingen ............................................................................................... 60
4.7.1. Tussen organisationele doelstellingen ........................................................................... 60
4.7.2. Organisationele vs. Instrumentele en intrinsieke doelstellingen ....................................... 60
2.1.1. Tussen instrumentele doelstellingen .............................................................................. 61
4.7.3. Instrumentele vs. intrinsieke Doelstellingen ................................................................... 62
5. Les 5: Maatschappelijke benadering van bestraffing ...........................................................63
5.1. Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ................................................................ 63
5.1.1. Detentieratio’s .............................................................................................................. 63
5.1.2. Lappi-Seppäla (2011) .................................................................................................... 64
5.1.3. Uitgangspunt ................................................................................................................ 70
5.1.4. Bestraffing als maatschappelijke constructie ................................................................. 71
5.2. Maatschappelijke aspecten van penaliteit ............................................................................. 72
5.2.1. David Garland (1990)..................................................................................................... 72
5.2.2. Penaliteit (David Garland 1990) ...................................................................................... 72
5.2.3. Durkheims expressief perspectief (1858-1917) ............................................................... 73
5.2.4. Marxistisch sociaal-economisch perspectief (1818-1883) ............................................... 74
5.2.5. Angela Davis (link met rassenstrijd) ................................................................................ 77
5.2.6. Loïc Wacquant (link met rassenstrijd) ............................................................................ 78
5.2.7. Webers rationaliseringsperspectief (1864-1920) ............................................................. 79
5.2.8. Beheersen van risico’s .................................................................................................. 80
5.2.9. Maatschappelijke en politieke impact van risicodenken .................................................. 81
5.2.10. Foucaults disciplineringsperspectief .......................................................................... 82
5.2.11. Elias’ CivilIsatieperspectief (1897-1990) ..................................................................... 84
6. Les 6: Het Belgische penitentiaire beleid ............................................................................86
6.1. Inleiding: waar het begon – voor 1830 .................................................................................... 86
6.1.1. Voor 1830 ..................................................................................................................... 86
6.2. Vanaf 1830 .......................................................................................................................... 87
6.2.1. In België: cellulair systeem (panopticon & pennsylvania) a.d.h.v. een ster ........................ 87
6.3. Gevangenissen in België ....................................................................................................... 88
6.4. Het interbellum .................................................................................................................... 91
6.4.1. Het interbellum: opkomst positivisme ............................................................................ 91
6.4.2. Het interbellum ............................................................................................................. 91
6.5. Na WOII............................................................................................................................... 93
6.5.1. Na WOII : opkomst gemeenschapsregime ...................................................................... 93
6.5.2. Na WOII ........................................................................................................................ 93
6.6. Vanaf 1980 - heden .............................................................................................................. 96
6.6.1. Vanaf jaren 1980: belangrijke thema’s ............................................................................ 96
6.7. Gevangenisoverbevolking ..................................................................................................... 96
6.7.1. Gevangenisoverbevolking .............................................................................................. 97
6.7.2. Gevangenisoverbevolking: Jaren ‘80 ............................................................................... 98
6.7.3. Gevangenisoverbevolking: vanaf jaren 1990 ................................................................... 98
3
,7. Les 7: Gevangenisbeleid (vervolg), gevangenisbevolking en enkele bijzondere problematieken
100
7.1. Expansionisme .................................................................................................................. 100
7.1.1. Expansionisme: reacie op masterplannen: VZW De Huizen ........................................... 102
7.1.2. Expansionisme ........................................................................................................... 103
7.1.3. Tussen expansionisme en reductionisme ..................................................................... 103
7.2. Reductionisme .................................................................................................................. 104
7.2.1. Beleid(sopties) Regeerakkoord 2014 (Michel I) .............................................................. 104
7.2.2. Beleid(sopties) Justitieplan Geens 2015 ....................................................................... 105
7.3. Beleid(sopties)................................................................................................................... 106
7.3.1. Beleid(sopties) Plannen Vivaldi regering (oktober 2020) ................................................. 106
7.3.2. Beleid(sopties) Van Quickenborne 2021 ....................................................................... 106
7.3.3. Arizonacoalitie (2025) - beleidsverklaring Annelies Verlinden (13 maart 2025) ................ 107
7.4. Conclusie situatie vandaag ................................................................................................. 108
7.4.1. Overbevolking als humanitaire crisis ............................................................................ 109
7.5. Wat zeggen de cijfers? ........................................................................................................ 110
7.5.1. Evolutie van de gevangenisbevolking ............................................................................ 110
7.5.2. Een aantal bijzondere problematieken ......................................................................... 117
7.5.3. Hoeveel kost het om mensen op te sluiten? .................................................................. 121
8. Les 8: Europese detentiestandaarden en monitoring ......................................................... 122
8.1. De Raad van Europa ........................................................................................................... 122
8.2. Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens .................................................................. 122
8.2.1. Art. 3: Verbod op foltering of onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing ... 123
8.3. EVRM en EHRM .................................................................................................................. 124
8.4. EHRM ................................................................................................................................ 124
8.4.1. EHRM: gevolgen veroordeling ...................................................................................... 124
8.4.2. EHRM & Prisoners’ rights ............................................................................................. 124
8.5. Internering – EHRM ............................................................................................................. 125
8.6. Europees verdrag ter preventie van foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of
bestraffing (1987) ......................................................................................................................... 128
8.6.1. Vedrag........................................................................................................................ 128
8.6.2. CPT & EHRM ............................................................................................................... 128
8.6.3. Samenspel EHRM – CPT ..................................................................................................4
8.6.4. European Prison Rules ....................................................................................................7
9. Les 9: Detentiebeleving en leefklimaat ...............................................................................10
9.1. Inleiding: detentie-ervaringen - waarom detentie-ervaringen meten? ...................................... 10
9.1.1. Penal Subjectivists Penal Objectivists (Hayes, 2018) .................................................. 11
9.2. Deprivatie & Importatie - een introductie tot de gevangenissociologie ..................................... 11
9.2.1. Gevangenissociologie als kader voor detentie-ervaringen................................................ 11
9.2.2. Ervaringen begrijpen vanuit deprivaties .......................................................................... 12
9.2.3. Importaties ................................................................................................................... 14
9.3. Leefklimaat ......................................................................................................................... 14
4
, 9.3.1. Leefklimaat (Liebling, 2004; Boone, 2016) ...................................................................... 14
9.4. Nieuwe ontwikkelingen ........................................................................................................ 15
9.4.1. “Texture” of imprisonment (Crewe, 2011) ....................................................................... 15
9.4.2. Proliferatie van detentiepijnen (Haggerty & Bucerius, 2020) ............................................. 16
9.4.3. Gevangenispijnen – meten is weten? .............................................................................. 16
9.4.4. Gevangenispijnen – meten is weten? .............................................................................. 17
9.4.5. Onderzoeksontwikkelingen ........................................................................................... 17
9.4.6. Intersectionaliteit en detentie-ervaringen (Lavis, 2019).................................................... 18
9.4.7. Intersectionaliteit en detentie-ervaringen ....................................................................... 18
9.4.8. Intersectionaliteit & detentie-ervaringen (Lavis, 2019) ..................................................... 19
9.4.9. Overbevolking & delen van cellen ................................................................................... 19
9.4.10. Open gevangenissen ................................................................................................. 20
9.4.11. Detentie- en transitiehuizen ....................................................................................... 20
10. Les 10 + 11: Basiswet gevangeniswezen en rechtspositie gedetineerden, 2005 .....................21
10.1. De interne rechtspositie van gedetineerden: het ontstaan van de Basiswet van 12 januari 2005
21
10.1.1. Ontstaanscontext: Prisoner’s rights ............................................................................ 21
10.1.2. Belgische context: opstand in Leuven-Centraal ........................................................... 21
10.1.3. Van gunsten naar rechten en plichten ......................................................................... 22
10.1.4. Ontwikkelingen in België ............................................................................................ 23
10.1.5. Interne vs. externe rechtspositie ................................................................................. 23
10.1.6. Basisbeginselen: Juridische principes........................................................................ 24
10.1.7. Basisbeginselen: Penologische principes .................................................................. 25
10.1.8. Inwerkingtreding: hobbelig parcours ........................................................................... 26
10.2. Basiswet van 12 januari 2005 betreffende het gevangeniswezen en de rechtspositie van de
gedetineerden ................................................................................................................................ 27
10.2.1. Art. 1-13 .................................................................................................................... 27
10.2.2. Indeling en bestemming (art. 14 – 19) .......................................................................... 28
10.2.3. Toezicht op de rechten (art. 20-31) ............................................................................. 28
10.2.4. Sprong: Klachtenrecht (art. 147-162) .......................................................................... 30
10.2.5. Detentieplanning (art. 35-40) ...................................................................................... 31
10.2.6. Materiële levens-voorwaarden (art. 41-47) .................................................................. 32
10.2.7. Samenlevingsvoorwaarden (art. 48-52) ....................................................................... 32
10.2.8. Contact met de buitenwereld: briefwisseling (art. 53-57) ............................................. 33
10.2.9. Contact met de buitenwereld: bezoek (art. 58-63) ....................................................... 34
10.2.10. Contact met de buiten-wereld: telefonie (art. 64-65) .................................................... 35
10.2.11. Vormingsactiviteiten en vrije-tijdsbesteding (art. 76-80) ............................................... 36
10.2.12. Arbeid (art. 81-86) ...................................................................................................... 36
10.2.13. Gezondheidszorg (art. 87-99) ..................................................................................... 37
10.2.14. Sociale hulp- en dienstverlening & juridische bijstand Art. 102-104 .............................. 38
10.2.15. Orde, veiligheid en gebruik van dwang ........................................................................ 38
10.2.16. Tucht (art. 122-127) ................................................................................................... 40
10.3. Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden, BS 11 april 2013 ...................................................................................................... 42
10.3.1. Wettelijk kader .......................................................................................................... 42
10.3.2. Decreet: 6 doelstellingen ........................................................................................... 42
10.3.3. Activiteiten om doelen te bereiken .............................................................................. 43
5
, 10.3.4. Voorbeelden hulp- en dienstverlening ......................................................................... 43
10.3.5. 5 doelstellingen STRAP 2020 - 2025 ............................................................................ 44
10.3.6. STRAP 2025 – 2030 (nog niet gepubliceerd) ................................................................. 45
10.3.7. Enkele knelpunten: Het Rekenhof ............................................................................... 45
11. Les 12: Van binnen naar buiten (Deel 1) de externe rechtspositie van veroordeelden ............46
11.1. Uitgangspunt .................................................................................................................... 46
11.1.1. Uitgangpunt van de wet externe Rechtspositie: ‘Iedereen moet de kans hebben om ooit
vrij te KUNNEN komen’ ................................................................................................................ 46
11.2. Van waar komen we? Wanneer en hoe het allemaal begon? ................................................ 46
11.2.1. Wet (Jules) Lejeune (1888).......................................................................................... 46
11.3. Wet op de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheidsstraf en de aan het
slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten (2006) (WERV) .......... 48
11.3.1. Basisprincipes .......................................................................................................... 48
11.3.2. Gedeelde principes (Basiswet/ WERV) ........................................................................ 48
11.3.3. Wettelijke basis externe RP ........................................................................................ 49
11.3.4. Krachtlijnen WERV ..................................................................................................... 50
11.3.5. Krachtlijnen wetgeving ............................................................................................... 50
11.3.6. Bevoegdheden Strafuitvoeringsrechter Veroordeelden met straftotaal tot en met GS 3
jaar 50
11.3.7. Bevoegdheden Strafuitvoeringsrechtbank Straffen met uitvoerbaar gedeelte van meer
dan 3 jaar 51
11.3.8. Crisismaatregelen ..................................................................................................... 51
11.3.9. Impact op het detentietraject ..................................................................................... 51
11.3.10. Samenvattend ........................................................................................................... 51
11.4. Beslissingen Minister van Justitie (MvJ): onderdeel standaardregime, voor alle veroordeelden
- In de praktijk: Directie Detentiebeheer (DDB) met advies van gevangenisdirectie.............................. 52
11.4.1. Uitgaansvergunning ................................................................................................... 52
11.4.2. Penitentiair verlof ...................................................................................................... 53
11.4.3. Onderbreking van de strafuitvoering ........................................................................... 53
11.4.4. Plaatsing in een transitiehuis ...................................................................................... 54
11.5. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechtbank - Straffen waarvan het uitvoerbaar gedeelte meer
dan 3 jaar bedraagt ......................................................................................................................... 55
11.5.1. Algemeen .................................................................................................................. 55
11.5.2. Bevoegdheden SURB (GS +3 jaar) ............................................................................... 55
11.5.3. Oefening ................................................................................................................... 61
11.5.4. De definitieve invrijheidstelling ................................................................................ 61
11.5.5. Het slachtoffer .......................................................................................................... 62
11.6. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechtbank - Straffen 3 jaar of minder ................................. 63
11.6.1. Voorlopige invrijheidstelling: GS tot en met 3 jaar ..................................................... 63
11.6.2. Elektronisch toezicht ipv GS (M.O. 2013 en 2017) ...................................................... 63
11.6.3. Beleidsverklaring Minister van Justitie Van Quickenborne - ‘Sneller, menselijker, straffer’
26 januari 2021 ........................................................................................................................... 64
11.7. Bevoegdheden strafuitvoeringsrechter - Straffen 3 jaar of minder ...................................... 65
11.7.1. Strafuitvoeringsrechter beslist ................................................................................... 65
11.7.2. Crisismaatregerelen VPV en Noodwet ........................................................................ 66
6
,11.8. Reflecties, cijfers, praktijk ................................................................................................ 67
11.8.1. IVS-modaliteiten in cijfers .......................................................................................... 67
11.8.2. Voorlopige IVS ........................................................................................................... 67
11.8.3. Tweesporenbeleid strafuitvoering/invrijheidstelling (veroordeelden + 3 jaar) ................. 68
11.8.4. Gemiddelde overschrijdingstermijn van de VI- toelaatbaarheidsdatum (+ 3jaar) ............ 68
11.8.5. Vrijstellingstermijn: enkel VI ....................................................................................... 68
11.8.6. Gemiddeld aantal dagen vrij na toelaatbaarheidsdatum VI........................................... 69
11.8.7. VI is dus géén automatisme ....................................................................................... 69
11.8.8. Re-integratieparadox (Beyens, Breuls & Gilbert, 2022) ................................................. 70
11.8.9. De pijnen van invrijheidstelling ................................................................................... 71
11.8.10. Wat nu? Voorstellen? ................................................................................................. 71
7
,0. INTRODUCTIE
0.1. EXAMEN
- Onder voorbehoud: ma 5 januari om 13u00
o Meerkeuzevragen (12 vragen op 10 punten) + 2 open vragen (elk op 5 punten)
▪ Diepgaande kennis en inzicht → O.a. concepten begrijpen, kunnen
uitleggen en toepassen
- De inhoud van het vak is constant in beweging, wees mee met de updates en volg de
lessen van dit academiejaar (!)
- Belangrijke voorkennis voor profiel penologie in de master
1. LES 1: WAT IS PENOLOGIE
1.1. WAT IS PENOLOGIE?
= De sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
- Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel van menselijke interacties en de
bredere samenleving
- Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke relaties?
- Juridisch perspectief + theoretisch-empirisch perspectief
1.2. WAT IS PENITENTIAIR RECHT?
- Penitentiair recht = geheel van juridische normen i.v.m. de behandeling van gedetineerde
personen
o Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005 (rechten van
gedetineerden tijdens detentie)
o Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006 (regeling van de overgang
van binnen naar buiten)
▪ In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
8
, 1.3. WELKE STRAFFEN?
1.3.1. STRAFRECHT
- Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
- Rechtbanken (strafrechters/strafrechtbanken) passen wetten toe: schuld/onschuld +
welke bestraffing?
- Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering van de straffen
1.3.2. STRAFWETBOEK 2024 (IWT: 8 APRIL 2026)
- Vrijheidsbenemende straffen
o Gevangenisstraf
o Behandeling onder vrijheidsberoving (ten vroegste vanaf 1 januari 2035)
- Vrijheidsbeperkende straffen
o Straf onder elektronisch toezicht
o Probatiestraf
o Werkstraf
- Vermogensstraffen
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld o.b.v. het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
- Veroordeling bij schuldigverklaring
o ‘Ja, je bent schuldig aan deze feiten, maar omdat ze zo een lichte ernst
hebben/lange aansleep van proces ga ik je schuldig verklaren, maar er komt geen
straf’
- Bijkomende straffen (naast de hoofdstraf)
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld o.b.v. het verwachte of uit het misdrijf behaalde voordeel
o Verlengde opvolging (ten vroegste vanaf 1 januari 2035)
o Ontzetting uit bepaalde burgerlijke en politieke rechten (bv. recht om verkozen te
worden)
o Beroepsverbod
o Verval van het recht tot sturen
o Verblijfs-, plaats- of contactverbod
9
