ETHIEK
ALGEMENE INFO
• Praktische richtlijnen cursus:
o Syllabus
o PPT’s
o Lessen
o Zelfstudeervragen en begrippenlijsten
§ Helpen om leerstof te verwerken
• Examen:
o Document met uitleg op BB
o Schriftelijk examen op de PC
o Vijf meerkeuzevragen (10/20)
§ Vijf stellingen en één juiste eruit halen
o Eén essayvraag (5/10 PTN)
§ Verwijst duidelijk naar één van de zelfstudeervragen
o Eén ‘opdrachtenvraag’ (5/10 PTN)
§ Thema kiezen uit lijst op examen en daar zelf een vraag over formuleren
§ Bv: Euthanasie bij psychisch lijden of dierenrechten
INLEIDING
• Natuurrecht als voorloper van het vak ethiek
• Ethiek is iets wat als het ware bij de normaal goed opgevoede mens en in een samenleving leeft
• Tegelijkertijd is ethiek ook een discipline. En als discipline kan zij een bijdrage bieden om beter te verstaan wat
eigenlijk de functie van het recht is.
• Zowel ethiek als recht hebben een gemeenschappelijk doel, maar bereiken dat via een verschillende weg
Waarom ethiek?
• Citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck in zijn boek East of Eden
o “Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice
and cruelty, and in their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only
story we have and that it occurs on all levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and
woof of our first consciousness, and they will be the fabric of our last, and this despite any changes we
may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There is no other story. A man,
after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question: Was
it good or evil? Have I done well – or ill?”
• Citaat vat samen waar ethiek over gaat
• Steinbeck zegt dat we de vraag naar goed en kwaad niet kunnen ontlopen
• Ethiek is verweven in het leven als schering en inslag. We zijn er voortdurend op gericht
o “Is het goed wat ik nu doe?”
o Je kan daar niet voortdurend mee bezig zijn
§ Het morele moet iets zijn dat als het ware onbewust een beetje met ons meeleeft
Ethiek 2025-2026 1
, § Het is een beetje zoals taal: Je spreekt een taal en je zit ook niet voortdurend te denken of je
die taal goed gebruikt en hoe het kan dat je die gebruikt en zo meer.
• Wat Steinbeck hier zegt is een soort metafoor
o Vanuit precies die idee dat de vraag naar goed en kwaad van het eigen leven het vertrekpunt is van
alles wat we in ons leven doen.
o En in zekere zin is dat de kern van de ethiek.
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT
Ethiek: van moraal tot praktische rede
• Begrip ethiek komt van het Griekse ethos
o Verblijfplaats van dieren, een biotoop
o Gewoontes en de zeden waar volgens de welken de mensen leven
o = Typische biotoop van de mens.
• Aristoteles als auteur van Ethica Nicomachea
o Wordt beschouwd als begin van de ethiek
o Ethiek wordt enerzijds beschreven als een dimensie van onze leefwereld en anderzijds als een
discipline
o Ethiek als synoniem voor moraal en moraliteit
1.1 Moraal
• Wat is een moraal?
o Het systeem van normen en waarden dat de verhouding tussen mensen in een concrete samenleving
ordent. En dat volgens een gedeelde opvatting van moreel goed en kwaad
§ Citaat van Steinbeck
o Wij leven in een samenleving waar waarden en normen belangrijk zijn. En de verhouding tussen ons
bepalen
o Aan die opvattingen van normen en waarden beantwoordt is ook een visie op wat goed en kwaad is
o Altijd publiek en collectief gedeeld.
§ Bijvoorbeeld in onze westerse cultuur en samenleving maakt de waarde van mensenrechten
en het belang dat wij daaraan hechten deel uit van de publieke moraal. De moraal
veronderstelt dus ook altijd een gemeenschap.
§ Of zoals de Grieken dat zegden, een polis. Een samenleving waarin wij leven.
o Die moraal is altijd in zekere zin of wordt in zekere zin altijd impliciet beleefd. als iets dat er is,
vanzelfsprekend, zonder dat we daar voortdurend over nadenken.
§ Bv: Vrienden in nood moeten geholpen worden.
§ Dat is iets wat wij aannemen. En niet zomaar aannemen, dat zit als het ware in ons DNA. Wij
vinden dat belangrijk. Dat is een waarde die wij delen en die we als het ware impliciet beleven
in wat we doen en laten, dag in dag uit.
§ Bv: de tien geboden
• Regels die wij spontaan belangrijk vinden.
• Zij drukken dus als het ware de normen en waarden uit die in een samenleving gelden
• Die worden als bindend ervaren, zelfs sanctionerend
Ethiek 2025-2026 2
, 1.2 Moraliteit
• Moraliteit verwijst naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de ander zich gebonden weet door specifieke
normen en waarden waarmee hij zich bewust identificeert. De moraliteit van een individu hangt af van de
mate waarin hij/ zij handelt vanuit een fundamentele gevoeligheid voor moreel goed en kwaad: enerzijds
ontstaat die gevoeligheid door de erkenning van de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze
gevoeligheid het besef uit dat normen en waarden dienen geïnterpreteerd en in het persoonlijke handelen en
oordelen nageleefd en tot uitdrukking gebracht.
• Wat is het verschil tussen moraal en moraliteit?
o De moraliteit verwijst naar iets zeer individueels. Naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de
ander, zich inderdaad gebonden weet door die normen en waarden
§ Het zijn regels die we als het ware geïnterioriseerd hebben in ons bewustzijn, die we met de
opvoeding hebben meegekregen en waar we persoonlijk belang aan hechten. Dus het niveau
van de moraliteit brengt ons eigenlijk naar de kern zelf van wat de ethiek is. Die gevoeligheid
voor goed en kwaad
• Bij rechtsnormen is het niet belangrijk vanuit welk motief je dat doet
o Maakt niet uit of je het terecht vindt dat je op de autosnelweg maar 120km mag rijden. Zolang je het
maar doet
• Morele normen en waarden veronderstellen eigenlijk dat u zich op een of andere manier geïnterioriseerd
hebt
o Dat die dus als het ware deel uitmaken van uw bewustzijn op een manier die u zelf als bindend ervaart
o Stel dat iemand zegt, ja, vrienden in nood helpen, ik vind dat een nutteloze regel, ik vind dat niet
belangrijk... Wel, minstens zult u dan denken: ja, hier wordt iets gezegd wat ingaat tegen wat ik van
binnenuit als heel belangrijk aanvoel. Op dat ogenblik spreekt als het ware in u een soort innerlijke
stem die u herinnert aan die sfeer van de moraliteit.
o = De moraliteit van een individu heeft iets te maken met de wijze waarop die persoon zelf normen en
waarden beleeft, daarover nadenkt, inhoud aan geeft, belang aan hecht
§ Vanuit die gevoeligheid voor wat moreel goed en kwaad is
§ Die gevoeligheid hebben wij allemaal
• Bv: op tv onterecht lijden van mensen zien in een oorlog
• U kan als persoon denken dat dat oorlogsgeweld buiten proportie is. Op dat moment spreekt er een soort
innerlijke stem in u = de stem van het geweten
o We zitten opnieuw in de sfeer van de moraliteit
o Hier begint ook de hele filosofische discipline van de ethiek die probeert te begrijpen
§ Kunnen we misschien een antwoord geven op die conflicten? Kunnen we die conflicten
misschien ook beter begrijpen? Bestaat er zoiets als op een rationele, juiste manier
argumenteren zodanig dat wanneer je een bepaalde morele intuïtie verdedigt, dat je ook kunt
zeggen, ja maar ik heb goede redenen om die te verdedigen.
• Voorbeeld: stilzwijgend aanvaarden van de slavernij
o De meeste Romeinse burgers zullen zeggen, slavernij, dat hoort erbij
o Er is een moment geweest waarop men gezegd heeft, eigenlijk kan dat niet
§ Christendom heeft daar een rol in gespeeld à alle mensen hebben eigenlijk evenveel waarde
in de ogen van God
§ Vandaag: gedeelde collectieve moraal is veranderd à slavernij kan niet meer
§ Ooit hebben individuen hun eigen moraal gevolgd en gezegd dat slavernij niet kan
• Tragedie van Antigone als voorbeeld van de spanning tussen moraal en moraliteit
Ethiek 2025-2026 3
, o Antigone wil broer Polyneikes begraven
o Doodgegaan in een oorlog omtrent koning Creon. Polyneikes stond niet aan Creon zijn kant
o Polyneikes sterft en Creon beveelt dat hij niet mag begraven worden. Omdat hij een soort verrader is
o Antigone voelt zich verplicht om haar broer te gaan begraven
o Stuk gaat over de vraag: “Waarom zou ik moeten gehoorzamen aan Creon?”
§ Waarom zou ik de koning moeten gehoorzamen als er een hogere morele wet is, namelijk de
morele wet die zegt dat ik mijn broer moet begraven.
o Er leeft bij Antigone een diepe, je zou kunnen zeggen, morele overtuiging. Ik moet mijn broer begraven,
koste wat het kost. Zelfs al gaat dat in tegen de wet van de staat.
o Antigone begraaft strooit wat zand over de broer à rituele begrafenis
o Er ontstaat een discussie tussen Ismene (andere zus) en Antigone, omdat Ismene niet durft
o Uiteindelijk keert ze terug en begraaft ze de broer echt
§ “ Kijk, ik begraaf hem.”
o Dat heeft voor gevolg dat zij op het einde van het stuk wordt ingemetseld en dus de dood zal sterven
o Betreurd door Ismene die beseft en vol vroeging is à “Ik ben laf geweest.”
• Vlaamse auteur Stefan Hertmans schreef Antigone in Molenbeek
o Dat gaat eigenlijk over een jonge moslima waarvan de broer is omgekomen in een terroristische
aanslag. Zij wil de broer absoluut begraven, ondanks het feit dat hij misschien kwaad gedaan heeft als
terrorist
• Moraal = een geheel van normen en waarden
o We moeten de wetten van het land volgen waarin wij leven
o Meestal volgen we deze, maar er kan een punt zijn waarop er iets is innerlijk in je dat zich verzet tegen
wat je gevraagd wordt
1.3 Geweten, praktische rede, normativiteit
• Geweten: Begrip verwijst ook naar een soort weten dat diep in ons verankerd is. En dat precies te maken heeft
met onze noties van moreel goed en kwaad
o Citaat van Steinbeck
o Voorbeeld van Antigone om even stil te staan bij de gedachte
o Er lijkt een soort innerlijke stem van het geweten in elke mens te leven. Die op bepaalde ogenblikken in
ons leven gemobiliseerd wordt en die ons aanspreekt.
o Probleem van vluchtelingen en transmigranten
• Hoe gaan we om met mensen die illegaal ons land trachten binnen te geraken? Of mensen die
op een legale manier binnen geraken? Zoals politieke vluchtelingen
• Veel maatschappelijke discussies met een morele dimensie
• “Mensen in nood moeten geholpen worden”
• Het geweten speelt daar een belangrijke rol
• Migranten helpen vs verplichtingen tav eigen samenleving/ noden bevolking
o Ritueel slachten van dieren zonder verdoving
• Vele discussies en inmiddels wetgeving rond uitgevaardigd
• Hoe moeten we ons precies verhouden ten aanzien van dieren? Vanuit de vaststelling dat
zeker in de 20e eeuw een grote morele gevoeligheid is ontstaan voor de wijze waarop wij
omgaan met dieren (<-> dieren als instrumenten zien)
• De praktische reden = Het vermogen om op een rationele wijze na te denken over de normen en waarden
waardoor men zich in het handelen laat leiden, die via reflectie en argumentatie te toetsen aan een
Ethiek 2025-2026 4
, objectieve standaard van moreel goed en kwaad, en die rationele reflectie te erkennen als grondslag van het
concrete handelen
o Instrumentele functie
• Zo snel mogelijk aan het station geraken
• Nagaan met mijn reden wat de kortste weg is of de snelste weg of de snelste manier
om aan het station te geraken. Dan gebruik ik mijn reden in instrumentele zin. Als ik
een enorme omweg maak naar het station om daar zo snel mogelijk te komen, dan
ben ik irrationeel bezig, dan ga ik tegen mijn praktische reden in.
o Morele functie
• Wat kan ik met mijn praktische reden doen?
• Hoe kan mijn praktische reden mij helpen om na te denken over goed en kwaad?
• Het gaat hier over moreel handelen en de reflectie over ons moreel handelen. Die kan zo ver
gaan dat wij ons de vraag stellen naar de standaard zelf van moreel goed en kwaad. Naar een
soort grondslag. Wat maakt nu dat al die morele normen en waarden die ik meen te moeten
volgen en het feit dat ik met mijn geweten daardoor word aangesproken, wat maakt daar nu de
grondslag van uit?
• Filosofische kwestie: Is er een fundamentele reden om mij te houden aan de moraal?
• Bestaat er zoiets als objectief moreel goed en kwaad? Wat is daar de grondslag van?
o Kannibalisme is ooit onderdeel geweest van bepaalde culturen & nu is dat
ondenkbaar
§ Dus die praktische reden wordt eigenlijk ook al reeds gemobiliseerd
§ Wat zijn nu eigenlijk de normen waaraan een beleid rond migranten
moet voldoen? Wat is een rechtvaardige oorlog? Bestaat dat? Wel
met onze praktische reden kunnen we daarover discussiëren.
o Het reflecteren volgens de praktische rede beantwoordt aan de volgende kenmerken:
• Universaliteit:
• De praktische rede formuleert een inzicht dat geacht wordt algemeen geldend te zijn
voor elke rationele mens in dezelfde situatie
• Bv: ‘Moord is een kwaad’ je kan niet in het ene geval oordelen dat het doden van een
persoon ingaat tegen de praktische rede, en dat niet doen in een analoog geval
• Onpartijdigheid
• De praktische rede oordeelt zonder onderscheid des persoons
• Een besluit van de praktische rede geldt ongeacht de hoogst persoonlijke gevoelens
of mening die men heeft tav de situatie en de personen die daarbij betrokken zijn
• Bv: ‘de waarde van vriendschap vereist dat ik vrienden in nood help’ à geldt voor al je
vrienden dan
• Normativiteit
• De praktische rede is niet enkel het vermogen om te oordelen en inzicht te verwerven
in moreel goed en kwaad: de praktische rede legt ons ook op dit inzicht of oordeel
in het handelen op te volgen
Ethiek 2025-2026 5
, 1.4 Emoties, morele ervaring en praktische rede
• Antigone moet haar broer begraven, omdat er een wet van de goden bestaat, die haar, als het ware, als een
soort absoluut gebod door haar reden wordt ingefluisterd of opgelegd. Missen we hier niet een dimensie?
Spelen emoties ook geen rol? Is het niet zo dat Antigone handelt vanuit een soort rouw instinct
• Emoties spelen een rol in de morele ervaring
• Er zijn twee basis emoties die als het ware ingeboren zijn in het menselijk organisme die van fundamentele
betekenis zijn voor de ethiek
o Empathie/ mededogen: het vermogen om ons in te leven in lijden van anderen en dat
inlevingsvermogen zal onvermijdelijk groter zijn met mensen die dicht bij ons staan dan die mensen die
verder af staan en dat is moreel relevant
§ Mogen wij ons altijd laten leiden door die empathie?
• Het is moreel relevant
o Diepe basisemotie van de mens zelf, die deel uitmaakt van de morele ervaring
o Basisemotie is de zin voor fairness, rechtvaardigheid
§ Experiment Frans de Waal: Onderzoek naar een soort aap die dicht bij de mens staat
• Zij waren spontaan gevoelig voor rechtvaaardigheid, empathie en zorg voor wie hen
bijstaat
1.5 Morele normen en waarden
1.5.1 Morele normen
• Morele normen zijn specifieke gedragsregels die het handelen en oordelen van een groep of samenleving
ordenen in overeenstemming met het gangbare systeem van normen en waarden vanuit de erkenning van een
objectieve standaard van moreel goed en kwaad
• Van Dale zegt over het begrip norm, dus nog los van de vraag wat is een morele norm, de toestand die voor een
categorie van personen of zaken de gewone is, of waarnaar zij zich kunnen of moeten richten, synoniem van
regel, richtsnoer
• Verwant met rechtsregels en sociale normen
o Maar morele normen worden als meer onvoorwaardelijk bindend ervaren; gelden onafhankelijk van
een positieve gezagsinstantie of conventie; verwijzen naar fundamentele waarden en zelfs een
standaard van ‘goed en kwaad’
• Morele normen kunnen zeer algemeen zijn
o ‘Je behoort de waarheid te spreken’
• Maar ook specifiek
o ‘Dokters dienen te allen tijde hun patiënt te informeren over de eventuele risico’s van de medische
therapie’
• Morele normen zijn altijd gebaseerd op meer algemenere principes of waarden die in principe door de
praktische rede als elementen van een samenhangend, coherent waardensysteem worden beschouwd
• Morele normen leggen gedragsregels op die een geheel van rechten en plichten bepalen
o Wat je tov een ander moet en niet mag doen
• De mate waarin een morele norm als verplichtend geldt, kan variëren, al naargelang de omstandigheden, de
interpretatie of het domein waarop ze betrekking hebben
• Van cultuur tot cultuur, samenleving tot samenleving kan discussie bestaaan hoe ver morele normen reiken
en waarop ze wel dan niet betrekking hebben
Ethiek 2025-2026 6
,1.5.2 Morele waarden
• = Een morele waarde is een doeleinde van het handelen dat door de leden van een samenleving erkend wordt
als een intrinsiek goed en een essentieel aspect van het harmonieus samenleven
• Typische morele waarden:
o Vriendschap , solidariteit, autonomie, vrijheid, rechtvaardigheid, welzijn, geluk, menselijke
waardigheid.
• Niet-morele waarden
o Esthetische schoonheid, rijkdom, welvaart, genot
• Economische waarden
o Efficiëntie, doelgerichtheid, functionaliteit, groei
• In principe zijn morele waarden dus ook universeel en hebben ze een onvoorwaardelijke/ intrinsieke
betekenis
1.5.3 Deugden en het goede leven
• Aristoteles vertaalt dat in het Grieks met deugd/ arête, letterlijk voortreffelijkheid.
o Dus een arête, een voortreffelijkheid, een deugd, is eigenlijk een kwaliteit van het karakter van een
individu
• Wie wil ik als persoon eigenlijk zijn? Welk soort mens wil ik worden?
• Een verwijzing naar de kwaliteit die men in zijn karakter heeft als persoon
• Het nastreven van elk van ons om een persoon met een bepaald soort karakter, een bepaald soort kwaliteit te
worden
• Moed, mededogen, bescheidenheid, liefde, schranderheid, bezonnenheid
• Een deugdzaam karakter hebben is een intrinsiek onderdeel van het menselijk leven en van de ethiek
1.6 Ethiek & moraalfilosofie
Ruwweg mag je de ethiek (moraalfilosofie) omschrijven als de studie van de moraal en de moraliteit in al haar
aspecten. Vandaag wordt veelal een onderscheid gemaakt tussen de deeldisciplines van meta-ethiek, normatieve
ethiek en toegepaste ethiek.
1.6.1 Meta- ethiek
• De meta-ethiek onderzoekt de moraal en moraliteit als specifieke sfeer van het menselijk denken en handelen
vanuit hetzij een conceptueel, hetzij een empirisch standpunt.
• De studie van de ethiek als onderdeel van het menselijk leven
• Conceptuele vragen die de hedendaagse meta – ethiek stelt:
o Wat is de eigenheid van moreel taalgebruik? Wat is de betekenis van en het verband tussen de morele
termen als goed en kwaad, recht en plicht, het goede,…
o Wat is een belofte? Wat betekent het dat een belofte bindend is zoals in een contract?
o Hoe komt het dat wij morele mensen zijn? Is dat iets dat uit de biologie stamt? Wat is de rol van de
cultuur daarin?
• Empirische vragen die de hedendaagse meta-ethiek stelt zijn:
o Is de gevoeligheid voor ‘moreel goed en kwaad’ een product van natuurlijke evolutie of eerder een
uitvinding van de cultuur?
• De hedendaagse empirische meta-ethiek wordt duidelijk beheerst door het succes van de morele
psychologie
Ethiek 2025-2026 7
, 1.6.2 Normatieve ethiek
• De normatieve ethiek (moraalfilosofie in eigenlijke zin) heeft een prescriptief opzet: ze wil via de praktische
rede de grondslag van morele normen en waarden vastleggen vanuit een zo objectief mogelijke bepaling
van moreel goed en kwaad. Op die manier ontwikkelt zij een morele theorie die als leidraad dient voor de
morele reflectie en argumentatie
• De normatieve ethiek wil niet zozeer beschrijven hoe de morele ervaring in elkaar zit, maar wil echt proberen
met de praktische reden na te gaan wat nu de grondslag is van goed en kwaad. En waarom zijn morele regels
legitiem? Zij heeft dus een normatieve intentie en in zekere zin ook een prescriptieve intentie
• Ethiek van Aristoteles heeft een enorme invloed gehad op de Middeleeuwen
o ‘Founding father’ van de ethiek of moraalfilosofie als discipline van het Hoogste Goed
o In zijn Ethica Nicomachea defineert hij ethiek als de wetenschap
o Hij meent dat de praktische rede de mens in staat stelt rationeel te bepalen wat het goede leven voor
de mens inhoudt en hoe hij dit best kan bereiken
o Natuurlijke doel van de mens = bereiken van kwalitatief geluk, waartoe de ontwikkeling van de deugd
van geest en lichaam essentieel is
1.6.3 Toegepaste ethiek
• Toegepaste ethiek is een onderdeel van de normatieve ethiek dat zich toesplitst op een specifiek deeldomein
van het praktische leven – zoals economie, geneeskunde, media, recht, wetenschappelijk onderzoek,… - en
daarvoor een zo coherent mogelijke morele theorie of systematisch geheel van morele normen en waarden
poogt te ontwikkelen.
• Een toepassing van de normatieve ethiek
• In de loop van de vorige eeuw enorm tot bloei gekomen
o Teken van morele crisis? De gedachte namelijk dat allerlei disciplines een eigen toegepaste ethiek
nodig hebben. Alsof we niet meer weten wat onze gemeenschappelijke fundamentele normen en
waarden zijn. Maar dan in de toegepaste ethiek moeten beginnen sleutelen en zoeken naar
oplossingen voor allerlei heel specifieke morele dilemma's en problemen.
o Alsof de ethiek dan een soort, ja, precies een toolbox wordt om binnen allerlei sferen morele
problemen op te lossen
1.7 Zelfstudeervragen
1.7.1 Definieer de begrippen moraal en moraliteit. Leg het verschil en de samenhang uit.
• Moraal verwijst naar het publieke en collectieve systeem van normen en waarden dat het samenleven in
een bepaalde gemeenschap ordent. Het gaat om de regels, verwachtingen en waarden die in een samenleving
als vanzelfsprekend gelden en die bepalen wat als goed en kwaas wordt beschouwd. Moraal is dus een
sociaal en cultureel gegeven: zij bestaat altijd binnen een gemeenschap (een polis)
o Deze moraal wordt meestal impliciet beleefd: we groeien erin op, krijgen haar mee via opvoeding,
traditie, religie, onderwijs en wetgeving. Ze wordt als bindend ervaren en heeft vaak een sanctionerend
karakter.
o Bijvoorbeeld: “Men mag niet liegen”, “Vrienden in nood moet je helpen”,…
• Moraliteit verwijst naar de persoonlijke, innerlijke en bewuste verhouding van het individu tot die morele
normen en waarden. Ze heeft betrekking op de manier waarop iemand deze normen geïnterioriseerd heeft,
zich ermee identificeert/ interpreteerd
o Moraliteit speelt zich af op het niveau van het geweten: het innerlijke besef van goed en kwaad dat
iemand aanspreekt wanneer hij morele keuzes moet maken. Het is de persoonlijke morele
Ethiek 2025-2026 8
, gevoeligheid die maakt dat iemand niet zomaar gehoorzaamt aan regels, maar ze ook beoordeelt,
beargumenteert en verantwoordt met zijn praktische rede.
• Waar moraal dus zegt wat de regels zijn, zegt moraliteit hoe en waarom iemand zich daartoe verhoudt.
• Samenhang en mogelijke spanning
o Moraal en moraliteit hangen nauw samen: de moraal vormt het referentiekader waarbinnen
moraliteit ontstaat. Door opvoeding en cultuur nemen we normen en waarden over en ontwikkelen
we een persoonlijk geweten.
o In ideale omstandigheden vallen moraal en moraliteit samen: men volgt de maatschappelijke regels
omdat men ze ook innerlijk als juist ervaart.
o Maar ze kunnen ook met elkaar botsen. Dan ontstaat een moreel conflict tussen de publieke norm en
het persoonlijk geweten. Het klassieke voorbeeld is Antigone (Sophocles):
§ De moraal (wet van koning Creon) verbiedt het begraven van haar broer.
§ Haar moraliteit (innerlijk geweten en goddelijke wet) gebiedt haar dat juist wél te doen.
§ Antigone volgt haar moraliteit, zelfs ten koste van haar leven.
o Dit toont aan dat moraliteit soms kritisch staat tegenover de moraal en zelfs de motor kan zijn van
morele vooruitgang (zoals bij de afschaffing van de slavernij).
1.7.2 Wat is de rol van de praktische rede in de morele reflectie? Aan welke principes moet deze beantwoorden?
• De praktische rede is het menselijk vermogen om rationeel na te denken over moreel handelen. Zij stelt ons
in staat om niet alleen te voelen of intuïtief aan te voelen wat goed of kwaad is, maar om die morele intuïties
ook kritisch te onderzoeken, te verantwoorden en te beargumenteren.
• Haar centrale rol in de morele reflectie bestaat erin dat zij:
o Morele intuïties toetst: Gevoelens, empathie en geweten geven vaak een eerste morele aanvoeling,
maar de praktische rede onderzoekt of deze intuïties rationeel verdedigbaar zijn.
o Normen en waarden interpreteert: Ze helpt bepalen hoe algemene morele normen (bv. “mensen in
nood moet je helpen”) in concrete situaties moeten worden toegepast.
o Morele conflicten analyseert: Bij botsingen tussen waarden (bv. veiligheid vs. solidariteit bij migratie,
dierenwelzijn vs. religieuze vrijheid) maakt de praktische rede het mogelijk om:
§ belangen af te wegen
§ argumenten te formuleren
§ tot rationeel verantwoorde oordelen te komen
o Zoekt naar een objectieve grondslag van goed en kwaad
§ De praktische rede stelt fundamentele vragen zoals:
• Bestaat er een objectieve morele standaard?
• Waarom zijn morele regels bindend?
• Wat maakt een moreel oordeel rationeel verdedigbaar?
§ Stuurt het handelen normatief: Ze is niet enkel beschrijvend, maar ook normatief: ze
verplicht ons om te handelen volgens het morele inzicht dat we rationeel hebben verworven.
• Principes waaraan de praktische rede moet beantwoordenDe morele reflectie via de praktische rede moet
beantwoorden aan drie fundamentele principes:
o 1. Universaliteit
§ Een moreel oordeel moet algemeen geldend kunnen zijn voor elke rationele mens in een
analoge situatie.
§ Wat voor mij geldt, moet in principe ook voor ieder ander gelden in dezelfde omstandigheden.
§ Voorbeeld:
Ethiek 2025-2026 9
, • Als ik oordeel dat “het doden van een onschuldige persoon verkeerd is”, kan ik dat niet
enkel laten gelden wanneer het mij persoonlijk uitkomt, maar moet dit oordeel
universeel toepasbaar zijn.
o 2. Onpartijdigheid
§ De praktische rede oordeelt zonder onderscheid des persoons.
• Persoonlijke voorkeuren, emoties of belangen mogen het morele oordeel niet
vertekenen.
• Het morele oordeel moet losstaan van wie de betrokken personen zijn.
• Voorbeeld:
o De norm “vrienden in nood helpen” geldt niet enkel voor mijn beste vriend,
maar voor alle vrienden in vergelijkbare noodsituaties.
o 3. Normativiteit
§ De praktische rede is niet enkel een denkinstrument, maar heeft een verplichtend karakter.
§ Wat zij als moreel juist inziet, legt zij ook op als handelingsnorm.
§ Met andere woorden: rationeel moreel inzicht verplicht tot handelen. Wie erkent wat moreel
juist is, kan zich daar niet zonder meer aan onttrekken.
1.7.3 Leg uit: emoties vormen een essentieel onderdeel van de morele reflectie. Ilustreer met een concreet
voorbeeld
• In tegenstelling tot een puur rationalistisch mensbeeld — waarin moreel handelen uitsluitend het resultaat
zou zijn van koele, abstracte rede (zoals soms aan Kant wordt toegeschreven) — erkent de hedendaagse
ethiek dat emoties een fundamentele rol spelen in de morele ervaring en reflectie.
• Zonder emoties zouden wij geen morele wezens zijn: emoties vormen vaak het vertrekpunt van moreel
denken en handelen. Ze maken ons gevoelig voor goed en kwaad nog vóór de praktische rede begint te
argumenteren.
• Twee basisemoties zijn daarbij van bijzonder belang:
o 1. Empathie (mededogen)
§ Empathie is het vermogen om het lijden van anderen aan te voelen en ons in hun situatie in te
leven.Deze emotie is een krachtige motor van moreel gedrag: ze wekt onze morele aandacht
en motiveert ons om te helpen, te beschermen of in te grijpen.
§ Zonder empathie zouden we onverschillig blijven tegenover het leed van anderen en zou
morele reflectie vaak niet eens op gang komen.
o 2. Rechtvaardigheidsgevoel (fairness)
§ De mens bezit ook een ingeboren gevoel voor rechtvaardigheid: een spontane weerzin tegen
oneerlijkheid en misbruik. Onderzoek van Frans de Waal bij mensapen toont aan dat ook zij
gevoelig zijn voor gelijke en eerlijke verdeling en negatief reageren op onrechtvaardige
behandeling. Dit wijst erop dat dit morele basisgevoel diep biologisch verankerd is.
o Concreet voorbeeld - Stel: je ziet een kind verdrinken in een vijver.
§ Je springt niet eerst in het water na een uitgebreide rationele kosten-batenanalyse (“Wat is de
kans dat ik nat word? Heb ik tijd?”). Wat je onmiddellijk in beweging zet, is een directe
emotionele impuls van empathie en schrik. Die emotie maakt je gevoelig voor de morele
betekenis van de situatie: dit is verkeerd, hier moet worden ingegrepen. Pas daarna kan de
Ethiek 2025-2026 10
ALGEMENE INFO
• Praktische richtlijnen cursus:
o Syllabus
o PPT’s
o Lessen
o Zelfstudeervragen en begrippenlijsten
§ Helpen om leerstof te verwerken
• Examen:
o Document met uitleg op BB
o Schriftelijk examen op de PC
o Vijf meerkeuzevragen (10/20)
§ Vijf stellingen en één juiste eruit halen
o Eén essayvraag (5/10 PTN)
§ Verwijst duidelijk naar één van de zelfstudeervragen
o Eén ‘opdrachtenvraag’ (5/10 PTN)
§ Thema kiezen uit lijst op examen en daar zelf een vraag over formuleren
§ Bv: Euthanasie bij psychisch lijden of dierenrechten
INLEIDING
• Natuurrecht als voorloper van het vak ethiek
• Ethiek is iets wat als het ware bij de normaal goed opgevoede mens en in een samenleving leeft
• Tegelijkertijd is ethiek ook een discipline. En als discipline kan zij een bijdrage bieden om beter te verstaan wat
eigenlijk de functie van het recht is.
• Zowel ethiek als recht hebben een gemeenschappelijk doel, maar bereiken dat via een verschillende weg
Waarom ethiek?
• Citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck in zijn boek East of Eden
o “Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice
and cruelty, and in their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only
story we have and that it occurs on all levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and
woof of our first consciousness, and they will be the fabric of our last, and this despite any changes we
may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There is no other story. A man,
after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question: Was
it good or evil? Have I done well – or ill?”
• Citaat vat samen waar ethiek over gaat
• Steinbeck zegt dat we de vraag naar goed en kwaad niet kunnen ontlopen
• Ethiek is verweven in het leven als schering en inslag. We zijn er voortdurend op gericht
o “Is het goed wat ik nu doe?”
o Je kan daar niet voortdurend mee bezig zijn
§ Het morele moet iets zijn dat als het ware onbewust een beetje met ons meeleeft
Ethiek 2025-2026 1
, § Het is een beetje zoals taal: Je spreekt een taal en je zit ook niet voortdurend te denken of je
die taal goed gebruikt en hoe het kan dat je die gebruikt en zo meer.
• Wat Steinbeck hier zegt is een soort metafoor
o Vanuit precies die idee dat de vraag naar goed en kwaad van het eigen leven het vertrekpunt is van
alles wat we in ons leven doen.
o En in zekere zin is dat de kern van de ethiek.
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT
Ethiek: van moraal tot praktische rede
• Begrip ethiek komt van het Griekse ethos
o Verblijfplaats van dieren, een biotoop
o Gewoontes en de zeden waar volgens de welken de mensen leven
o = Typische biotoop van de mens.
• Aristoteles als auteur van Ethica Nicomachea
o Wordt beschouwd als begin van de ethiek
o Ethiek wordt enerzijds beschreven als een dimensie van onze leefwereld en anderzijds als een
discipline
o Ethiek als synoniem voor moraal en moraliteit
1.1 Moraal
• Wat is een moraal?
o Het systeem van normen en waarden dat de verhouding tussen mensen in een concrete samenleving
ordent. En dat volgens een gedeelde opvatting van moreel goed en kwaad
§ Citaat van Steinbeck
o Wij leven in een samenleving waar waarden en normen belangrijk zijn. En de verhouding tussen ons
bepalen
o Aan die opvattingen van normen en waarden beantwoordt is ook een visie op wat goed en kwaad is
o Altijd publiek en collectief gedeeld.
§ Bijvoorbeeld in onze westerse cultuur en samenleving maakt de waarde van mensenrechten
en het belang dat wij daaraan hechten deel uit van de publieke moraal. De moraal
veronderstelt dus ook altijd een gemeenschap.
§ Of zoals de Grieken dat zegden, een polis. Een samenleving waarin wij leven.
o Die moraal is altijd in zekere zin of wordt in zekere zin altijd impliciet beleefd. als iets dat er is,
vanzelfsprekend, zonder dat we daar voortdurend over nadenken.
§ Bv: Vrienden in nood moeten geholpen worden.
§ Dat is iets wat wij aannemen. En niet zomaar aannemen, dat zit als het ware in ons DNA. Wij
vinden dat belangrijk. Dat is een waarde die wij delen en die we als het ware impliciet beleven
in wat we doen en laten, dag in dag uit.
§ Bv: de tien geboden
• Regels die wij spontaan belangrijk vinden.
• Zij drukken dus als het ware de normen en waarden uit die in een samenleving gelden
• Die worden als bindend ervaren, zelfs sanctionerend
Ethiek 2025-2026 2
, 1.2 Moraliteit
• Moraliteit verwijst naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de ander zich gebonden weet door specifieke
normen en waarden waarmee hij zich bewust identificeert. De moraliteit van een individu hangt af van de
mate waarin hij/ zij handelt vanuit een fundamentele gevoeligheid voor moreel goed en kwaad: enerzijds
ontstaat die gevoeligheid door de erkenning van de normen en waarden (moraal), anderzijds drukt deze
gevoeligheid het besef uit dat normen en waarden dienen geïnterpreteerd en in het persoonlijke handelen en
oordelen nageleefd en tot uitdrukking gebracht.
• Wat is het verschil tussen moraal en moraliteit?
o De moraliteit verwijst naar iets zeer individueels. Naar het feit dat de mens in zijn verhouding tot de
ander, zich inderdaad gebonden weet door die normen en waarden
§ Het zijn regels die we als het ware geïnterioriseerd hebben in ons bewustzijn, die we met de
opvoeding hebben meegekregen en waar we persoonlijk belang aan hechten. Dus het niveau
van de moraliteit brengt ons eigenlijk naar de kern zelf van wat de ethiek is. Die gevoeligheid
voor goed en kwaad
• Bij rechtsnormen is het niet belangrijk vanuit welk motief je dat doet
o Maakt niet uit of je het terecht vindt dat je op de autosnelweg maar 120km mag rijden. Zolang je het
maar doet
• Morele normen en waarden veronderstellen eigenlijk dat u zich op een of andere manier geïnterioriseerd
hebt
o Dat die dus als het ware deel uitmaken van uw bewustzijn op een manier die u zelf als bindend ervaart
o Stel dat iemand zegt, ja, vrienden in nood helpen, ik vind dat een nutteloze regel, ik vind dat niet
belangrijk... Wel, minstens zult u dan denken: ja, hier wordt iets gezegd wat ingaat tegen wat ik van
binnenuit als heel belangrijk aanvoel. Op dat ogenblik spreekt als het ware in u een soort innerlijke
stem die u herinnert aan die sfeer van de moraliteit.
o = De moraliteit van een individu heeft iets te maken met de wijze waarop die persoon zelf normen en
waarden beleeft, daarover nadenkt, inhoud aan geeft, belang aan hecht
§ Vanuit die gevoeligheid voor wat moreel goed en kwaad is
§ Die gevoeligheid hebben wij allemaal
• Bv: op tv onterecht lijden van mensen zien in een oorlog
• U kan als persoon denken dat dat oorlogsgeweld buiten proportie is. Op dat moment spreekt er een soort
innerlijke stem in u = de stem van het geweten
o We zitten opnieuw in de sfeer van de moraliteit
o Hier begint ook de hele filosofische discipline van de ethiek die probeert te begrijpen
§ Kunnen we misschien een antwoord geven op die conflicten? Kunnen we die conflicten
misschien ook beter begrijpen? Bestaat er zoiets als op een rationele, juiste manier
argumenteren zodanig dat wanneer je een bepaalde morele intuïtie verdedigt, dat je ook kunt
zeggen, ja maar ik heb goede redenen om die te verdedigen.
• Voorbeeld: stilzwijgend aanvaarden van de slavernij
o De meeste Romeinse burgers zullen zeggen, slavernij, dat hoort erbij
o Er is een moment geweest waarop men gezegd heeft, eigenlijk kan dat niet
§ Christendom heeft daar een rol in gespeeld à alle mensen hebben eigenlijk evenveel waarde
in de ogen van God
§ Vandaag: gedeelde collectieve moraal is veranderd à slavernij kan niet meer
§ Ooit hebben individuen hun eigen moraal gevolgd en gezegd dat slavernij niet kan
• Tragedie van Antigone als voorbeeld van de spanning tussen moraal en moraliteit
Ethiek 2025-2026 3
, o Antigone wil broer Polyneikes begraven
o Doodgegaan in een oorlog omtrent koning Creon. Polyneikes stond niet aan Creon zijn kant
o Polyneikes sterft en Creon beveelt dat hij niet mag begraven worden. Omdat hij een soort verrader is
o Antigone voelt zich verplicht om haar broer te gaan begraven
o Stuk gaat over de vraag: “Waarom zou ik moeten gehoorzamen aan Creon?”
§ Waarom zou ik de koning moeten gehoorzamen als er een hogere morele wet is, namelijk de
morele wet die zegt dat ik mijn broer moet begraven.
o Er leeft bij Antigone een diepe, je zou kunnen zeggen, morele overtuiging. Ik moet mijn broer begraven,
koste wat het kost. Zelfs al gaat dat in tegen de wet van de staat.
o Antigone begraaft strooit wat zand over de broer à rituele begrafenis
o Er ontstaat een discussie tussen Ismene (andere zus) en Antigone, omdat Ismene niet durft
o Uiteindelijk keert ze terug en begraaft ze de broer echt
§ “ Kijk, ik begraaf hem.”
o Dat heeft voor gevolg dat zij op het einde van het stuk wordt ingemetseld en dus de dood zal sterven
o Betreurd door Ismene die beseft en vol vroeging is à “Ik ben laf geweest.”
• Vlaamse auteur Stefan Hertmans schreef Antigone in Molenbeek
o Dat gaat eigenlijk over een jonge moslima waarvan de broer is omgekomen in een terroristische
aanslag. Zij wil de broer absoluut begraven, ondanks het feit dat hij misschien kwaad gedaan heeft als
terrorist
• Moraal = een geheel van normen en waarden
o We moeten de wetten van het land volgen waarin wij leven
o Meestal volgen we deze, maar er kan een punt zijn waarop er iets is innerlijk in je dat zich verzet tegen
wat je gevraagd wordt
1.3 Geweten, praktische rede, normativiteit
• Geweten: Begrip verwijst ook naar een soort weten dat diep in ons verankerd is. En dat precies te maken heeft
met onze noties van moreel goed en kwaad
o Citaat van Steinbeck
o Voorbeeld van Antigone om even stil te staan bij de gedachte
o Er lijkt een soort innerlijke stem van het geweten in elke mens te leven. Die op bepaalde ogenblikken in
ons leven gemobiliseerd wordt en die ons aanspreekt.
o Probleem van vluchtelingen en transmigranten
• Hoe gaan we om met mensen die illegaal ons land trachten binnen te geraken? Of mensen die
op een legale manier binnen geraken? Zoals politieke vluchtelingen
• Veel maatschappelijke discussies met een morele dimensie
• “Mensen in nood moeten geholpen worden”
• Het geweten speelt daar een belangrijke rol
• Migranten helpen vs verplichtingen tav eigen samenleving/ noden bevolking
o Ritueel slachten van dieren zonder verdoving
• Vele discussies en inmiddels wetgeving rond uitgevaardigd
• Hoe moeten we ons precies verhouden ten aanzien van dieren? Vanuit de vaststelling dat
zeker in de 20e eeuw een grote morele gevoeligheid is ontstaan voor de wijze waarop wij
omgaan met dieren (<-> dieren als instrumenten zien)
• De praktische reden = Het vermogen om op een rationele wijze na te denken over de normen en waarden
waardoor men zich in het handelen laat leiden, die via reflectie en argumentatie te toetsen aan een
Ethiek 2025-2026 4
, objectieve standaard van moreel goed en kwaad, en die rationele reflectie te erkennen als grondslag van het
concrete handelen
o Instrumentele functie
• Zo snel mogelijk aan het station geraken
• Nagaan met mijn reden wat de kortste weg is of de snelste weg of de snelste manier
om aan het station te geraken. Dan gebruik ik mijn reden in instrumentele zin. Als ik
een enorme omweg maak naar het station om daar zo snel mogelijk te komen, dan
ben ik irrationeel bezig, dan ga ik tegen mijn praktische reden in.
o Morele functie
• Wat kan ik met mijn praktische reden doen?
• Hoe kan mijn praktische reden mij helpen om na te denken over goed en kwaad?
• Het gaat hier over moreel handelen en de reflectie over ons moreel handelen. Die kan zo ver
gaan dat wij ons de vraag stellen naar de standaard zelf van moreel goed en kwaad. Naar een
soort grondslag. Wat maakt nu dat al die morele normen en waarden die ik meen te moeten
volgen en het feit dat ik met mijn geweten daardoor word aangesproken, wat maakt daar nu de
grondslag van uit?
• Filosofische kwestie: Is er een fundamentele reden om mij te houden aan de moraal?
• Bestaat er zoiets als objectief moreel goed en kwaad? Wat is daar de grondslag van?
o Kannibalisme is ooit onderdeel geweest van bepaalde culturen & nu is dat
ondenkbaar
§ Dus die praktische reden wordt eigenlijk ook al reeds gemobiliseerd
§ Wat zijn nu eigenlijk de normen waaraan een beleid rond migranten
moet voldoen? Wat is een rechtvaardige oorlog? Bestaat dat? Wel
met onze praktische reden kunnen we daarover discussiëren.
o Het reflecteren volgens de praktische rede beantwoordt aan de volgende kenmerken:
• Universaliteit:
• De praktische rede formuleert een inzicht dat geacht wordt algemeen geldend te zijn
voor elke rationele mens in dezelfde situatie
• Bv: ‘Moord is een kwaad’ je kan niet in het ene geval oordelen dat het doden van een
persoon ingaat tegen de praktische rede, en dat niet doen in een analoog geval
• Onpartijdigheid
• De praktische rede oordeelt zonder onderscheid des persoons
• Een besluit van de praktische rede geldt ongeacht de hoogst persoonlijke gevoelens
of mening die men heeft tav de situatie en de personen die daarbij betrokken zijn
• Bv: ‘de waarde van vriendschap vereist dat ik vrienden in nood help’ à geldt voor al je
vrienden dan
• Normativiteit
• De praktische rede is niet enkel het vermogen om te oordelen en inzicht te verwerven
in moreel goed en kwaad: de praktische rede legt ons ook op dit inzicht of oordeel
in het handelen op te volgen
Ethiek 2025-2026 5
, 1.4 Emoties, morele ervaring en praktische rede
• Antigone moet haar broer begraven, omdat er een wet van de goden bestaat, die haar, als het ware, als een
soort absoluut gebod door haar reden wordt ingefluisterd of opgelegd. Missen we hier niet een dimensie?
Spelen emoties ook geen rol? Is het niet zo dat Antigone handelt vanuit een soort rouw instinct
• Emoties spelen een rol in de morele ervaring
• Er zijn twee basis emoties die als het ware ingeboren zijn in het menselijk organisme die van fundamentele
betekenis zijn voor de ethiek
o Empathie/ mededogen: het vermogen om ons in te leven in lijden van anderen en dat
inlevingsvermogen zal onvermijdelijk groter zijn met mensen die dicht bij ons staan dan die mensen die
verder af staan en dat is moreel relevant
§ Mogen wij ons altijd laten leiden door die empathie?
• Het is moreel relevant
o Diepe basisemotie van de mens zelf, die deel uitmaakt van de morele ervaring
o Basisemotie is de zin voor fairness, rechtvaardigheid
§ Experiment Frans de Waal: Onderzoek naar een soort aap die dicht bij de mens staat
• Zij waren spontaan gevoelig voor rechtvaaardigheid, empathie en zorg voor wie hen
bijstaat
1.5 Morele normen en waarden
1.5.1 Morele normen
• Morele normen zijn specifieke gedragsregels die het handelen en oordelen van een groep of samenleving
ordenen in overeenstemming met het gangbare systeem van normen en waarden vanuit de erkenning van een
objectieve standaard van moreel goed en kwaad
• Van Dale zegt over het begrip norm, dus nog los van de vraag wat is een morele norm, de toestand die voor een
categorie van personen of zaken de gewone is, of waarnaar zij zich kunnen of moeten richten, synoniem van
regel, richtsnoer
• Verwant met rechtsregels en sociale normen
o Maar morele normen worden als meer onvoorwaardelijk bindend ervaren; gelden onafhankelijk van
een positieve gezagsinstantie of conventie; verwijzen naar fundamentele waarden en zelfs een
standaard van ‘goed en kwaad’
• Morele normen kunnen zeer algemeen zijn
o ‘Je behoort de waarheid te spreken’
• Maar ook specifiek
o ‘Dokters dienen te allen tijde hun patiënt te informeren over de eventuele risico’s van de medische
therapie’
• Morele normen zijn altijd gebaseerd op meer algemenere principes of waarden die in principe door de
praktische rede als elementen van een samenhangend, coherent waardensysteem worden beschouwd
• Morele normen leggen gedragsregels op die een geheel van rechten en plichten bepalen
o Wat je tov een ander moet en niet mag doen
• De mate waarin een morele norm als verplichtend geldt, kan variëren, al naargelang de omstandigheden, de
interpretatie of het domein waarop ze betrekking hebben
• Van cultuur tot cultuur, samenleving tot samenleving kan discussie bestaaan hoe ver morele normen reiken
en waarop ze wel dan niet betrekking hebben
Ethiek 2025-2026 6
,1.5.2 Morele waarden
• = Een morele waarde is een doeleinde van het handelen dat door de leden van een samenleving erkend wordt
als een intrinsiek goed en een essentieel aspect van het harmonieus samenleven
• Typische morele waarden:
o Vriendschap , solidariteit, autonomie, vrijheid, rechtvaardigheid, welzijn, geluk, menselijke
waardigheid.
• Niet-morele waarden
o Esthetische schoonheid, rijkdom, welvaart, genot
• Economische waarden
o Efficiëntie, doelgerichtheid, functionaliteit, groei
• In principe zijn morele waarden dus ook universeel en hebben ze een onvoorwaardelijke/ intrinsieke
betekenis
1.5.3 Deugden en het goede leven
• Aristoteles vertaalt dat in het Grieks met deugd/ arête, letterlijk voortreffelijkheid.
o Dus een arête, een voortreffelijkheid, een deugd, is eigenlijk een kwaliteit van het karakter van een
individu
• Wie wil ik als persoon eigenlijk zijn? Welk soort mens wil ik worden?
• Een verwijzing naar de kwaliteit die men in zijn karakter heeft als persoon
• Het nastreven van elk van ons om een persoon met een bepaald soort karakter, een bepaald soort kwaliteit te
worden
• Moed, mededogen, bescheidenheid, liefde, schranderheid, bezonnenheid
• Een deugdzaam karakter hebben is een intrinsiek onderdeel van het menselijk leven en van de ethiek
1.6 Ethiek & moraalfilosofie
Ruwweg mag je de ethiek (moraalfilosofie) omschrijven als de studie van de moraal en de moraliteit in al haar
aspecten. Vandaag wordt veelal een onderscheid gemaakt tussen de deeldisciplines van meta-ethiek, normatieve
ethiek en toegepaste ethiek.
1.6.1 Meta- ethiek
• De meta-ethiek onderzoekt de moraal en moraliteit als specifieke sfeer van het menselijk denken en handelen
vanuit hetzij een conceptueel, hetzij een empirisch standpunt.
• De studie van de ethiek als onderdeel van het menselijk leven
• Conceptuele vragen die de hedendaagse meta – ethiek stelt:
o Wat is de eigenheid van moreel taalgebruik? Wat is de betekenis van en het verband tussen de morele
termen als goed en kwaad, recht en plicht, het goede,…
o Wat is een belofte? Wat betekent het dat een belofte bindend is zoals in een contract?
o Hoe komt het dat wij morele mensen zijn? Is dat iets dat uit de biologie stamt? Wat is de rol van de
cultuur daarin?
• Empirische vragen die de hedendaagse meta-ethiek stelt zijn:
o Is de gevoeligheid voor ‘moreel goed en kwaad’ een product van natuurlijke evolutie of eerder een
uitvinding van de cultuur?
• De hedendaagse empirische meta-ethiek wordt duidelijk beheerst door het succes van de morele
psychologie
Ethiek 2025-2026 7
, 1.6.2 Normatieve ethiek
• De normatieve ethiek (moraalfilosofie in eigenlijke zin) heeft een prescriptief opzet: ze wil via de praktische
rede de grondslag van morele normen en waarden vastleggen vanuit een zo objectief mogelijke bepaling
van moreel goed en kwaad. Op die manier ontwikkelt zij een morele theorie die als leidraad dient voor de
morele reflectie en argumentatie
• De normatieve ethiek wil niet zozeer beschrijven hoe de morele ervaring in elkaar zit, maar wil echt proberen
met de praktische reden na te gaan wat nu de grondslag is van goed en kwaad. En waarom zijn morele regels
legitiem? Zij heeft dus een normatieve intentie en in zekere zin ook een prescriptieve intentie
• Ethiek van Aristoteles heeft een enorme invloed gehad op de Middeleeuwen
o ‘Founding father’ van de ethiek of moraalfilosofie als discipline van het Hoogste Goed
o In zijn Ethica Nicomachea defineert hij ethiek als de wetenschap
o Hij meent dat de praktische rede de mens in staat stelt rationeel te bepalen wat het goede leven voor
de mens inhoudt en hoe hij dit best kan bereiken
o Natuurlijke doel van de mens = bereiken van kwalitatief geluk, waartoe de ontwikkeling van de deugd
van geest en lichaam essentieel is
1.6.3 Toegepaste ethiek
• Toegepaste ethiek is een onderdeel van de normatieve ethiek dat zich toesplitst op een specifiek deeldomein
van het praktische leven – zoals economie, geneeskunde, media, recht, wetenschappelijk onderzoek,… - en
daarvoor een zo coherent mogelijke morele theorie of systematisch geheel van morele normen en waarden
poogt te ontwikkelen.
• Een toepassing van de normatieve ethiek
• In de loop van de vorige eeuw enorm tot bloei gekomen
o Teken van morele crisis? De gedachte namelijk dat allerlei disciplines een eigen toegepaste ethiek
nodig hebben. Alsof we niet meer weten wat onze gemeenschappelijke fundamentele normen en
waarden zijn. Maar dan in de toegepaste ethiek moeten beginnen sleutelen en zoeken naar
oplossingen voor allerlei heel specifieke morele dilemma's en problemen.
o Alsof de ethiek dan een soort, ja, precies een toolbox wordt om binnen allerlei sferen morele
problemen op te lossen
1.7 Zelfstudeervragen
1.7.1 Definieer de begrippen moraal en moraliteit. Leg het verschil en de samenhang uit.
• Moraal verwijst naar het publieke en collectieve systeem van normen en waarden dat het samenleven in
een bepaalde gemeenschap ordent. Het gaat om de regels, verwachtingen en waarden die in een samenleving
als vanzelfsprekend gelden en die bepalen wat als goed en kwaas wordt beschouwd. Moraal is dus een
sociaal en cultureel gegeven: zij bestaat altijd binnen een gemeenschap (een polis)
o Deze moraal wordt meestal impliciet beleefd: we groeien erin op, krijgen haar mee via opvoeding,
traditie, religie, onderwijs en wetgeving. Ze wordt als bindend ervaren en heeft vaak een sanctionerend
karakter.
o Bijvoorbeeld: “Men mag niet liegen”, “Vrienden in nood moet je helpen”,…
• Moraliteit verwijst naar de persoonlijke, innerlijke en bewuste verhouding van het individu tot die morele
normen en waarden. Ze heeft betrekking op de manier waarop iemand deze normen geïnterioriseerd heeft,
zich ermee identificeert/ interpreteerd
o Moraliteit speelt zich af op het niveau van het geweten: het innerlijke besef van goed en kwaad dat
iemand aanspreekt wanneer hij morele keuzes moet maken. Het is de persoonlijke morele
Ethiek 2025-2026 8
, gevoeligheid die maakt dat iemand niet zomaar gehoorzaamt aan regels, maar ze ook beoordeelt,
beargumenteert en verantwoordt met zijn praktische rede.
• Waar moraal dus zegt wat de regels zijn, zegt moraliteit hoe en waarom iemand zich daartoe verhoudt.
• Samenhang en mogelijke spanning
o Moraal en moraliteit hangen nauw samen: de moraal vormt het referentiekader waarbinnen
moraliteit ontstaat. Door opvoeding en cultuur nemen we normen en waarden over en ontwikkelen
we een persoonlijk geweten.
o In ideale omstandigheden vallen moraal en moraliteit samen: men volgt de maatschappelijke regels
omdat men ze ook innerlijk als juist ervaart.
o Maar ze kunnen ook met elkaar botsen. Dan ontstaat een moreel conflict tussen de publieke norm en
het persoonlijk geweten. Het klassieke voorbeeld is Antigone (Sophocles):
§ De moraal (wet van koning Creon) verbiedt het begraven van haar broer.
§ Haar moraliteit (innerlijk geweten en goddelijke wet) gebiedt haar dat juist wél te doen.
§ Antigone volgt haar moraliteit, zelfs ten koste van haar leven.
o Dit toont aan dat moraliteit soms kritisch staat tegenover de moraal en zelfs de motor kan zijn van
morele vooruitgang (zoals bij de afschaffing van de slavernij).
1.7.2 Wat is de rol van de praktische rede in de morele reflectie? Aan welke principes moet deze beantwoorden?
• De praktische rede is het menselijk vermogen om rationeel na te denken over moreel handelen. Zij stelt ons
in staat om niet alleen te voelen of intuïtief aan te voelen wat goed of kwaad is, maar om die morele intuïties
ook kritisch te onderzoeken, te verantwoorden en te beargumenteren.
• Haar centrale rol in de morele reflectie bestaat erin dat zij:
o Morele intuïties toetst: Gevoelens, empathie en geweten geven vaak een eerste morele aanvoeling,
maar de praktische rede onderzoekt of deze intuïties rationeel verdedigbaar zijn.
o Normen en waarden interpreteert: Ze helpt bepalen hoe algemene morele normen (bv. “mensen in
nood moet je helpen”) in concrete situaties moeten worden toegepast.
o Morele conflicten analyseert: Bij botsingen tussen waarden (bv. veiligheid vs. solidariteit bij migratie,
dierenwelzijn vs. religieuze vrijheid) maakt de praktische rede het mogelijk om:
§ belangen af te wegen
§ argumenten te formuleren
§ tot rationeel verantwoorde oordelen te komen
o Zoekt naar een objectieve grondslag van goed en kwaad
§ De praktische rede stelt fundamentele vragen zoals:
• Bestaat er een objectieve morele standaard?
• Waarom zijn morele regels bindend?
• Wat maakt een moreel oordeel rationeel verdedigbaar?
§ Stuurt het handelen normatief: Ze is niet enkel beschrijvend, maar ook normatief: ze
verplicht ons om te handelen volgens het morele inzicht dat we rationeel hebben verworven.
• Principes waaraan de praktische rede moet beantwoordenDe morele reflectie via de praktische rede moet
beantwoorden aan drie fundamentele principes:
o 1. Universaliteit
§ Een moreel oordeel moet algemeen geldend kunnen zijn voor elke rationele mens in een
analoge situatie.
§ Wat voor mij geldt, moet in principe ook voor ieder ander gelden in dezelfde omstandigheden.
§ Voorbeeld:
Ethiek 2025-2026 9
, • Als ik oordeel dat “het doden van een onschuldige persoon verkeerd is”, kan ik dat niet
enkel laten gelden wanneer het mij persoonlijk uitkomt, maar moet dit oordeel
universeel toepasbaar zijn.
o 2. Onpartijdigheid
§ De praktische rede oordeelt zonder onderscheid des persoons.
• Persoonlijke voorkeuren, emoties of belangen mogen het morele oordeel niet
vertekenen.
• Het morele oordeel moet losstaan van wie de betrokken personen zijn.
• Voorbeeld:
o De norm “vrienden in nood helpen” geldt niet enkel voor mijn beste vriend,
maar voor alle vrienden in vergelijkbare noodsituaties.
o 3. Normativiteit
§ De praktische rede is niet enkel een denkinstrument, maar heeft een verplichtend karakter.
§ Wat zij als moreel juist inziet, legt zij ook op als handelingsnorm.
§ Met andere woorden: rationeel moreel inzicht verplicht tot handelen. Wie erkent wat moreel
juist is, kan zich daar niet zonder meer aan onttrekken.
1.7.3 Leg uit: emoties vormen een essentieel onderdeel van de morele reflectie. Ilustreer met een concreet
voorbeeld
• In tegenstelling tot een puur rationalistisch mensbeeld — waarin moreel handelen uitsluitend het resultaat
zou zijn van koele, abstracte rede (zoals soms aan Kant wordt toegeschreven) — erkent de hedendaagse
ethiek dat emoties een fundamentele rol spelen in de morele ervaring en reflectie.
• Zonder emoties zouden wij geen morele wezens zijn: emoties vormen vaak het vertrekpunt van moreel
denken en handelen. Ze maken ons gevoelig voor goed en kwaad nog vóór de praktische rede begint te
argumenteren.
• Twee basisemoties zijn daarbij van bijzonder belang:
o 1. Empathie (mededogen)
§ Empathie is het vermogen om het lijden van anderen aan te voelen en ons in hun situatie in te
leven.Deze emotie is een krachtige motor van moreel gedrag: ze wekt onze morele aandacht
en motiveert ons om te helpen, te beschermen of in te grijpen.
§ Zonder empathie zouden we onverschillig blijven tegenover het leed van anderen en zou
morele reflectie vaak niet eens op gang komen.
o 2. Rechtvaardigheidsgevoel (fairness)
§ De mens bezit ook een ingeboren gevoel voor rechtvaardigheid: een spontane weerzin tegen
oneerlijkheid en misbruik. Onderzoek van Frans de Waal bij mensapen toont aan dat ook zij
gevoelig zijn voor gelijke en eerlijke verdeling en negatief reageren op onrechtvaardige
behandeling. Dit wijst erop dat dit morele basisgevoel diep biologisch verankerd is.
o Concreet voorbeeld - Stel: je ziet een kind verdrinken in een vijver.
§ Je springt niet eerst in het water na een uitgebreide rationele kosten-batenanalyse (“Wat is de
kans dat ik nat word? Heb ik tijd?”). Wat je onmiddellijk in beweging zet, is een directe
emotionele impuls van empathie en schrik. Die emotie maakt je gevoelig voor de morele
betekenis van de situatie: dit is verkeerd, hier moet worden ingegrepen. Pas daarna kan de
Ethiek 2025-2026 10
