Psychodiagnostiek in de
f
hulpverlening aan
kinderen en jongeren
INHOUDSTABEL
• Handelingsgerichte diagnostiek
o Introductie
o Gastcollege pameijer
o Van handelingsgerichte diagnostiek tot interventie
o Diagnostisch redeneren
o Universele nodenmodel
o HGD in bijzondere jeugdzorg
• Diagnostiek van sociaal-emotioneel en cognitief functioneren van kinderen en jongeren
o Observatie- en belevingsonderzoek
o Zelfconcept
o Gehechtheid en EMS
o Diagnostiek bij leerproblemen
▪ Rekenen, technisch lezen en spellen
o Begaafdheid
o Aandacht en executief functioneren
• Diagnostiek van ontwikkelingscontexten van kinderen en jongeren
o Opvoeding en gezin
o Interacties tussen leerkrachten en individuele leerlingen
1
,HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK
INTRO
Empirische cyclus handelingsgerichte diagnostiek (HGD) ->
werken met kinderen = werken met context
HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK (HGD)
Uitgangspunten/ principes (7)
• Doelgericht/gericht op advisering
• Het referentiekader is transactioneel: wisselwerking
• De onderwijs- en opvoedingsbehoeften van het kind of de jongere staan centraal
• Ouders en leraren doen ertoe, evenals hun ondersteuningsbehoeften
• Het positieve van het kind, de ouders, leraar, … benutten
• Samenwerken met kinderen, ouders, school
• De werkwijze is systematisch en transparant
Nieuwste boek: HGD is…
• = doelgericht
• Focust op transactionele ontwikkelingsprocessen
• Gericht op behoeften van kinds, ouders en professionele opvoeders
• Hecht waarde aan het positieve van kind en omgeving
• Gericht op samenwerking
• Verloopt systematisch en benut wetenschappelijke kennis
DOELGERICHT/ GERICHT OP ADIVISERING
Aard diagnostische vraagstelling (IS NIET GELIJK AAN HULPVRAAG!!!!)
• Onderkennend: beschrijvend, niveaubepalend of classificerend
o Bv: heeft dit kind ADHD, hoogbegaafd? → classificatie
• Verklarend: factoren die problemen veroorzaken, instandhouden, verergeren
o Bv: hoe komt het dat een kind faalangst heeft?
• Indicerend → adviserend (begeleiding of plaatsing)
o Bv: hoe kan dit kind begeleid worden? Aangepast curriculum? , …
➔ Samengestelde vragen
➔ Checken bij cliënten!
• Veranderingsgericht: getoetst tijdens onderzoeksfase
• Na interventie: doelen bereikt? = evaluerende vraag
doelgericht =
2
, • biedt mijn onderzoek een antwoord op de diagnostische vraagstelling?
• Als-dan redeneringen opbouwen
HET REFERENTIEKADER IS TRANSACTIONEEL
Relaties en interacties met ouders, peers, leerkrachten
➔ Verschillende contexten: meest proximaal = microsystemen (relaties: ouders, peers, leerkrachten)
o Als diagnosticus invloed op deze relaties
➔ Proximale relaties: kunnen we een verschil mee maken (macrosystemen niet)
Transactionele processen
• Wederkerige beïnvloeding van kind en context over tijd
• Vicieuze cirkels = transactionele ontwikkelingsprocessen
• Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling door omgevingsreacties die het uitlokt
o Voorbeeld:
storend gedrag kind → zorgt voor minder sensitief gedrag
van ouders → dit heeft invloed op storend gedrag (dus kind
heeft dit eig zelf veroorzaakt)
toepassen in alle fasen van diagnostisch proces (intake, strategiebepaling, …)
➔ Oog voor context en afstemming/ wisselwerking kind & context
ONDERWIJS-EN OPVOEDINGSBEHOEFTEN VAN HET KIND OF DE JONGERE STAAN CENTRAAL
Wat heeft dit kind → wat heeft dit kind NODIG?
• Hulpzinnen: bv: dit kind heeft ouders nodig die…; dat kind heeft een leraar nodig die…
• Doelgericht: altijd in functie van een doel!
o Wat willen we bereiken (lange en korte termijn)?
o Wat heeft kind nodig om ontwikkeldoelen te kunnen/willen bereiken?
OUDERS EN LERAREN DOEN ERTOE, EVENALS HUN ONDERSTEUNINGSBEHOEFTEN
Wat hebben de ouders, leraar, … nodig?
HET POSITIEVE VAN HET KIND, DE OUDERS, LERAAR,… BENUTTEN
Niet alleen negatieve aspecten van kind en omgeving
Ook positieve aspecten (wat gaat wel al goed?, beschrijf kind in enkele positieve woorden, wat vindt hij/zij
leuk?, wanneer is het fijn om samen te zijn?)
Promotieve en protectieve factoren
• Bevordert begrip, hoop, … + aanknopingspunt voor interventie
• Vragen naar en benutten van
o Uitzonderingen
o Succesvolle aanpakken
• Meer bewust maken wat al goed gaat en vergroten van wat al werkt
Voorbeeld: Intake: vragen naar uitzonderingen → “indien kind nooit luisteren → vragen: wnr luistert het kind
wel?
3
,Promotief = bevorderende factoren voor alle kinderen
Protectief = specifiek bepaalde risicofactoren kunnen bufferen
→ weten dat het onderscheid gemaakt wordt → maar als diagnosticus wellicht niet doen
SAMENWERKEN MET KINDEREN, OUDERS, SCHOOL, …
• In elke fase van diagnostisch proces overleg en samenwerking creëren met betrokkenen: niet alleen
OVER ouder, kinderen, school praten maar ook MET hen
• Attitude van warmte, oprechtheid, begrip, respect
• Communicatievaardigheden: transparantie of meta-communicatie
• Niet in iedere fase contact met cliënt (bv strategiefase) MAAR wel altijd in achterhoofd houden
o Kinderen weten zelf vaak heel goed wat kan helpen en wat niet
Transparantie en meta-communicatie
• Bedoelingen: “De bedoeling van dit gesprek is…” “Komt dat overeen met wat jullie vandaag willen
bespreken?”
• Vragen: “Ik stel die vraag omdat…”
• Onderzoeksmiddel: “Deze test kan informatie geven over…”
• Checken: “Als ik het goed begrijp, dan zeggen jullie…”
• Uitleg: “Ik wil jullie uitleggen … zodat jullie begrijpen …”
• Verwachtingen: “Om … te bereiken vraag ik van jullie…”
• Vragen om feedback: “We willen graag leren van elkaar. Daarom vragen we wat we al goed doen en
wat we volgende keer nog anders of beter kunnen doen” (tops en tips)
• betrokkenen vanaf begin betrekken
• hulpvraag/theorie ernstig nemen
• wederzijdse verwachtingen expliciteren
• eigen (alternatieve) hypothesen/ onderzoeksvragen expliciteren
➔meer inzicht in diagnostisch proces → meer gemotiveerd om adviezen uit te voeren
Meta niveau communiceren: Bv altijd bedoelingen goed verduidelijken
DE WERKWIJZE IS SYSTEMATISCH EN TRANSPARANT
HGD = hypothese toetsend model, gebaseerd op diagnostische cyclus/ empirische cyclus
diagnostisch proces wordt
o meer systematisch
o meer transparant
concrete methodologische richtlijnen
• hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en bevindingen uit recent wetenschappelijk onderzoek
• alternatieve hypothesen en aanbevelingen
o alternatieven belangrijk om tunnelvisie te vermijden
o vanaf wanneer hypothese weerleggen → vooraf vastleggen
• zoek doelgericht en systematisch naar gegevens, houdt rekening met consistentie in gegevens
• toets vermoedens aan gegevens en stel (voor)oordelen indien nodig
• gebruik voldoende betrouwbare en valide instrumenten
• leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk-en werkwijze te expliciteren
4
,GASTCOLLEGE PAMEIJER: HGD
ZICHT OP BASISATTITUDE HGD
Super - diagnosten boeken meer progressie (Duncan e.a., 2010):
• Zoeken systematisch feedback, monitoren voortgang in licht van doelen
• Blijven kritisch naar zichzelf: het kan altijd beter
• Benutten recente wetenschappelijke kennis in analyse en advies
• Volgen structuur in proces, bewust van valkuilen, zoals tunnelvisie
Kortom: scientist-practitioner!
Kracht van feedback
• Feed up: waar willen wij heen (doelen): wat zien/horen/merken we dan?
o Plan en afspraak…
• Feedback: hoe staan we ervoor? Hoe dichtbij onze doelen zijn we al?
o tops, fijn, complimenten
• feed forward: wat is volgende stap? Hoe verder om nog dichterbij onze doelen te komen?
o Tips voor vervolg, suggesties,
Uitgangspunt HGD; FEED UP, wat Wat doe ik/ doen wij al HG Wat kan nog meer HG?
is voor mijn werk belangrijk en
waardevol?
FEED BACK FEED FORWARD
Doelgericht werken, monitoren en
evalueren
Onderwijs-en
opvoedingsbehoeften kinderen en
jongeren
Wisselwerking en afstemming
Leerkrachten en ouders doen
ertoe: ondersteuningsbehoeften?
Positieve benutten
Samenwerken met leraar, kind,
ouders en collega’s/professionals
Systematisch en transparant
Basisattitude:
• Van schuld bij kind.jongere, ouders, collega → als professional in spiegel kijken
o Wat kunnen wij doen zodat het deze leerling/dit kind, deze ouders, deze collega wél lukt om …?
• Van probleemgericht praten over → oplossingsgericht handelen met
• Van self-efficacy → team-efficacy
• In team mag je klagen over kind of ouders → doel = hart luchten
• Wees een OEN
o Open
o Eerlijk
o Niewsgierig
• Laat OMA thuis
o Oordelen
o Meningen
o Aannames (vermijd tunnelvisie -> zoek naar tegendeel)
5
,Voorbeeld:
• leerkracht enkel negatieve aannames → klopten niet
• Dag erna vragen waarom later op school → kind uitgerust op school + rommeltje gemist
Leren van G met elkaar
Balend leren Stralend leren
Leren van missers Leren van succeservaringen
Fouten = kansen om van te leren!
Stralend leren: zo’n mooi onderzoek → is niet
opscheppen, gwn succeservaringen delen
Vraag om feedback → 5 minuten (begrensd) → voor een moeilijk gesprek vragen wat kunnen wij doen om
ervoor te zorgen dat het gesprek goed verloopt
KENNIS UITGANGSPUNTEN HGD
Handelingsgericht diagnostiek
• Staat model, bespreekt FU, FB C FF
o Kind/ jongere: kleine snelle doelen?
o Leraren/begeleiders: effectief gedrag?
o Ouders: onderwijsondersteunend gedrag?
• Vraagt zelf ook om feedback
o FU: doel HGD = …
o FB: wat ging al goed?
o FF: wat kan nog beter?
1. Doelgericht: samen doelen formuleren C evalueren
2. Wisselwerking: afstemming op behoeften zodat …
3. Onderwijs/opvoedbehoeften: wat heeft kind nodig om …?
4. Leraren/begeleiders C ouders doen ertoe: relatie leraar/leerling, onderwijsondersteunend gedrag
ouders en behoeften: wat hebben zij nodig om …?
5. Positieve kind, leerkracht en ouders benutten om …
6. Samenwerken kind, leraar C ouders zodat …
7. Systematiek C transparantie zodat …
Zorgcontinuüm
6
,DOELGERICHT
• Proces: doel overleg en HGD: wat is vraag leraar, begeleider, zorgcoördinator, ouders en
kind/jongere/leerling?
o Procedoel; bv waarom komen we in de klas kijken? → vooral vraaggestuurd
o Zelfs een telefoontje heeft een doel → voorbeeld: belde zonder doel → kreeg een heel verhaal
te horen over de nieuwe vriendin van de vader → ondertussen zit het verhaal wel in je hoofd
o
• Kunnen we al doelen en behoeften formuleren?
• Meer informatie echt nodig? Als we weten dat .., dan kunnen we …
• Weten om te adviseren en samen vakkundig en bruikbaar plan op te stellen waar iedereen achter staat
• Inhoud: waar willen we samen naartoe
o Lange termijn (stip horizon)
o Korte termijn: wat zien/horen we dan? Betrek leerling (Hattie, 0.52)!
o Inhoudsdoelen: effectief om leerlingen te betrekken indien doelen monitoren en formuleren
met de leerlingen
o Alleen doelen formuleren → werkt averechts als je hier niet op terugkomt → werkt dan zelfs
demotiverend
sidenote
Regel: als je niet weet wat je moet doen, dan zeg je wat je ziet
DOELEN (JONGE) KINDEREN?
• Groeitaal: doel, al en nog?
• Betrek ook jonge kinderen
• Korte snelle doelen
• Wat zien en horen we dan?
• Teken samen doel!
• Onderschat jonge kinderen niet!!!
DOELGERICHT SAMENWERKEN
• Ontwikkeling monitoren & evalueren: SAMEN “soep koken”
• Kleine en grote doelen steeds aanpassen
• Zonder doelen ongeïnteresseerd soep koken
7
, • Doelgericht soep koken → precies weten wat je wilt → voortdurend proeven tijdens koken → zeker
weten dat je een heerlijke soep hebt
ONDERWIJS- EN OPVOEDBEHOEFTEN
Leerling/kind/jongere , extra ondersteuning nodig
• Lange termijn doel à korte termijn doel leren, motivatie en/of gedrag
• Klein/snel doel: wat zie, hoor en merk je als dit doel behaald is?
• Wat heeft hij/zij nodig om doel te halen?
• Effectieve feedback → concrete doelen
• Niet zeggen “doe normaal” → leg uit wat dit precies is → jas aan kapstok, rustig wandelen, …
Dan pas hulpzinnen: nodig om…
• Instructie die …
• Opdrachten/leeractiviteiten/leeromgeving die …
• Feedback die …
• Leerkracht die..
• Groepsgenoten die …
• Ouders die …
• Professional die …
Wat doen jullie al? Ga daarmee door!
Wat kunnen jullie nog meer doen en hoe?
Hebben meer kinderen deze aanpak nodig?
Even waardevol voor mensen om te horen dat ze dingen goed doen → je hoeft niet altijd “gouden regels” te
geven
Toepassing
Wie is welkom in jouw klas?
Joost: heeft ADHD, is hyperactief, heeft ODD, gaat discussies aan, ruzies in pauzes, ouders erg druk, komen
niet op afspraken
OF
Joris: energieke enthousiaste jongen, heeft behoefte aan autonomie, leerkracht nodig die gedragsregels
consistent hanteert, korte opdrachten, beweging tussendoor, toezicht pauze, ouders betrokken, werken
beiden, hebben herinnering nodig, dan komen ze op afspraken
➔ Hoe wij praten over kinderen → bepaald of ze welkom zijn of niet → invloed op toekomst
Is hij nou druk of ADHD, ernstige leesproblemen of dyslexie, dwars of ODD? Doet het ertoe?
➔ Eigenlijk niet, want hetzelfde nodig!
Deze leerling heeft … nodig Hebben meer/alle leerlingen dit nodig?
➔ Als meer → groepje
➔ Als alle → hele groep
➔ ‘Essential for one beneficial for all’
Voorbeeld: meester → leerkracht zegt groep is verschrikkelijk → 7 ADHD, 2 dyslexie, …
Vroeger: gelijke behandeling
2 focus op verschillen → iedereen ie
Voorbeeld: meester die stille gekke bewegingen laat maken → essentieel voor kind met ADHD → maar voor
iedereen goed
8
,WISSELWERKING G AFSTEMMING
• Dit kind, deze groep, leerkracht, school ouders (5x): stimulerend en belemmerend?
• Praten over C observeren thuis, in de klas, op de groep
LERAAR DOET ERTOE → BEGELEIDER OOK
• Relatie doet ertoe… Vooral bij kwetsbare leerling
• Effect conflict-relatie jonge leerling op schoolloopbaan
• Leraar staat model voor beeld van leerling → effect op groep
• Relatie is te verbeteren
toepassing
• De grote is ISA (nog jong, egocentrische stadium)
• Leerkracht zet Isa helemaal achteraan → leerkracht
wordt boos → leerlingen steunen leerkracht (zie je
rondom getekend)
• Leerling gaat klas uit, omdat ze anders met een
schaar zou gooien
• Oplossing: als ik dichtbij leerkracht mag zitten → dan
hoort de rest dit niet → en hoef ik niet weg te lopen
• Op deze manier geef je stem aan een kind
Leraar/ begeleider kan het verschil maken !!!
Van behoeften leerling/kind à ondersteuningsbehoeften: wat heb jij nodig om deze drukke, dwarse,
dromerige, stille leerling deze aanpak te (willen & kunnen) bieden?
o Attitude
o Kennis
o Vaardigheden
o Extra materiaal
9
, o Collega’s , directie
o Ouders
o Begeleider
Ook ouders doen ertoe!!!!
Waarom ouderbetrokkenheid en samenwerken met ouders?
o Leerlingen
▪ Hoger welbevinden
▪ Minder verzuim
▪ Betere leerprestaties
▪ Minder gedragsproblemen
o Ouders:
▪ Grote tevredenheid
o Leraren
▪ Meer werkplezier
▪ Meer welbevinden
Ouders ondersteunen onderwijs: hoe?
• Opvoeding
o Op tijd naar bed, gezond eten, op tijd op school, geen verzuim, thuis ‘verder leren’
o Beleid TV en computer, lezen, bibliotheek e.d.
o Achter school staan, aanpak leraar ondersteunen naar kind
o Compliment geven (dan weet school dat ze goed bezig zijn)
• Betrokkenheid van ouders bij school
o Belangstelling tonen, goed gedrag op school waarderen
o Thuis gewenst gedrag extra oefenen
o Komen op gesprek op school, meedenken bij aanpak kind
• Verwachtingen van ouders: hoog maar realistisch
POSITIEVE ASPECTEN
Sterke kanten kind, leraar/begeleider, groep, onderwijs/hulpverlening C ouders (5x): zoek, zie/hoor, benoem,
schrijf op en benut (5x)
• Wnr gaat het wel goed? Interesses/talenten?
• Positieve kenmerken en protectieve factoren: waarom?
o Realistischer beeld; hogeren doelen
o Verhoogt competentiegevoel → motivatie neemt toe
o Samenwerking verbetert
o Benutten in aanpak → haalbaarder C effectiever
CONSTRUCTIEF SAMENWERKEN
We praten met leerlingen/kinderen, school, professionals en ouders
Transparantie en metacommunicatie
• Leraar, begeleider, directie = professionals onderwijs en hulpverlening
• Ouders = ervaringsdeskundigen
• Gedragswetenschapper = scientist-practitioner met beroepscode
• Belangen kind/ jongere staan centraal = gedeeld belang
• Benut betrokkenen als mede-onderzoeker → actief betrokken bij plan van aanpak (kinderen doen mee
in onderzoeksfase)
HGW voor ouders
10
f
hulpverlening aan
kinderen en jongeren
INHOUDSTABEL
• Handelingsgerichte diagnostiek
o Introductie
o Gastcollege pameijer
o Van handelingsgerichte diagnostiek tot interventie
o Diagnostisch redeneren
o Universele nodenmodel
o HGD in bijzondere jeugdzorg
• Diagnostiek van sociaal-emotioneel en cognitief functioneren van kinderen en jongeren
o Observatie- en belevingsonderzoek
o Zelfconcept
o Gehechtheid en EMS
o Diagnostiek bij leerproblemen
▪ Rekenen, technisch lezen en spellen
o Begaafdheid
o Aandacht en executief functioneren
• Diagnostiek van ontwikkelingscontexten van kinderen en jongeren
o Opvoeding en gezin
o Interacties tussen leerkrachten en individuele leerlingen
1
,HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK
INTRO
Empirische cyclus handelingsgerichte diagnostiek (HGD) ->
werken met kinderen = werken met context
HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK (HGD)
Uitgangspunten/ principes (7)
• Doelgericht/gericht op advisering
• Het referentiekader is transactioneel: wisselwerking
• De onderwijs- en opvoedingsbehoeften van het kind of de jongere staan centraal
• Ouders en leraren doen ertoe, evenals hun ondersteuningsbehoeften
• Het positieve van het kind, de ouders, leraar, … benutten
• Samenwerken met kinderen, ouders, school
• De werkwijze is systematisch en transparant
Nieuwste boek: HGD is…
• = doelgericht
• Focust op transactionele ontwikkelingsprocessen
• Gericht op behoeften van kinds, ouders en professionele opvoeders
• Hecht waarde aan het positieve van kind en omgeving
• Gericht op samenwerking
• Verloopt systematisch en benut wetenschappelijke kennis
DOELGERICHT/ GERICHT OP ADIVISERING
Aard diagnostische vraagstelling (IS NIET GELIJK AAN HULPVRAAG!!!!)
• Onderkennend: beschrijvend, niveaubepalend of classificerend
o Bv: heeft dit kind ADHD, hoogbegaafd? → classificatie
• Verklarend: factoren die problemen veroorzaken, instandhouden, verergeren
o Bv: hoe komt het dat een kind faalangst heeft?
• Indicerend → adviserend (begeleiding of plaatsing)
o Bv: hoe kan dit kind begeleid worden? Aangepast curriculum? , …
➔ Samengestelde vragen
➔ Checken bij cliënten!
• Veranderingsgericht: getoetst tijdens onderzoeksfase
• Na interventie: doelen bereikt? = evaluerende vraag
doelgericht =
2
, • biedt mijn onderzoek een antwoord op de diagnostische vraagstelling?
• Als-dan redeneringen opbouwen
HET REFERENTIEKADER IS TRANSACTIONEEL
Relaties en interacties met ouders, peers, leerkrachten
➔ Verschillende contexten: meest proximaal = microsystemen (relaties: ouders, peers, leerkrachten)
o Als diagnosticus invloed op deze relaties
➔ Proximale relaties: kunnen we een verschil mee maken (macrosystemen niet)
Transactionele processen
• Wederkerige beïnvloeding van kind en context over tijd
• Vicieuze cirkels = transactionele ontwikkelingsprocessen
• Kind beïnvloedt eigen ontwikkeling door omgevingsreacties die het uitlokt
o Voorbeeld:
storend gedrag kind → zorgt voor minder sensitief gedrag
van ouders → dit heeft invloed op storend gedrag (dus kind
heeft dit eig zelf veroorzaakt)
toepassen in alle fasen van diagnostisch proces (intake, strategiebepaling, …)
➔ Oog voor context en afstemming/ wisselwerking kind & context
ONDERWIJS-EN OPVOEDINGSBEHOEFTEN VAN HET KIND OF DE JONGERE STAAN CENTRAAL
Wat heeft dit kind → wat heeft dit kind NODIG?
• Hulpzinnen: bv: dit kind heeft ouders nodig die…; dat kind heeft een leraar nodig die…
• Doelgericht: altijd in functie van een doel!
o Wat willen we bereiken (lange en korte termijn)?
o Wat heeft kind nodig om ontwikkeldoelen te kunnen/willen bereiken?
OUDERS EN LERAREN DOEN ERTOE, EVENALS HUN ONDERSTEUNINGSBEHOEFTEN
Wat hebben de ouders, leraar, … nodig?
HET POSITIEVE VAN HET KIND, DE OUDERS, LERAAR,… BENUTTEN
Niet alleen negatieve aspecten van kind en omgeving
Ook positieve aspecten (wat gaat wel al goed?, beschrijf kind in enkele positieve woorden, wat vindt hij/zij
leuk?, wanneer is het fijn om samen te zijn?)
Promotieve en protectieve factoren
• Bevordert begrip, hoop, … + aanknopingspunt voor interventie
• Vragen naar en benutten van
o Uitzonderingen
o Succesvolle aanpakken
• Meer bewust maken wat al goed gaat en vergroten van wat al werkt
Voorbeeld: Intake: vragen naar uitzonderingen → “indien kind nooit luisteren → vragen: wnr luistert het kind
wel?
3
,Promotief = bevorderende factoren voor alle kinderen
Protectief = specifiek bepaalde risicofactoren kunnen bufferen
→ weten dat het onderscheid gemaakt wordt → maar als diagnosticus wellicht niet doen
SAMENWERKEN MET KINDEREN, OUDERS, SCHOOL, …
• In elke fase van diagnostisch proces overleg en samenwerking creëren met betrokkenen: niet alleen
OVER ouder, kinderen, school praten maar ook MET hen
• Attitude van warmte, oprechtheid, begrip, respect
• Communicatievaardigheden: transparantie of meta-communicatie
• Niet in iedere fase contact met cliënt (bv strategiefase) MAAR wel altijd in achterhoofd houden
o Kinderen weten zelf vaak heel goed wat kan helpen en wat niet
Transparantie en meta-communicatie
• Bedoelingen: “De bedoeling van dit gesprek is…” “Komt dat overeen met wat jullie vandaag willen
bespreken?”
• Vragen: “Ik stel die vraag omdat…”
• Onderzoeksmiddel: “Deze test kan informatie geven over…”
• Checken: “Als ik het goed begrijp, dan zeggen jullie…”
• Uitleg: “Ik wil jullie uitleggen … zodat jullie begrijpen …”
• Verwachtingen: “Om … te bereiken vraag ik van jullie…”
• Vragen om feedback: “We willen graag leren van elkaar. Daarom vragen we wat we al goed doen en
wat we volgende keer nog anders of beter kunnen doen” (tops en tips)
• betrokkenen vanaf begin betrekken
• hulpvraag/theorie ernstig nemen
• wederzijdse verwachtingen expliciteren
• eigen (alternatieve) hypothesen/ onderzoeksvragen expliciteren
➔meer inzicht in diagnostisch proces → meer gemotiveerd om adviezen uit te voeren
Meta niveau communiceren: Bv altijd bedoelingen goed verduidelijken
DE WERKWIJZE IS SYSTEMATISCH EN TRANSPARANT
HGD = hypothese toetsend model, gebaseerd op diagnostische cyclus/ empirische cyclus
diagnostisch proces wordt
o meer systematisch
o meer transparant
concrete methodologische richtlijnen
• hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en bevindingen uit recent wetenschappelijk onderzoek
• alternatieve hypothesen en aanbevelingen
o alternatieven belangrijk om tunnelvisie te vermijden
o vanaf wanneer hypothese weerleggen → vooraf vastleggen
• zoek doelgericht en systematisch naar gegevens, houdt rekening met consistentie in gegevens
• toets vermoedens aan gegevens en stel (voor)oordelen indien nodig
• gebruik voldoende betrouwbare en valide instrumenten
• leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk-en werkwijze te expliciteren
4
,GASTCOLLEGE PAMEIJER: HGD
ZICHT OP BASISATTITUDE HGD
Super - diagnosten boeken meer progressie (Duncan e.a., 2010):
• Zoeken systematisch feedback, monitoren voortgang in licht van doelen
• Blijven kritisch naar zichzelf: het kan altijd beter
• Benutten recente wetenschappelijke kennis in analyse en advies
• Volgen structuur in proces, bewust van valkuilen, zoals tunnelvisie
Kortom: scientist-practitioner!
Kracht van feedback
• Feed up: waar willen wij heen (doelen): wat zien/horen/merken we dan?
o Plan en afspraak…
• Feedback: hoe staan we ervoor? Hoe dichtbij onze doelen zijn we al?
o tops, fijn, complimenten
• feed forward: wat is volgende stap? Hoe verder om nog dichterbij onze doelen te komen?
o Tips voor vervolg, suggesties,
Uitgangspunt HGD; FEED UP, wat Wat doe ik/ doen wij al HG Wat kan nog meer HG?
is voor mijn werk belangrijk en
waardevol?
FEED BACK FEED FORWARD
Doelgericht werken, monitoren en
evalueren
Onderwijs-en
opvoedingsbehoeften kinderen en
jongeren
Wisselwerking en afstemming
Leerkrachten en ouders doen
ertoe: ondersteuningsbehoeften?
Positieve benutten
Samenwerken met leraar, kind,
ouders en collega’s/professionals
Systematisch en transparant
Basisattitude:
• Van schuld bij kind.jongere, ouders, collega → als professional in spiegel kijken
o Wat kunnen wij doen zodat het deze leerling/dit kind, deze ouders, deze collega wél lukt om …?
• Van probleemgericht praten over → oplossingsgericht handelen met
• Van self-efficacy → team-efficacy
• In team mag je klagen over kind of ouders → doel = hart luchten
• Wees een OEN
o Open
o Eerlijk
o Niewsgierig
• Laat OMA thuis
o Oordelen
o Meningen
o Aannames (vermijd tunnelvisie -> zoek naar tegendeel)
5
,Voorbeeld:
• leerkracht enkel negatieve aannames → klopten niet
• Dag erna vragen waarom later op school → kind uitgerust op school + rommeltje gemist
Leren van G met elkaar
Balend leren Stralend leren
Leren van missers Leren van succeservaringen
Fouten = kansen om van te leren!
Stralend leren: zo’n mooi onderzoek → is niet
opscheppen, gwn succeservaringen delen
Vraag om feedback → 5 minuten (begrensd) → voor een moeilijk gesprek vragen wat kunnen wij doen om
ervoor te zorgen dat het gesprek goed verloopt
KENNIS UITGANGSPUNTEN HGD
Handelingsgericht diagnostiek
• Staat model, bespreekt FU, FB C FF
o Kind/ jongere: kleine snelle doelen?
o Leraren/begeleiders: effectief gedrag?
o Ouders: onderwijsondersteunend gedrag?
• Vraagt zelf ook om feedback
o FU: doel HGD = …
o FB: wat ging al goed?
o FF: wat kan nog beter?
1. Doelgericht: samen doelen formuleren C evalueren
2. Wisselwerking: afstemming op behoeften zodat …
3. Onderwijs/opvoedbehoeften: wat heeft kind nodig om …?
4. Leraren/begeleiders C ouders doen ertoe: relatie leraar/leerling, onderwijsondersteunend gedrag
ouders en behoeften: wat hebben zij nodig om …?
5. Positieve kind, leerkracht en ouders benutten om …
6. Samenwerken kind, leraar C ouders zodat …
7. Systematiek C transparantie zodat …
Zorgcontinuüm
6
,DOELGERICHT
• Proces: doel overleg en HGD: wat is vraag leraar, begeleider, zorgcoördinator, ouders en
kind/jongere/leerling?
o Procedoel; bv waarom komen we in de klas kijken? → vooral vraaggestuurd
o Zelfs een telefoontje heeft een doel → voorbeeld: belde zonder doel → kreeg een heel verhaal
te horen over de nieuwe vriendin van de vader → ondertussen zit het verhaal wel in je hoofd
o
• Kunnen we al doelen en behoeften formuleren?
• Meer informatie echt nodig? Als we weten dat .., dan kunnen we …
• Weten om te adviseren en samen vakkundig en bruikbaar plan op te stellen waar iedereen achter staat
• Inhoud: waar willen we samen naartoe
o Lange termijn (stip horizon)
o Korte termijn: wat zien/horen we dan? Betrek leerling (Hattie, 0.52)!
o Inhoudsdoelen: effectief om leerlingen te betrekken indien doelen monitoren en formuleren
met de leerlingen
o Alleen doelen formuleren → werkt averechts als je hier niet op terugkomt → werkt dan zelfs
demotiverend
sidenote
Regel: als je niet weet wat je moet doen, dan zeg je wat je ziet
DOELEN (JONGE) KINDEREN?
• Groeitaal: doel, al en nog?
• Betrek ook jonge kinderen
• Korte snelle doelen
• Wat zien en horen we dan?
• Teken samen doel!
• Onderschat jonge kinderen niet!!!
DOELGERICHT SAMENWERKEN
• Ontwikkeling monitoren & evalueren: SAMEN “soep koken”
• Kleine en grote doelen steeds aanpassen
• Zonder doelen ongeïnteresseerd soep koken
7
, • Doelgericht soep koken → precies weten wat je wilt → voortdurend proeven tijdens koken → zeker
weten dat je een heerlijke soep hebt
ONDERWIJS- EN OPVOEDBEHOEFTEN
Leerling/kind/jongere , extra ondersteuning nodig
• Lange termijn doel à korte termijn doel leren, motivatie en/of gedrag
• Klein/snel doel: wat zie, hoor en merk je als dit doel behaald is?
• Wat heeft hij/zij nodig om doel te halen?
• Effectieve feedback → concrete doelen
• Niet zeggen “doe normaal” → leg uit wat dit precies is → jas aan kapstok, rustig wandelen, …
Dan pas hulpzinnen: nodig om…
• Instructie die …
• Opdrachten/leeractiviteiten/leeromgeving die …
• Feedback die …
• Leerkracht die..
• Groepsgenoten die …
• Ouders die …
• Professional die …
Wat doen jullie al? Ga daarmee door!
Wat kunnen jullie nog meer doen en hoe?
Hebben meer kinderen deze aanpak nodig?
Even waardevol voor mensen om te horen dat ze dingen goed doen → je hoeft niet altijd “gouden regels” te
geven
Toepassing
Wie is welkom in jouw klas?
Joost: heeft ADHD, is hyperactief, heeft ODD, gaat discussies aan, ruzies in pauzes, ouders erg druk, komen
niet op afspraken
OF
Joris: energieke enthousiaste jongen, heeft behoefte aan autonomie, leerkracht nodig die gedragsregels
consistent hanteert, korte opdrachten, beweging tussendoor, toezicht pauze, ouders betrokken, werken
beiden, hebben herinnering nodig, dan komen ze op afspraken
➔ Hoe wij praten over kinderen → bepaald of ze welkom zijn of niet → invloed op toekomst
Is hij nou druk of ADHD, ernstige leesproblemen of dyslexie, dwars of ODD? Doet het ertoe?
➔ Eigenlijk niet, want hetzelfde nodig!
Deze leerling heeft … nodig Hebben meer/alle leerlingen dit nodig?
➔ Als meer → groepje
➔ Als alle → hele groep
➔ ‘Essential for one beneficial for all’
Voorbeeld: meester → leerkracht zegt groep is verschrikkelijk → 7 ADHD, 2 dyslexie, …
Vroeger: gelijke behandeling
2 focus op verschillen → iedereen ie
Voorbeeld: meester die stille gekke bewegingen laat maken → essentieel voor kind met ADHD → maar voor
iedereen goed
8
,WISSELWERKING G AFSTEMMING
• Dit kind, deze groep, leerkracht, school ouders (5x): stimulerend en belemmerend?
• Praten over C observeren thuis, in de klas, op de groep
LERAAR DOET ERTOE → BEGELEIDER OOK
• Relatie doet ertoe… Vooral bij kwetsbare leerling
• Effect conflict-relatie jonge leerling op schoolloopbaan
• Leraar staat model voor beeld van leerling → effect op groep
• Relatie is te verbeteren
toepassing
• De grote is ISA (nog jong, egocentrische stadium)
• Leerkracht zet Isa helemaal achteraan → leerkracht
wordt boos → leerlingen steunen leerkracht (zie je
rondom getekend)
• Leerling gaat klas uit, omdat ze anders met een
schaar zou gooien
• Oplossing: als ik dichtbij leerkracht mag zitten → dan
hoort de rest dit niet → en hoef ik niet weg te lopen
• Op deze manier geef je stem aan een kind
Leraar/ begeleider kan het verschil maken !!!
Van behoeften leerling/kind à ondersteuningsbehoeften: wat heb jij nodig om deze drukke, dwarse,
dromerige, stille leerling deze aanpak te (willen & kunnen) bieden?
o Attitude
o Kennis
o Vaardigheden
o Extra materiaal
9
, o Collega’s , directie
o Ouders
o Begeleider
Ook ouders doen ertoe!!!!
Waarom ouderbetrokkenheid en samenwerken met ouders?
o Leerlingen
▪ Hoger welbevinden
▪ Minder verzuim
▪ Betere leerprestaties
▪ Minder gedragsproblemen
o Ouders:
▪ Grote tevredenheid
o Leraren
▪ Meer werkplezier
▪ Meer welbevinden
Ouders ondersteunen onderwijs: hoe?
• Opvoeding
o Op tijd naar bed, gezond eten, op tijd op school, geen verzuim, thuis ‘verder leren’
o Beleid TV en computer, lezen, bibliotheek e.d.
o Achter school staan, aanpak leraar ondersteunen naar kind
o Compliment geven (dan weet school dat ze goed bezig zijn)
• Betrokkenheid van ouders bij school
o Belangstelling tonen, goed gedrag op school waarderen
o Thuis gewenst gedrag extra oefenen
o Komen op gesprek op school, meedenken bij aanpak kind
• Verwachtingen van ouders: hoog maar realistisch
POSITIEVE ASPECTEN
Sterke kanten kind, leraar/begeleider, groep, onderwijs/hulpverlening C ouders (5x): zoek, zie/hoor, benoem,
schrijf op en benut (5x)
• Wnr gaat het wel goed? Interesses/talenten?
• Positieve kenmerken en protectieve factoren: waarom?
o Realistischer beeld; hogeren doelen
o Verhoogt competentiegevoel → motivatie neemt toe
o Samenwerking verbetert
o Benutten in aanpak → haalbaarder C effectiever
CONSTRUCTIEF SAMENWERKEN
We praten met leerlingen/kinderen, school, professionals en ouders
Transparantie en metacommunicatie
• Leraar, begeleider, directie = professionals onderwijs en hulpverlening
• Ouders = ervaringsdeskundigen
• Gedragswetenschapper = scientist-practitioner met beroepscode
• Belangen kind/ jongere staan centraal = gedeeld belang
• Benut betrokkenen als mede-onderzoeker → actief betrokken bij plan van aanpak (kinderen doen mee
in onderzoeksfase)
HGW voor ouders
10
