FILOSOFIE
Filosofische & ethische vraagstukken in de gezondheidszorg
Inleiding tot de medische filosofie
Hoofdstuk 1 : hoe is filosofie?
Hoofdstuk 2 : de Grieken, of wie anders?
De wisselwerking tussen de medische wereld en de wereld van de
filosofie :
De humorale leer : de meest dominante medische/wetenschappelijke
theorie van de antieke oudheid zowel bij de Grieken als bij de romeinen
1.2. de Grieken : de Griekse polis en het medisch-filosofisch denken
Kernwoord : evenwicht : een gezonde persoon is iemand die in evenwicht is,
dus : als de elementen binnen een persoon elkaar in evenwicht houden
→ de verschillende elementen in de lichamelijke constitutie van de persoon heeft
men gebaseerd op de leer van de 4 natuurelementen : vuur, water, aarde en
lucht
Humores : de leer van de 4 lichaamssappen, dus : iemand die gezond was,
daarvan waren de 4 lichaamssappen met elkaar in evenwicht/in balans
→ voor de Grieken is de mens een onderdeel van een groter geheel, de macro
kosmos (= een soort van spiegelbeeld van hoe de mens (= micro kosmos) ook
moest worden benaderd
Dus : hoe men keek naar de mens, was een afgeleid beeld van hoe men keek
naar de wereld
- Macro kosmos = de wereld
- Micro kosmos = de mens
Wat is er specifiek in het Athene (Griekenland) van toen gebeurd zodat
we kunnen spreken van een nieuwe kijk op mens en samenleving? :
→ Er is een wisselwerking geweest tussen het organiseren van de samenleving
en de wijze waarop de wetenschap is ontstaan
- Polis = Griekse woord voor een grote stad : het samenleven wordt
complexer en men bouwt steden uit → democratie : de macht geven aan
het volk
- Logos/rede = nieuwe manier van denken : wetenschappelijke manier van
spreken over de wereld
Dus : de mens in Athene wil zelf de wereld leren kennen Bv.:
psychologie : je gaat wetenschappelijk bestuderen hoe de mens in elkaar
zit
Nieuwe manier van leven : de polis :
- Een nieuwe sociale ruimte met plaats voor discussie : steden worden
op een andere manier geordend bv.: de Grieken bouwen een groot plein
centraal in de stad waar mensen kunnen bijeenkomen of vergaderen
- Volk (‘demos’) regeert over zichzelf (‘kratein’) : democratie
1
, FILOSOFIE
- Samenleving wordt een ‘te bespreken’ kwestie, dus : men stelt zich de
vraag hoe ze met elkaar moeten samenleven/de stad besturen
- Agora/plein als plaats van bijeenkomst
Publiek bestaan van het sociale leven is noodzakelijk :
- Iedereen kan toekijken hoe politieke beslissingen worden genomen
- Griekse cultuur wordt geopend voor demos of het volk
- Tradities worden onderworpen aan discussie en kritiek
Relatie logos en politiek :
- Politieke kunde drukt zich uit via taal
- De logos kan zich maar realiseren langsheen het politieke of publieke
gebeuren
SOCRATES :
- D.m.v. filosofische twijfel nadenken over mens en wereld, ons handelen, de
kosmos, hoe we tot kennis komen,..
De Atheense democratie :
→ Slechts een minderheid was in staat om mee te besturen in
de samenleving (dus : geen vrouwen, slaven, werklieden,…)
- Slaven : hadden nauwelijks rechten, 1/5 waren slaven
- Vrouwen : werden beschouwd als onder ontwikkelde
wezens
- Werklieden/handarbeiders : werden als intellectuelen niet beschouwd
als volwaardige burgers
Dus : een aristocratie : bestuur van de meest geschikten en ontwikkelden
- De gedachte ‘het volk moet zichzelf besturen’ is in die tijd ontstaan :
revolutionaire van die periode
→ Griekse woord voor vrije tijd = scholè : de vrije tijd om niet te moeten werken
en te kunnen bijleren
Vandaag de dag :
- Burgerpanels : mensen die samenkomen om over allerlei onderwerpen
met elkaar in discussie te gaan
2
, FILOSOFIE
→ hetzelfde als in Athene : mensen gingen met elkaar in discussie
Logos en de kunde van het genezen
- Logos = het feit dat de Grieken op zoek gingen naar ‘hoe zit de wereld
in elkaar?’
Dus : men ging rationeel zoeken naar ordening in de wereld (kosmos)
→ zoeken naar wetmatigheden (nomoi) in de natuur (phusis)
- Filosofie in die tijd (= het verlangen naar wijsheid/waarheid) is samen met
wiskunde als eerste wetenschap in die tijd ontstaan, iets later kwam de
geneeskunde
De wisselwerking tussen logos en polis gaat in 2 richtingen :
Het ontstaan van de geneeskunde :
- Citaat van Democritus aan Hippocrates : ‘de filosofie bevrijd de ziel van de
passies’ : als de mens gegrepen is door de passies, dus kan men niet meer
helder nadenken
Dus : de geneeskunde bevrijdt het lichaam van de ziektes
- Geneeskunde = een publieke zaak : bij de Grieken was dit veel meer
een publieke zaak, dan bij ons vandaag de dag
Wat is de bedoeling van een gezond leven? = lichaam moet in evenwicht zijn!
- Artsen zullen voortaan worden opgeleid
= de eed van Hippocrates : genezen van het individu, de plicht van de
genezer : ze moeten op een heel specifieke manier met de mensen omgaan
Dus : dit o.a. wil zeggen hoe impactvol de Griekse periode is geweest voor de
rest van de geschiedenis
3
, FILOSOFIE
- één van de meest gebruikte technieken van
die tijd = aderlating : een incisie maken
: men ging het te veel aan bepaalde stoffen
laten weglopen via het bloed
- Want : men dacht als er iemand ziek is, is
er 1 stof in ons lichaam te dominant
Link tussen logos en geneeskunde :
- Medische theorieën vinden origine in de filosofie
Antieke Griekse filosofen : op zoek naar de grondstructuur in de wereld
→ Filosofen dachten diep na over ‘hoe zit die wereld nu eigenlijk in elkaar?’
- Het zijn : al wat is/de hele wereld/alles wat we kennen
- Het zijnde : ‘iets’ binnen de totaliteit van alles wat is
Natuurfilosofen : de eerste generatie aan filosofen :
- Op zoek naar nomoi, wetmatigheden
- Mens heeft deel aan wetmatigheden doordat die deel uitmaakt van de
natuur (phusis)
- Vertrokken van bij het bestuderen van de natuur
→ 4 natuurelementen : vuur, water, aarde en lucht dus : de filosofen
gingen ervan uit dat de wereld een combinatie was van 1 of meerdere van
die natuurelementen
Hoe is dan die wereld voor het eerst ontstaan : wat was er eerst? :
- Anaximenes : ging ervan uit dat alles ontstaan is uit lucht
- Herakleitos : ging ervan uit dat alles ontstaan is uit vuur (daarna
processen afkoeling, stollen, verdampen,..)
→ Men probeerde dingen te verklaren zonder dat er een God aan te pas komt :
fysisch gebeuren : er komen geen bovennatuurlijke krachten meer aan te pas
Empedocles van Agrigentum : ‘de elementenleer’ : de wereld bestaat uit
allerlei kleine en grotere elementen
- Die elementen zijn een samenspel van de 4 natuurelementen, maar : de
meeste dingen in de wereld zijn een tijdelijke samenstelling van die
elementen
- Elk element heeft 2 van de 4 basiskwaliteiten
- 2 kosmische krachten die met elkaar in strijd zijn : de kracht van de
liefde en de kracht van de haat
Dus : als de liefde overwint komen de dingen bijeen, als het kwade/de
haat overwint dan vallen er dingen uit elkaar
→ de meest ingewikkelde dingen kunnen beschreven worden op een eenvoudige
manier = een cruciaal kernmerk van de wetenschappelijke doorbraak
4
Filosofische & ethische vraagstukken in de gezondheidszorg
Inleiding tot de medische filosofie
Hoofdstuk 1 : hoe is filosofie?
Hoofdstuk 2 : de Grieken, of wie anders?
De wisselwerking tussen de medische wereld en de wereld van de
filosofie :
De humorale leer : de meest dominante medische/wetenschappelijke
theorie van de antieke oudheid zowel bij de Grieken als bij de romeinen
1.2. de Grieken : de Griekse polis en het medisch-filosofisch denken
Kernwoord : evenwicht : een gezonde persoon is iemand die in evenwicht is,
dus : als de elementen binnen een persoon elkaar in evenwicht houden
→ de verschillende elementen in de lichamelijke constitutie van de persoon heeft
men gebaseerd op de leer van de 4 natuurelementen : vuur, water, aarde en
lucht
Humores : de leer van de 4 lichaamssappen, dus : iemand die gezond was,
daarvan waren de 4 lichaamssappen met elkaar in evenwicht/in balans
→ voor de Grieken is de mens een onderdeel van een groter geheel, de macro
kosmos (= een soort van spiegelbeeld van hoe de mens (= micro kosmos) ook
moest worden benaderd
Dus : hoe men keek naar de mens, was een afgeleid beeld van hoe men keek
naar de wereld
- Macro kosmos = de wereld
- Micro kosmos = de mens
Wat is er specifiek in het Athene (Griekenland) van toen gebeurd zodat
we kunnen spreken van een nieuwe kijk op mens en samenleving? :
→ Er is een wisselwerking geweest tussen het organiseren van de samenleving
en de wijze waarop de wetenschap is ontstaan
- Polis = Griekse woord voor een grote stad : het samenleven wordt
complexer en men bouwt steden uit → democratie : de macht geven aan
het volk
- Logos/rede = nieuwe manier van denken : wetenschappelijke manier van
spreken over de wereld
Dus : de mens in Athene wil zelf de wereld leren kennen Bv.:
psychologie : je gaat wetenschappelijk bestuderen hoe de mens in elkaar
zit
Nieuwe manier van leven : de polis :
- Een nieuwe sociale ruimte met plaats voor discussie : steden worden
op een andere manier geordend bv.: de Grieken bouwen een groot plein
centraal in de stad waar mensen kunnen bijeenkomen of vergaderen
- Volk (‘demos’) regeert over zichzelf (‘kratein’) : democratie
1
, FILOSOFIE
- Samenleving wordt een ‘te bespreken’ kwestie, dus : men stelt zich de
vraag hoe ze met elkaar moeten samenleven/de stad besturen
- Agora/plein als plaats van bijeenkomst
Publiek bestaan van het sociale leven is noodzakelijk :
- Iedereen kan toekijken hoe politieke beslissingen worden genomen
- Griekse cultuur wordt geopend voor demos of het volk
- Tradities worden onderworpen aan discussie en kritiek
Relatie logos en politiek :
- Politieke kunde drukt zich uit via taal
- De logos kan zich maar realiseren langsheen het politieke of publieke
gebeuren
SOCRATES :
- D.m.v. filosofische twijfel nadenken over mens en wereld, ons handelen, de
kosmos, hoe we tot kennis komen,..
De Atheense democratie :
→ Slechts een minderheid was in staat om mee te besturen in
de samenleving (dus : geen vrouwen, slaven, werklieden,…)
- Slaven : hadden nauwelijks rechten, 1/5 waren slaven
- Vrouwen : werden beschouwd als onder ontwikkelde
wezens
- Werklieden/handarbeiders : werden als intellectuelen niet beschouwd
als volwaardige burgers
Dus : een aristocratie : bestuur van de meest geschikten en ontwikkelden
- De gedachte ‘het volk moet zichzelf besturen’ is in die tijd ontstaan :
revolutionaire van die periode
→ Griekse woord voor vrije tijd = scholè : de vrije tijd om niet te moeten werken
en te kunnen bijleren
Vandaag de dag :
- Burgerpanels : mensen die samenkomen om over allerlei onderwerpen
met elkaar in discussie te gaan
2
, FILOSOFIE
→ hetzelfde als in Athene : mensen gingen met elkaar in discussie
Logos en de kunde van het genezen
- Logos = het feit dat de Grieken op zoek gingen naar ‘hoe zit de wereld
in elkaar?’
Dus : men ging rationeel zoeken naar ordening in de wereld (kosmos)
→ zoeken naar wetmatigheden (nomoi) in de natuur (phusis)
- Filosofie in die tijd (= het verlangen naar wijsheid/waarheid) is samen met
wiskunde als eerste wetenschap in die tijd ontstaan, iets later kwam de
geneeskunde
De wisselwerking tussen logos en polis gaat in 2 richtingen :
Het ontstaan van de geneeskunde :
- Citaat van Democritus aan Hippocrates : ‘de filosofie bevrijd de ziel van de
passies’ : als de mens gegrepen is door de passies, dus kan men niet meer
helder nadenken
Dus : de geneeskunde bevrijdt het lichaam van de ziektes
- Geneeskunde = een publieke zaak : bij de Grieken was dit veel meer
een publieke zaak, dan bij ons vandaag de dag
Wat is de bedoeling van een gezond leven? = lichaam moet in evenwicht zijn!
- Artsen zullen voortaan worden opgeleid
= de eed van Hippocrates : genezen van het individu, de plicht van de
genezer : ze moeten op een heel specifieke manier met de mensen omgaan
Dus : dit o.a. wil zeggen hoe impactvol de Griekse periode is geweest voor de
rest van de geschiedenis
3
, FILOSOFIE
- één van de meest gebruikte technieken van
die tijd = aderlating : een incisie maken
: men ging het te veel aan bepaalde stoffen
laten weglopen via het bloed
- Want : men dacht als er iemand ziek is, is
er 1 stof in ons lichaam te dominant
Link tussen logos en geneeskunde :
- Medische theorieën vinden origine in de filosofie
Antieke Griekse filosofen : op zoek naar de grondstructuur in de wereld
→ Filosofen dachten diep na over ‘hoe zit die wereld nu eigenlijk in elkaar?’
- Het zijn : al wat is/de hele wereld/alles wat we kennen
- Het zijnde : ‘iets’ binnen de totaliteit van alles wat is
Natuurfilosofen : de eerste generatie aan filosofen :
- Op zoek naar nomoi, wetmatigheden
- Mens heeft deel aan wetmatigheden doordat die deel uitmaakt van de
natuur (phusis)
- Vertrokken van bij het bestuderen van de natuur
→ 4 natuurelementen : vuur, water, aarde en lucht dus : de filosofen
gingen ervan uit dat de wereld een combinatie was van 1 of meerdere van
die natuurelementen
Hoe is dan die wereld voor het eerst ontstaan : wat was er eerst? :
- Anaximenes : ging ervan uit dat alles ontstaan is uit lucht
- Herakleitos : ging ervan uit dat alles ontstaan is uit vuur (daarna
processen afkoeling, stollen, verdampen,..)
→ Men probeerde dingen te verklaren zonder dat er een God aan te pas komt :
fysisch gebeuren : er komen geen bovennatuurlijke krachten meer aan te pas
Empedocles van Agrigentum : ‘de elementenleer’ : de wereld bestaat uit
allerlei kleine en grotere elementen
- Die elementen zijn een samenspel van de 4 natuurelementen, maar : de
meeste dingen in de wereld zijn een tijdelijke samenstelling van die
elementen
- Elk element heeft 2 van de 4 basiskwaliteiten
- 2 kosmische krachten die met elkaar in strijd zijn : de kracht van de
liefde en de kracht van de haat
Dus : als de liefde overwint komen de dingen bijeen, als het kwade/de
haat overwint dan vallen er dingen uit elkaar
→ de meest ingewikkelde dingen kunnen beschreven worden op een eenvoudige
manier = een cruciaal kernmerk van de wetenschappelijke doorbraak
4
