SAMENVATTING ETHIEK 2025 – 2026
Cursusmateriaal:
- Syllabus
- Powerpoints (op blackboard voor het college, of onmiddellijk erna)
- Zelfstudeervragen en begrippenlijst -> helpen de leerstof te verwerken
Evaluatievorm: schriftelijk pc examen
- 5 meerkeuzevragen: op 10 punten -> 5 stellingen, moet er 1 juiste stelling uit halen
- 1 essay-vraag
- 1 opdracht-vraag -> lijst van een aantal thema’s, mag zelf thema kiezen waarover je zelf een vraag formuleert,
en die vraag getuigt dan meestal al van inzicht -> dan proberen hierop een intelligent antwoord te geven
- Geef een antwoord waaruit blijkt dat je op objectieve manier, met je praktische reden, een antwoord
op geeft (met pro en con)
- Voorbeeld: rechtvaardige oorlog -> vraag: ‘heeft een staat het recht zich te verdedigen tegen
terrorisme?’ -> beschrijf dan wat het antwoord daarop is, met pro en con
,INHOUDSOPGAVE
INLEIDING (LES 1: 3 OKTOBER 2025) ...................................................................................................... 4
DEEL 1: ETHIEK ..................................................................................................................................... 5
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT ........................................................................................................... 5
§1: ETHIEK: VAN MORAAL TOT PRAKTISCHE REDE ..................................................................................................... 5
§2: ETHIEK EN MORAALFILOSOFIE ...................................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 2: MORELE REFLECTIE EN MODERNE CULTUUR (LES 2: 10 OKTOBER 2025) ........................................... 11
§1: ETHIEK EN CULTUUR VAN DE MODERNITEIT ..................................................................................................... 11
§2: PRAKTISCHE REDE EN MORELE ARGUMENTATIE (LES 3: 17 OKTOBER)..................................................................... 16
§3: ETHIEK VANDAAG ...................................................................................................................................... 19
HOOFDSTUK 3: ETHISCH EGOÏSME EN UTILISME ............................................................................................. 20
§1: ETHISCH EGOÏSME .................................................................................................................................... 20
§2: UTILISME (UTILITARISME) ............................................................................................................................ 20
§3: KRITISCHE BEDENKINGEN ........................................................................................................................... 26
HOOFDSTUK 4: KANT EN DE PLICHTSETHIEK .................................................................................................. 28
§1: KANT OVER PLICHT EN DE MORELE WET .......................................................................................................... 28
§2: KRITISCHE EVALUATIE ................................................................................................................................ 33
HOOFDSTUK 5: DEUGDETHIEK (LES 4: 31 OKTOBER 2025 ................................................................................. 34
§1: HERWAARDERING EN KRITIEK ....................................................................................................................... 34
§2: ARISTOTELISCHE INSPIRATIE ........................................................................................................................ 36
§3: HET GOEDE LEVEN .................................................................................................................................... 38
§4: KRITISCHE EVALUATIE ................................................................................................................................ 40
DEEL 2: THEMACOLLEGES ................................................................................................................... 42
HOOFDSTUK 1: DIERENRECHTEN: ZIN EN ONZIN (LES 6: 14 NOVEMBER 2025) ....................................................... 42
1.1: INLEIDING .............................................................................................................................................. 42
1.2: EERSTE BENADERING: UTILITARISTISCHE DIERENETHIEK .................................................................................... 43
1.3: TWEEDE BENADERING: DIERENRECHTENBENADERING ...................................................................................... 44
1.4: DERDE BENADERING: CAPABILITEITSBENADERING ........................................................................................... 45
1.5: KRITIEKEN VANUIT ANTI-THEORETISCHE HOEK................................................................................................. 45
1.6: VIERDE BENADERING: DEUGDETHIEK ............................................................................................................ 46
1. 7: VIJFDE BENADERING: CONSCIENTIOUS CARNIVORES ....................................................................................... 47
1.8: ZESDE BENADERING: HET DOMEIN VAN DE BETEKENIS ...................................................................................... 47
1.9: ZEVENDE BENADERING: DIERWAARDIGHEID .................................................................................................. 48
1.10: ENKELE ALGEMENE CONCLUSIES … ........................................................................................................... 48
HOOFDSTUK 2: EUTHANASIE EN PSYCHISCH LIJDEN: EMPATHIE VOORBIJ ELK TABOE? (LES 7: 21 NOVEMBER 2025) ......... 49
2.1: EUTHANASIE IN DE PSYCHIATRIE: VOOR EN TEGEN ........................................................................................... 50
2.2: WAT IS EMPATHIE? ................................................................................................................................... 52
2.3: WIL JE ECHT STERVEN?: TUSSEN TABOE EN EMPATHIE ....................................................................................... 54
HOOFDSTUK 3: OORLOG, TERREUR, MENSENRECHTEN (LES 8: 28 NOVEMBER 2025) ............................................... 55
3.1: OORLOG, TERREUR, MENSENRECHTEN ......................................................................................................... 55
3.2: TERREUR EN ETHIEK ................................................................................................................................. 58
3.3: RECHTVAARDIGE OORLOG ......................................................................................................................... 59
2
,HOOFDSTUK 4: KANT EN DE IDEE VAN EEN ‘EEUWIGE VREDE’ (LES 9: 5 DECEMBER 2025) .......................................... 61
4.1: SITUERING EN INDELING VAN DE TEKST ......................................................................................................... 61
4.2: ARTIKELEN VOOR DE WEG NAAR EEN EEUWIGE VREDE ....................................................................................... 63
4.3: MENSELIJKE NATUUR EN DE MORELE BESTEMMING VAN DE MENS (LES 10: 12 DECEMBER) ........................................ 68
9.4: MORAAL EN POLITIEK: DE OPVOEDBAARHEID VAN DE MENSHEID ......................................................................... 70
9.5: KRITIEK EN APPRECIATIE VAN KANTS ’NAAR DE EEUWIGE VREDE’ ......................................................................... 71
HOOFDSTUK 5: BELASTINGEN EN ETHIEK ...................................................................................................... 74
5.1: INLEIDING .............................................................................................................................................. 74
5.2: BELASTINGEN IN CRISIS ............................................................................................................................. 75
5.3: VOORBIJ DE WET...................................................................................................................................... 77
5.4: VERTROUWEN......................................................................................................................................... 78
5.5: EIGENDOM, STAAT, BELASTINGEN ................................................................................................................ 78
5.6: INSTITUTIONEEL VERTROUWEN EN BELASTINGEN ............................................................................................. 79
3
, INLEIDING (LES 1: 3 OKTOBER 2025)
Waarom ethiek?
Beginnen met een citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck, in zijn boek East of Eden:
“Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice and cruelty, and in
their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only story we have and that it occurs on all
levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and woof of our first consciousness, and they will be the fabric
of our last, and this despite any changes we may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There
is no other story. A man, after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question:
Was it good or evil? Have I done well – or ill?”
-> Wat zegt hij hier? Dit vat samen waarover ethiek gaat. Misschien is heel dit college zelfs een soort commentaar op dit
citaat. Maar het roept ook vragen op: Hij zegt ‘in alles wat we nastreven in het leven (in de hebzucht en wreedheid, maar
ook vriendelijkheid en nervositeit) kan je zeggen dat we gevangen zijn in het net van goed / kwaad’. Deugd en ondeugd
maken de structuur uit van ons bewustzijn, op het einde van ons leven zal dat nog steeds de grondstructuur van ons
bewustzijn uitmaken.
= dit klinkt allemaal heel hoogdragend, er is een soort spanning tss de wijze waarop mensen hun leven dragen end e wijze
waarop ethiek hierop de belangrijkste dimensie is. De ethiek is iets wat verweven is, en we zijn daar niet voortdurend
bewust op gericht.
4
Cursusmateriaal:
- Syllabus
- Powerpoints (op blackboard voor het college, of onmiddellijk erna)
- Zelfstudeervragen en begrippenlijst -> helpen de leerstof te verwerken
Evaluatievorm: schriftelijk pc examen
- 5 meerkeuzevragen: op 10 punten -> 5 stellingen, moet er 1 juiste stelling uit halen
- 1 essay-vraag
- 1 opdracht-vraag -> lijst van een aantal thema’s, mag zelf thema kiezen waarover je zelf een vraag formuleert,
en die vraag getuigt dan meestal al van inzicht -> dan proberen hierop een intelligent antwoord te geven
- Geef een antwoord waaruit blijkt dat je op objectieve manier, met je praktische reden, een antwoord
op geeft (met pro en con)
- Voorbeeld: rechtvaardige oorlog -> vraag: ‘heeft een staat het recht zich te verdedigen tegen
terrorisme?’ -> beschrijf dan wat het antwoord daarop is, met pro en con
,INHOUDSOPGAVE
INLEIDING (LES 1: 3 OKTOBER 2025) ...................................................................................................... 4
DEEL 1: ETHIEK ..................................................................................................................................... 5
HOOFDSTUK 1: ETHIEK EN MORALITEIT ........................................................................................................... 5
§1: ETHIEK: VAN MORAAL TOT PRAKTISCHE REDE ..................................................................................................... 5
§2: ETHIEK EN MORAALFILOSOFIE ...................................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 2: MORELE REFLECTIE EN MODERNE CULTUUR (LES 2: 10 OKTOBER 2025) ........................................... 11
§1: ETHIEK EN CULTUUR VAN DE MODERNITEIT ..................................................................................................... 11
§2: PRAKTISCHE REDE EN MORELE ARGUMENTATIE (LES 3: 17 OKTOBER)..................................................................... 16
§3: ETHIEK VANDAAG ...................................................................................................................................... 19
HOOFDSTUK 3: ETHISCH EGOÏSME EN UTILISME ............................................................................................. 20
§1: ETHISCH EGOÏSME .................................................................................................................................... 20
§2: UTILISME (UTILITARISME) ............................................................................................................................ 20
§3: KRITISCHE BEDENKINGEN ........................................................................................................................... 26
HOOFDSTUK 4: KANT EN DE PLICHTSETHIEK .................................................................................................. 28
§1: KANT OVER PLICHT EN DE MORELE WET .......................................................................................................... 28
§2: KRITISCHE EVALUATIE ................................................................................................................................ 33
HOOFDSTUK 5: DEUGDETHIEK (LES 4: 31 OKTOBER 2025 ................................................................................. 34
§1: HERWAARDERING EN KRITIEK ....................................................................................................................... 34
§2: ARISTOTELISCHE INSPIRATIE ........................................................................................................................ 36
§3: HET GOEDE LEVEN .................................................................................................................................... 38
§4: KRITISCHE EVALUATIE ................................................................................................................................ 40
DEEL 2: THEMACOLLEGES ................................................................................................................... 42
HOOFDSTUK 1: DIERENRECHTEN: ZIN EN ONZIN (LES 6: 14 NOVEMBER 2025) ....................................................... 42
1.1: INLEIDING .............................................................................................................................................. 42
1.2: EERSTE BENADERING: UTILITARISTISCHE DIERENETHIEK .................................................................................... 43
1.3: TWEEDE BENADERING: DIERENRECHTENBENADERING ...................................................................................... 44
1.4: DERDE BENADERING: CAPABILITEITSBENADERING ........................................................................................... 45
1.5: KRITIEKEN VANUIT ANTI-THEORETISCHE HOEK................................................................................................. 45
1.6: VIERDE BENADERING: DEUGDETHIEK ............................................................................................................ 46
1. 7: VIJFDE BENADERING: CONSCIENTIOUS CARNIVORES ....................................................................................... 47
1.8: ZESDE BENADERING: HET DOMEIN VAN DE BETEKENIS ...................................................................................... 47
1.9: ZEVENDE BENADERING: DIERWAARDIGHEID .................................................................................................. 48
1.10: ENKELE ALGEMENE CONCLUSIES … ........................................................................................................... 48
HOOFDSTUK 2: EUTHANASIE EN PSYCHISCH LIJDEN: EMPATHIE VOORBIJ ELK TABOE? (LES 7: 21 NOVEMBER 2025) ......... 49
2.1: EUTHANASIE IN DE PSYCHIATRIE: VOOR EN TEGEN ........................................................................................... 50
2.2: WAT IS EMPATHIE? ................................................................................................................................... 52
2.3: WIL JE ECHT STERVEN?: TUSSEN TABOE EN EMPATHIE ....................................................................................... 54
HOOFDSTUK 3: OORLOG, TERREUR, MENSENRECHTEN (LES 8: 28 NOVEMBER 2025) ............................................... 55
3.1: OORLOG, TERREUR, MENSENRECHTEN ......................................................................................................... 55
3.2: TERREUR EN ETHIEK ................................................................................................................................. 58
3.3: RECHTVAARDIGE OORLOG ......................................................................................................................... 59
2
,HOOFDSTUK 4: KANT EN DE IDEE VAN EEN ‘EEUWIGE VREDE’ (LES 9: 5 DECEMBER 2025) .......................................... 61
4.1: SITUERING EN INDELING VAN DE TEKST ......................................................................................................... 61
4.2: ARTIKELEN VOOR DE WEG NAAR EEN EEUWIGE VREDE ....................................................................................... 63
4.3: MENSELIJKE NATUUR EN DE MORELE BESTEMMING VAN DE MENS (LES 10: 12 DECEMBER) ........................................ 68
9.4: MORAAL EN POLITIEK: DE OPVOEDBAARHEID VAN DE MENSHEID ......................................................................... 70
9.5: KRITIEK EN APPRECIATIE VAN KANTS ’NAAR DE EEUWIGE VREDE’ ......................................................................... 71
HOOFDSTUK 5: BELASTINGEN EN ETHIEK ...................................................................................................... 74
5.1: INLEIDING .............................................................................................................................................. 74
5.2: BELASTINGEN IN CRISIS ............................................................................................................................. 75
5.3: VOORBIJ DE WET...................................................................................................................................... 77
5.4: VERTROUWEN......................................................................................................................................... 78
5.5: EIGENDOM, STAAT, BELASTINGEN ................................................................................................................ 78
5.6: INSTITUTIONEEL VERTROUWEN EN BELASTINGEN ............................................................................................. 79
3
, INLEIDING (LES 1: 3 OKTOBER 2025)
Waarom ethiek?
Beginnen met een citaat van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck, in zijn boek East of Eden:
“Humans are caught – in their lives, in their thoughts, in their hungers and ambitions, in their avarice and cruelty, and in
their kindness and generosity too – in a net of good and evil; I think this is the only story we have and that it occurs on all
levels of feeling and intelligence. Virtue and vice were warp and woof of our first consciousness, and they will be the fabric
of our last, and this despite any changes we may impose on field and river and mountain, on economy and manners. There
is no other story. A man, after he has brushed off the dust and chips of his life, will have left only the hard, clean question:
Was it good or evil? Have I done well – or ill?”
-> Wat zegt hij hier? Dit vat samen waarover ethiek gaat. Misschien is heel dit college zelfs een soort commentaar op dit
citaat. Maar het roept ook vragen op: Hij zegt ‘in alles wat we nastreven in het leven (in de hebzucht en wreedheid, maar
ook vriendelijkheid en nervositeit) kan je zeggen dat we gevangen zijn in het net van goed / kwaad’. Deugd en ondeugd
maken de structuur uit van ons bewustzijn, op het einde van ons leven zal dat nog steeds de grondstructuur van ons
bewustzijn uitmaken.
= dit klinkt allemaal heel hoogdragend, er is een soort spanning tss de wijze waarop mensen hun leven dragen end e wijze
waarop ethiek hierop de belangrijkste dimensie is. De ethiek is iets wat verweven is, en we zijn daar niet voortdurend
bewust op gericht.
4
