STAATSRECHT
Julie Boens
PROF. PATRICIA POPELIER
TWEEDE BACHELOR
2025 - 2026
,INHOUD
Het grondplan......................................................................................................................................3
Overzicht van de staatsrechtelijke principes ......................................................................................3
België is een grondwettelijke staat .................................................................................................3
België is een democratie ...............................................................................................................3
België is een rechtsstaat................................................................................................................4
België is een systeem gebaseerd op scheiding der machten ............................................................5
België is een federaal systeem .......................................................................................................5
België is een monarchie ................................................................................................................8
België is een sociale welvaartstaat .................................................................................................8
België is een duurzame staat .........................................................................................................8
Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen ...................................................................................8
Het federale parlement .................................................................................................................8
De Koning ................................................................................................................................... 13
De regering ................................................................................................................................. 14
Statuut leden van parlement en regering ...................................................................................... 18
Rechtscolleges en het Grondwettelijk Hof .................................................................................... 20
Grondrechten ................................................................................................................................ 22
Categorieën................................................................................................................................ 22
Bronnen en beschermingsmechanismen ..................................................................................... 25
Werking ...................................................................................................................................... 26
Misbruik en derogatie gronrechten ............................................................................................... 28
Constitutionalisme ............................................................................................................................ 28
Burgerschapsmodellen & bronnen staatsmacht............................................................................... 29
Soevereiniteitsmodellen.............................................................................................................. 29
Pluralistisch burgerschapsmodel................................................................................................. 30
Corporatistisch burgerschapsmodel ............................................................................................ 31
Bronnen van grondwettelijk recht .................................................................................................... 31
Grondwet ................................................................................................................................... 31
Grondwettelijke gewoontes & conventies ..................................................................................... 33
Inter- en supranationaal recht...................................................................................................... 33
Verhouding grondwet & internationaal recht .................................................................................... 34
Handhaving van de grondwet .......................................................................................................... 35
Staatsnoodrecht ............................................................................................................................ 37
Democratie ....................................................................................................................................... 40
Representatieve democratie: kiessysteem....................................................................................... 40
1
, Representatieve democratie: vertrouwensbeginsel .......................................................................... 43
Consensusdemocratie ................................................................................................................... 46
Democratische grondrechten en de weerbare democratie ................................................................ 48
Democratische grondrechten ...................................................................................................... 48
Delegatie van wetgevende bevoegdheid ....................................................................................... 51
Gelijkheidsbeginsel en neutraliteit van de staat ............................................................................ 53
Weerbare democratie ................................................................................................................. 54
De rechtsstaat ................................................................................................................................... 55
Hiërarchie van de normen ............................................................................................................... 55
Rechtszekerheid en algemeenheid van de wet ................................................................................. 57
Rechtsbescherming: rechterlijke Toetsing van formele wetten .......................................................... 58
Juridisch pluralisme ....................................................................................................................... 60
Rechterlijke dialoog .................................................................................................................... 60
Samenloop van grondrechten ...................................................................................................... 61
De scheiding der machten .................................................................................................................. 62
Onafhankelijkheid en onpartijdigheid rechter ................................................................................... 62
Aansprakelijkheid van de wetgever .................................................................................................. 64
Rechterlijk activisme ...................................................................................................................... 64
Federalisme ...................................................................................................................................... 66
Aanloop ......................................................................................................................................... 66
Staatshervormingen ....................................................................................................................... 67
Structuur: basis & verschuivingen ................................................................................................... 67
Entiteiten: gemeenschappen & gewesten ..................................................................................... 67
Instellingen: parlement & regering................................................................................................ 69
Bevoegdheden............................................................................................................................ 77
België als een federaal systeem ...................................................................................................... 82
Waarheen met België? .................................................................................................................... 85
2
, HET GRONDPLAN
OVERZICHT VAN DE STAATSRECHTELIJKE PRINCIPES
Grondwet is verschillende keren veranderd, maar de essentie & kern blijft wel hetzelfde: bescherming
persoonlijke vrijheid
Principes staan niet in onze Grondwet geschreven zoals in andere landen, ze zijn vanzelfsprekend
➔ Wel in Grondwet: ooit van iets anders gekomen, dus niet vanzelfsprekend
BELGIË IS EEN GRONDWETTELIJKE STAAT
Grondwet zijn fundamentele regels
- Toewijzing & uitoefening macht & verhouding burgers
Belang consensus
- Vooraf bepaalde regels in Grondwet of andere formele rechtsbronnen
Niet bij elke machtswisseling opnieuw onderhandelen (ancien regime)
o Materiële regels of principes die overheid beperken
Garantie tegen willekeur & beperkt de staatsmacht
Moeilijk te wijzigen
- Vb. art. 33 Gw.: alle machten gaan uit van de natie -> uitgeoefend op wijze door grondwet
bepaald (bewijst belangrijke functie Gw.)
- Anders andere federale staten: geen aparte Grondwet voor deelstaten
o Wel een ‘embryo’ van constitutieve autonomie toegekend
-> Voor bepaalde aspecten & zeer beperkt + voorwaarden
o Ook voor deelstaten gelden grondwettelijke regels
▪ Belangrijkste: te vinden in federaal recht
Uitspraak Bart de Wever: “alle hervormingen zijn extralegaal ingevoerd en dan gelegaliseerd”
➔ Er was wel altijd een consensus (zoals invoering algemeen stemrecht)
Constitutionalisme in brede zin: overheid is onderworpen aan materiële grondwettelijke principes die
haar beperken en die overheidswillekeur tegengaan
BELGIË IS EEN DEMOCRATIE
Wie macht heeft, krijgt die ook gezag? Volstaat de meerderheid in het parlement of is het meer complex?
In democratie macht legitimeren door burgers te betrekken bij overheidsbeleid
- Burgers kunnen wetgever ter verantwoording roepen
- Belangrijk bij verkiezingen: vertrouwen burgers
➔ Vertrouwen vandaag niet zo groot
- Verschillende soorten terug te vinden in onze Grondwet
Democratie is van het volk, door het volk & voor het volk
- Van het volk: bron alle macht, maar wat is het volk?
o Bij ons is het volk ‘de Natie’ (is abstract)
3
Julie Boens
PROF. PATRICIA POPELIER
TWEEDE BACHELOR
2025 - 2026
,INHOUD
Het grondplan......................................................................................................................................3
Overzicht van de staatsrechtelijke principes ......................................................................................3
België is een grondwettelijke staat .................................................................................................3
België is een democratie ...............................................................................................................3
België is een rechtsstaat................................................................................................................4
België is een systeem gebaseerd op scheiding der machten ............................................................5
België is een federaal systeem .......................................................................................................5
België is een monarchie ................................................................................................................8
België is een sociale welvaartstaat .................................................................................................8
België is een duurzame staat .........................................................................................................8
Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen ...................................................................................8
Het federale parlement .................................................................................................................8
De Koning ................................................................................................................................... 13
De regering ................................................................................................................................. 14
Statuut leden van parlement en regering ...................................................................................... 18
Rechtscolleges en het Grondwettelijk Hof .................................................................................... 20
Grondrechten ................................................................................................................................ 22
Categorieën................................................................................................................................ 22
Bronnen en beschermingsmechanismen ..................................................................................... 25
Werking ...................................................................................................................................... 26
Misbruik en derogatie gronrechten ............................................................................................... 28
Constitutionalisme ............................................................................................................................ 28
Burgerschapsmodellen & bronnen staatsmacht............................................................................... 29
Soevereiniteitsmodellen.............................................................................................................. 29
Pluralistisch burgerschapsmodel................................................................................................. 30
Corporatistisch burgerschapsmodel ............................................................................................ 31
Bronnen van grondwettelijk recht .................................................................................................... 31
Grondwet ................................................................................................................................... 31
Grondwettelijke gewoontes & conventies ..................................................................................... 33
Inter- en supranationaal recht...................................................................................................... 33
Verhouding grondwet & internationaal recht .................................................................................... 34
Handhaving van de grondwet .......................................................................................................... 35
Staatsnoodrecht ............................................................................................................................ 37
Democratie ....................................................................................................................................... 40
Representatieve democratie: kiessysteem....................................................................................... 40
1
, Representatieve democratie: vertrouwensbeginsel .......................................................................... 43
Consensusdemocratie ................................................................................................................... 46
Democratische grondrechten en de weerbare democratie ................................................................ 48
Democratische grondrechten ...................................................................................................... 48
Delegatie van wetgevende bevoegdheid ....................................................................................... 51
Gelijkheidsbeginsel en neutraliteit van de staat ............................................................................ 53
Weerbare democratie ................................................................................................................. 54
De rechtsstaat ................................................................................................................................... 55
Hiërarchie van de normen ............................................................................................................... 55
Rechtszekerheid en algemeenheid van de wet ................................................................................. 57
Rechtsbescherming: rechterlijke Toetsing van formele wetten .......................................................... 58
Juridisch pluralisme ....................................................................................................................... 60
Rechterlijke dialoog .................................................................................................................... 60
Samenloop van grondrechten ...................................................................................................... 61
De scheiding der machten .................................................................................................................. 62
Onafhankelijkheid en onpartijdigheid rechter ................................................................................... 62
Aansprakelijkheid van de wetgever .................................................................................................. 64
Rechterlijk activisme ...................................................................................................................... 64
Federalisme ...................................................................................................................................... 66
Aanloop ......................................................................................................................................... 66
Staatshervormingen ....................................................................................................................... 67
Structuur: basis & verschuivingen ................................................................................................... 67
Entiteiten: gemeenschappen & gewesten ..................................................................................... 67
Instellingen: parlement & regering................................................................................................ 69
Bevoegdheden............................................................................................................................ 77
België als een federaal systeem ...................................................................................................... 82
Waarheen met België? .................................................................................................................... 85
2
, HET GRONDPLAN
OVERZICHT VAN DE STAATSRECHTELIJKE PRINCIPES
Grondwet is verschillende keren veranderd, maar de essentie & kern blijft wel hetzelfde: bescherming
persoonlijke vrijheid
Principes staan niet in onze Grondwet geschreven zoals in andere landen, ze zijn vanzelfsprekend
➔ Wel in Grondwet: ooit van iets anders gekomen, dus niet vanzelfsprekend
BELGIË IS EEN GRONDWETTELIJKE STAAT
Grondwet zijn fundamentele regels
- Toewijzing & uitoefening macht & verhouding burgers
Belang consensus
- Vooraf bepaalde regels in Grondwet of andere formele rechtsbronnen
Niet bij elke machtswisseling opnieuw onderhandelen (ancien regime)
o Materiële regels of principes die overheid beperken
Garantie tegen willekeur & beperkt de staatsmacht
Moeilijk te wijzigen
- Vb. art. 33 Gw.: alle machten gaan uit van de natie -> uitgeoefend op wijze door grondwet
bepaald (bewijst belangrijke functie Gw.)
- Anders andere federale staten: geen aparte Grondwet voor deelstaten
o Wel een ‘embryo’ van constitutieve autonomie toegekend
-> Voor bepaalde aspecten & zeer beperkt + voorwaarden
o Ook voor deelstaten gelden grondwettelijke regels
▪ Belangrijkste: te vinden in federaal recht
Uitspraak Bart de Wever: “alle hervormingen zijn extralegaal ingevoerd en dan gelegaliseerd”
➔ Er was wel altijd een consensus (zoals invoering algemeen stemrecht)
Constitutionalisme in brede zin: overheid is onderworpen aan materiële grondwettelijke principes die
haar beperken en die overheidswillekeur tegengaan
BELGIË IS EEN DEMOCRATIE
Wie macht heeft, krijgt die ook gezag? Volstaat de meerderheid in het parlement of is het meer complex?
In democratie macht legitimeren door burgers te betrekken bij overheidsbeleid
- Burgers kunnen wetgever ter verantwoording roepen
- Belangrijk bij verkiezingen: vertrouwen burgers
➔ Vertrouwen vandaag niet zo groot
- Verschillende soorten terug te vinden in onze Grondwet
Democratie is van het volk, door het volk & voor het volk
- Van het volk: bron alle macht, maar wat is het volk?
o Bij ons is het volk ‘de Natie’ (is abstract)
3
