Genese vh moderne Europa
• staatsvorming
Frankrijk (snelle integratie)/Polen niet-lineaire staatsvorming
• dynastieke conglomeraten = samengestelde staat (meerdere territoria/personele unie)
aaneengesloten/versnipperd
• andere staatsvormen: electieve+geestelijke+stadstaten&republieken
• ingrediënten:
1) dynastieke allianties (Habsburgse huwelijkspolitiek)
2) militaire agressie (militaire revolutie, trace italienne)
3) centralisering&uitbouw staatsapparaat(°fiscaal-militaire staat: bureaucratie/centraliseriring&terr integrati)
Habsbugse hegemonie: 1500-1556
1) Oostenrijkse erflanden (O-HRR, Hausmacht)
2) Bourgondische erfenis (Max. <3 Maria, KdS stopt crisis, Fdsch dood > KV: NederlandenXBourgondi)
3) kronen Castilië & Aragon (Ferdinand <3 Isabella, toeval kroon valt samen met Bourg. = KV)
4) keizerschap HRR (Gouden bul, Rijksdag, Karel V <-> Frans I?) > uitbreiding Oostenrijkse erflanden
verzet Frankrijk
1. 2 Italiaanse oorlogen (Fr moet Napels afstaan, wel controle Milaan = verdag Lyon)
2. troonbestijging Frans I (verovert Milaan <-> KV krijgt Napels = vrede Noyon)
eerste Frans-Habsburgse oorlog: slag bij Pavia 1525 > Frans I gevangen > verdrag van Madrid (hert. Bourg afstaan)
➢ KV nu controle over milaan
tweede Frans-Habsburgse oorlog: Sacco di Roma 1527: macht paus gebroken (moet zalven)
➢ einde: Damesvrede v Kamerijk = KV geeft hertogdom Bourg. terug aan Sp + Frans I bevestigt toegevingen
derde&vierde Frans-Habsburgse oorlog: anti Habsburgse coalitie met Ottomanen&Duitse protestanten
➢ Fr krijgt Milaan niet
Vijfde Frans-Habsburgse oorlog: vrede Cateau-Cambrésis bevestigt Franse nederlaag (HII<->FII)
Engeland slechte bondgenoot
• Hendrik 8 Tudor: absolutisme = eco groei + centraal gezag (star Chamber & privy counclil)
huwelijkspolitiek: Schotland, Aragon, Frankrijk
• exc: anti-roomse hervormingen > zelf head of church
• samen tegen Frankrijk > later mét Fr tegen KV…
Ottomaanse dreiging
• Suleiman: expansie + zeemacht
vanuit Oosten: invasie Hongarije (slag Mohacs) > 1526 Hongaarde deling
vanuit Zuiden: piratrij (Sicilië, Spanje, Malta)
macht & onmacht Karel V
• samengestelde staat, verschillende territoria, geen hoofdstad, reist rond, Raad van Stata ook ambulant
• territoriale integratie in gebieden afzonderlijk:
Nederland: ‘de 17 provincieën’
A. transactie van Augsburg: °Bourgondische Kring = minder gehoorzaamheid aan Rijksdag/meng buitenland
B. pragmatieke sanctie: ‘één & ondeelbaar’: veilig vr opvolgingsgeschillen, meer autonomie
uitbreiding staatsapparaat: °collaterale raden (Brussel), Grote raad v Mechelen
<-> verzet: opstand > onderdrukt: macht ambachtsgilden ingeperkt + repressie via dwangburchten
Spanje: alliantie dynastie&aristocratie
• burgeroorlog in Castilië & Aragon > Karel V had Spaanse adel nodig = rem op vorstelijke macht in Sp
HRR
° Schmalkaldisch Verbond: Lutherse rijksvorsten tegen keizer
➢ KV wil verzoening maar protestanten weigeren > rijksvorsten winnen bij Fürstenaufstand
➢ KV moet vrede van Augburg aanvaarden = cuius regio, eius religio (geen individuele keuzevrijheid)
➢ troonsafstand
, Spaanse nazomer: 1556- 1618
• door troonsafstand splitsing Habsburgse rijk: Oostenrijk Ferdinand I / Spanje Filips II
• Spanje sterk onder Filips II: Fr geneutraliseerd dr vrede Cambrésis, geld dr kolo, sterke bureaucratie! (Esc.)
1. Ottomaanse dreiging
WMZ: veroveren Cyprus <-> slag Lepanto 1571 (consolideert: MZ verdeeld tss Ottomanen<-> Spanjaarden)
OMZ: Heilige Liga wint (maar macht niet gebroken.)
2. de Nederlandse opstand tegen Filips II
oorzaken: religieus (inquisitie), economisch (werkloosheid <3 Reformatie)
➢ adel gebruikt godsdienstkwestie als kritiek tegen FilipsII: °eedverbond der edelen: afschaffing inquisitie
➢ hertog Alva eindit opstand + °Raad van Beroerten = escaleert: nu opstand onder Willem v Oranje
slag Heiligerlee: Willem wint = begin 80joorlog
Unie Atrecht: katholieken (=koningsgezind) → Unie Utrecht: protestanten (opstandige gewesten)
➢ Farnese herrovert Nederlanden > gaat weg > Filips II verstoten door Plakaat van Verlatinghe
➢ uitroep tot republiek: ‘Verenigde Provincieën’ (bestuur: Raad van State/militair: stadhouder Maurits vO)
➢ verdere verovering op Spanje: ‘Republiek der 7 provincieën’
Frankrijk verscheurd
• opkomst Hugenoten; bloedbad Wassy-sur-Blaise = begin reeks godsdienstoorlogen
• dieptepunt: sint-Bartholomeusnacht (Navarra-Bourbon (prot.) <3 Margareta v Valois (kath.))
= Hugenoten vermoord dr katholieke Fransen
• wending: Karel 9 dood > Hendrik III (taboe) <-> oppositie:
Katholieke Liga: Hendrik van Guise
Protestantse Liga: Hendrik van Navarra-Bouron
• Hendrik was protestants = verzet katholieken (dus: godsdienst- en sucessieoorlog)
• Spanje wilt hem weg <-> Hendrik 4 bekeert zich
• 1598: einde burgeroorlogen Vrede van Vervins = herstel relatie Spanje-Fr + Edict Nantes: Hugenoten vrij
Engeland hoogmoedig
Edward 6 (Calvinist) > bloody Mary: inquisitie protestanten (<3 Filips II als steun tegen oppositie)
• Elisabeth I: einde repressie, °Anglicanisme > exc., conflict met Filips II: stuurt Armanda Invencible
<-> einde wanneer beide financieel uitgeput
Vrede van Londen: Filips II geen claim op engelse troon + Jacob I mag geen protestanten steunen
Pax Hispanica
Vrede Vervins: Filips II afstand van Nederlanden = tvv Albrecht & Isabella: rust in Zuidelijke Nederlanden
➢ Twaalfjarig bestand
➢ contrareformatie + katholieke hervorming = samenhorigheid.
➢ ‘pax’ = rustige periode na 3 vredesverdragen: met Fr (Vervins), met Eng (Londen), met Rep (12-J-bestand)
einde pax wanneer Albrecht kinderloos sterft > Rep terug naar Spanje: Filips 4 (30J- oorlog)
30-oorlog: 1618-1648
godsienstoorlog HRR + conflict Spanje<-> Republiek + conflict Spanje <-> Frankrijk
• globale dimensie door bondgenootschappen
• transitieperiode: Spanje daalt, Frankrijk stijgt + opkomst Denemarken&Zweden
oorzaken: 1) godsdienstconflicten HRR: Evangelische Unie (prot.) <-> Katholieke Liga
2) Denemarken&Zweden als nieuwe mogendheden: dr eco reden: controle Oostzeehandel+invloed HRR
1. Boheemse fase
• begin 30-J oorlog = defenestratie Praag 1618, katholieken winnen: opgelegd in Bohemen
• erkend als Habsburgs bezit (is nu erfelijke monarchie)
2. Deense fase
• verslagen door keizerlijke leger > moet terugtrekken uit HRR (vrede Lubëck)
3. Zweedse fase
• nederlaag > zuiden HRR terug van Habsburgers
4. Franse fase
• interventie op verschillende plekken > Zweden & Frankrijk winnen van Spanje & Keizer → vrede Westfalen
Vrede van Westfalen: 1648 (einde 30-j oorlog)
Sp <-> Repk: Münster/Fr<->keizer<-> Du rijksvorsten: Münster/Zweden<-> Keizer: Osnalbrück
HRR: religieus → Calvinisme erkend, 1624 compromisdatum voor wie welke godsdienst
HRR: politiek → Zwitserland, Republiek & Noord-Italië uit HRR, Zweden nu controle Oostzeehandel
+ Republiek erkend als autonome staat = einde Nederlandse opstand Westfalen: keizer verzwakt: controle Rijksdag
• staatsvorming
Frankrijk (snelle integratie)/Polen niet-lineaire staatsvorming
• dynastieke conglomeraten = samengestelde staat (meerdere territoria/personele unie)
aaneengesloten/versnipperd
• andere staatsvormen: electieve+geestelijke+stadstaten&republieken
• ingrediënten:
1) dynastieke allianties (Habsburgse huwelijkspolitiek)
2) militaire agressie (militaire revolutie, trace italienne)
3) centralisering&uitbouw staatsapparaat(°fiscaal-militaire staat: bureaucratie/centraliseriring&terr integrati)
Habsbugse hegemonie: 1500-1556
1) Oostenrijkse erflanden (O-HRR, Hausmacht)
2) Bourgondische erfenis (Max. <3 Maria, KdS stopt crisis, Fdsch dood > KV: NederlandenXBourgondi)
3) kronen Castilië & Aragon (Ferdinand <3 Isabella, toeval kroon valt samen met Bourg. = KV)
4) keizerschap HRR (Gouden bul, Rijksdag, Karel V <-> Frans I?) > uitbreiding Oostenrijkse erflanden
verzet Frankrijk
1. 2 Italiaanse oorlogen (Fr moet Napels afstaan, wel controle Milaan = verdag Lyon)
2. troonbestijging Frans I (verovert Milaan <-> KV krijgt Napels = vrede Noyon)
eerste Frans-Habsburgse oorlog: slag bij Pavia 1525 > Frans I gevangen > verdrag van Madrid (hert. Bourg afstaan)
➢ KV nu controle over milaan
tweede Frans-Habsburgse oorlog: Sacco di Roma 1527: macht paus gebroken (moet zalven)
➢ einde: Damesvrede v Kamerijk = KV geeft hertogdom Bourg. terug aan Sp + Frans I bevestigt toegevingen
derde&vierde Frans-Habsburgse oorlog: anti Habsburgse coalitie met Ottomanen&Duitse protestanten
➢ Fr krijgt Milaan niet
Vijfde Frans-Habsburgse oorlog: vrede Cateau-Cambrésis bevestigt Franse nederlaag (HII<->FII)
Engeland slechte bondgenoot
• Hendrik 8 Tudor: absolutisme = eco groei + centraal gezag (star Chamber & privy counclil)
huwelijkspolitiek: Schotland, Aragon, Frankrijk
• exc: anti-roomse hervormingen > zelf head of church
• samen tegen Frankrijk > later mét Fr tegen KV…
Ottomaanse dreiging
• Suleiman: expansie + zeemacht
vanuit Oosten: invasie Hongarije (slag Mohacs) > 1526 Hongaarde deling
vanuit Zuiden: piratrij (Sicilië, Spanje, Malta)
macht & onmacht Karel V
• samengestelde staat, verschillende territoria, geen hoofdstad, reist rond, Raad van Stata ook ambulant
• territoriale integratie in gebieden afzonderlijk:
Nederland: ‘de 17 provincieën’
A. transactie van Augsburg: °Bourgondische Kring = minder gehoorzaamheid aan Rijksdag/meng buitenland
B. pragmatieke sanctie: ‘één & ondeelbaar’: veilig vr opvolgingsgeschillen, meer autonomie
uitbreiding staatsapparaat: °collaterale raden (Brussel), Grote raad v Mechelen
<-> verzet: opstand > onderdrukt: macht ambachtsgilden ingeperkt + repressie via dwangburchten
Spanje: alliantie dynastie&aristocratie
• burgeroorlog in Castilië & Aragon > Karel V had Spaanse adel nodig = rem op vorstelijke macht in Sp
HRR
° Schmalkaldisch Verbond: Lutherse rijksvorsten tegen keizer
➢ KV wil verzoening maar protestanten weigeren > rijksvorsten winnen bij Fürstenaufstand
➢ KV moet vrede van Augburg aanvaarden = cuius regio, eius religio (geen individuele keuzevrijheid)
➢ troonsafstand
, Spaanse nazomer: 1556- 1618
• door troonsafstand splitsing Habsburgse rijk: Oostenrijk Ferdinand I / Spanje Filips II
• Spanje sterk onder Filips II: Fr geneutraliseerd dr vrede Cambrésis, geld dr kolo, sterke bureaucratie! (Esc.)
1. Ottomaanse dreiging
WMZ: veroveren Cyprus <-> slag Lepanto 1571 (consolideert: MZ verdeeld tss Ottomanen<-> Spanjaarden)
OMZ: Heilige Liga wint (maar macht niet gebroken.)
2. de Nederlandse opstand tegen Filips II
oorzaken: religieus (inquisitie), economisch (werkloosheid <3 Reformatie)
➢ adel gebruikt godsdienstkwestie als kritiek tegen FilipsII: °eedverbond der edelen: afschaffing inquisitie
➢ hertog Alva eindit opstand + °Raad van Beroerten = escaleert: nu opstand onder Willem v Oranje
slag Heiligerlee: Willem wint = begin 80joorlog
Unie Atrecht: katholieken (=koningsgezind) → Unie Utrecht: protestanten (opstandige gewesten)
➢ Farnese herrovert Nederlanden > gaat weg > Filips II verstoten door Plakaat van Verlatinghe
➢ uitroep tot republiek: ‘Verenigde Provincieën’ (bestuur: Raad van State/militair: stadhouder Maurits vO)
➢ verdere verovering op Spanje: ‘Republiek der 7 provincieën’
Frankrijk verscheurd
• opkomst Hugenoten; bloedbad Wassy-sur-Blaise = begin reeks godsdienstoorlogen
• dieptepunt: sint-Bartholomeusnacht (Navarra-Bourbon (prot.) <3 Margareta v Valois (kath.))
= Hugenoten vermoord dr katholieke Fransen
• wending: Karel 9 dood > Hendrik III (taboe) <-> oppositie:
Katholieke Liga: Hendrik van Guise
Protestantse Liga: Hendrik van Navarra-Bouron
• Hendrik was protestants = verzet katholieken (dus: godsdienst- en sucessieoorlog)
• Spanje wilt hem weg <-> Hendrik 4 bekeert zich
• 1598: einde burgeroorlogen Vrede van Vervins = herstel relatie Spanje-Fr + Edict Nantes: Hugenoten vrij
Engeland hoogmoedig
Edward 6 (Calvinist) > bloody Mary: inquisitie protestanten (<3 Filips II als steun tegen oppositie)
• Elisabeth I: einde repressie, °Anglicanisme > exc., conflict met Filips II: stuurt Armanda Invencible
<-> einde wanneer beide financieel uitgeput
Vrede van Londen: Filips II geen claim op engelse troon + Jacob I mag geen protestanten steunen
Pax Hispanica
Vrede Vervins: Filips II afstand van Nederlanden = tvv Albrecht & Isabella: rust in Zuidelijke Nederlanden
➢ Twaalfjarig bestand
➢ contrareformatie + katholieke hervorming = samenhorigheid.
➢ ‘pax’ = rustige periode na 3 vredesverdragen: met Fr (Vervins), met Eng (Londen), met Rep (12-J-bestand)
einde pax wanneer Albrecht kinderloos sterft > Rep terug naar Spanje: Filips 4 (30J- oorlog)
30-oorlog: 1618-1648
godsienstoorlog HRR + conflict Spanje<-> Republiek + conflict Spanje <-> Frankrijk
• globale dimensie door bondgenootschappen
• transitieperiode: Spanje daalt, Frankrijk stijgt + opkomst Denemarken&Zweden
oorzaken: 1) godsdienstconflicten HRR: Evangelische Unie (prot.) <-> Katholieke Liga
2) Denemarken&Zweden als nieuwe mogendheden: dr eco reden: controle Oostzeehandel+invloed HRR
1. Boheemse fase
• begin 30-J oorlog = defenestratie Praag 1618, katholieken winnen: opgelegd in Bohemen
• erkend als Habsburgs bezit (is nu erfelijke monarchie)
2. Deense fase
• verslagen door keizerlijke leger > moet terugtrekken uit HRR (vrede Lubëck)
3. Zweedse fase
• nederlaag > zuiden HRR terug van Habsburgers
4. Franse fase
• interventie op verschillende plekken > Zweden & Frankrijk winnen van Spanje & Keizer → vrede Westfalen
Vrede van Westfalen: 1648 (einde 30-j oorlog)
Sp <-> Repk: Münster/Fr<->keizer<-> Du rijksvorsten: Münster/Zweden<-> Keizer: Osnalbrück
HRR: religieus → Calvinisme erkend, 1624 compromisdatum voor wie welke godsdienst
HRR: politiek → Zwitserland, Republiek & Noord-Italië uit HRR, Zweden nu controle Oostzeehandel
+ Republiek erkend als autonome staat = einde Nederlandse opstand Westfalen: keizer verzwakt: controle Rijksdag
